. Četiri perioda rimske istorije

1. period (doba) kraljevstva (754.–509. god. p. n. e.)
2. period republike (509.– 27. god. p. n. e.)
3. period principata (27. god. p. n. e. – 284. god. n. e.)
4. period dominata (284. – 476., odnosno 565. god. n. e.)

Doba kraljeva

. Oko 250 godina je bilo potrebno da se rimska rodovska organizacija pretvori

u državu. Tada je Rim bio naselje na sedam brežuljaka, varvarsko "kraljevstvo" koje se pretvara u
robovlasnički grad-državu, polis. Ostaci gentilnog uređenja su jaki.

Organi vlasti

su: skupština, senat i

rex

Skupštinu

(

comitia curiata

) čine svi odrasli muškarci, pripadnici tri plemena. Ona odlučuje o

ratu i miru, bira reksa, pred njom se proglašava testament, usvajaju svojevlasna lica.

Senat

(od reči

senex

, što znači starac, starešina) čine starešine gensova. Senat je davao

odobrenje na odluke koje izglasa skupština.

Reks

je najugledniji član zajednice. On objedinjuje političke, vojne, sudske i verske funkcije.

Društveni slojevi

patriciji

plebejci,

a bilo je nešto

klijenata

robova

Osnovna razlika između patricija i plebejaca je u tome što su patriciji činili rodovsku

organizaciju, dok su plebejci bili van nje.

Reforma Servija Tulija.

Pretposlednji "kralj", Servije Tulije, pod pritiskom plebejaca i

promenjenih prilika, izvršio je reformu. Servije Tulije je

podelio građane na pet razreda prema

bogatstvu

. Svaki razred je bio obavezan da da određeni broj četa sa odgovarajućom opremom, a

čete su bile i glasačke jedinice u novoj centurijatskoj skupštini (

comitia centuriata –

centum

, što

znači sto, četa od sto ljudi). Glasanje je počinjalo u četama najbogatijeg staleža i završavalo se čim
se dobije većina. Ako su bili složni, bogataši su sami rešavali sva pitanja. Smatralo se da je to
pravično, jer su imali najveći poreski i vojni teret. Ta

reforma je, dakle, imala izrazito

plutokratski karakter

Pa ipak to je bila jedna od prvih pobeda plebejaca.
Reforma Servija Tulija je označila prekretnicu. Primenjen je kriterijum bogatstva, koji je stran

rodovskom društvu. Pored toga, uvedene su i teritorijalne jedinice, koje su dobile naziv

tribusi

(isti

naziv upotrebljavao se i za pleme). Teritorija i bogatstvo kao merila su pokazatelji da je država
prevagnula nad gentilnom organizacijom.

. Četiri perioda rimske istorije

Period republike

(

res publica

– opšte dobro, javna stvar, država) je nastao svrgavanjem

poslednjeg reksa, Tarkvinija Oholog, kad su se Rimljani oslobodili etrurske vlasti.

Ovo je i period najdubljih promena u teritoriji, društvenoj strukturi, državnom uređenju,

privredi, moralu i pravu.

Inokosni organi

(inokosne magistrature) u periodu republike su bili:

– konzuli (

consules

) (na čelu države su dva konzula)

– pretori (

praetor

)

– kvestori (

quaestores

)

– plebejski tribun (

tribunus plebis

)

– kurulski edili (

aediles curules

)

– cenzor (

censor

)

– diktator (

dictator

) – vanredna magistratura

Kolegijalni organi

: skupštine i senat.

Skupština je bilo više vrsta: kurijatska, centurijanska i tributska.

društvenoj strukturi

perioda republike imamo četiri velike grupe: (1) Rimljane, (2) Latine,

(3) peregrine i (4) robove.

Rimljane

čine nobili, ekvestri, plebejci i seljaci.



Nobili

su potomci stare rodovske aristokratije. Osnov njihove moći je tradicija i

zemljišni posed, a uporište im je senat.



Plebejci

su se borili za političku emancipaciju i učešće u plenu, naročito u podeli zemlje.

Više su imali uspeha u borbi za političku ravnopravnost, nego u nastojanju da dobiju
državnu zemlju



Ekvestri

su dobili naziv po konjičkim centurijama koje daju najbogatiji građani.

Uporište ekvestra su skupštine.



Plebejci koji nisu uspeli da se obogate, kao i osiromašeni seljaci koji su dolazili u Rim,
čine

gradski plebs

ili

proleterijat

(od

proles –

potomstvo, deca, oni koji nemaju

imovinu).



Slobodni seljaci

se pretvaraju ili u vojnike ili u gradski plebs.

Latini

su se zajedno sa Rimljanima borili za širenje države. U podeli plena i u političkim

pravima su podređeni.

Peregrini

(tuđini) su slobodni stanovnici osvojenih provincija. To je ono raznoliko

mnoštvo naroda koji su se našli u okvirima rimske države: Grci, Egipćani, Jevreji, Gali, Iliri,
Tračani, Keltiberi, Germani i drugi.

Robovi

su postali masovna pojava. Ovo je najtipičnija robovlasnička država koja je ikad

postojala.

Ius civile

i Zakon 12 tablica

Ius civile

je pravo koje važi za

cives,

rimske građane. Primena

ius civile-

je posledica

personalnog načela

. Pravo se ne primenjuje po teritorijalnom principu, već određene grupe

građana imaju svoja pravna pravila bez obzira na to gde žive.

Ius civile

čine stari običaji, zakoni i

njihova tumačenja, koja su isprva bila u rukama sveštenika. To je u prvom periodu Zakon 12
tablica, kao i niz drugih zakona donetih tokom republike.

Zakon 12 tablica

predstavlja pravni zbornik, kodifikaciju, koja je prema definiciji zakonski

tekst koji na iscrpan način reguliše čitavu oblast društvenih odnosa.

Po predanju, Zakon 12 tablica je

donet

na zahtev plebejaca

, koji su tražili da se objavi pravo

i kalendar i da se time spreče zloupotrebe. Pod njihovim pritiskom 451. godine izabrana je grupa od
deset ljudi, koja je preuzela svu vlast. Ova komisija (

decemviri legibus scribundis –

desetorica koja

treba da napišu zakone), sastavljena od patricija, objavila je

deset tablica

. Godine 450. su izabrani

novi decemviri, od kojih su petorica bili plebejci, i oni su dodali još

dve tablice

. Tablice su izložene

na forumu, ali su u požaru izgorele, jer su bile od drveta. Napravljene su nove od bronze, koje nisu
sačuvane.

Prve tri tablice

govore o suđenju i izvršenju presude. Posle toga (

četvrta i peta

tablica) slede

odredbe o porodici, vlasti paterfamilijasa, nasleđivanju.

Šesta i sedma

tablica govore o imovini,

odnosima između suseda, međama,

osma i deveta

o deliktima,

deseta

o sahranjivanju, a

poslednje

dve

nemaju posebnu sadržinu, jer predstavljaju dopune kojih se setila druga komisija.

Zakon štiti vlast porodičnog starešine i privatnu svojinu. Poslovi su formalistički i apstraktni.

Primenjuje se

talion

(odmazda) – oko za oko, zub za zub.

Jedna od velikih vrednosti Zakona je zabrana privilegija. Zakon 12 tablica nije nikad ukinut.

Ius honorarium

Edictum perpetuum

) i

Ius gentium

Ius honorarium

je pravni sisitem koji je nastao delatnošću pretora i kurulskih edila. Pošto su

magistrati

honores

("počasni") i pravo se zove

Ius honorarium.

Praetor

(od

prae

– ispred, i

ire

– ići, znači: vođa, predvodnik) je pravosudni organ koji ima

neke vojne nadležnosti: u slučaju potrebe komanduje konjicom (

magister aequitum

)

U sudskom

postupku on ima malu ulogu. Ne donosi presudu, već treba da dozvoli da se pokrene tužba i da
kontroliše da li se stranke u prethodnom delu parnice, koja se obavlja pred njim, pridržavaju

. Constitutiones principum

Neprimetno i postepeno princeps je osvajao zakonodavnu aktivnost. Vremenom su nastale

četiri vrste princepsovih odluka

, koje se zovu

kostitucije

Edikti

(

edica

) su naredbe koje je izdavao princeps na osnovu starog republikanskog pravila

da viši magistrati imaju

ius edicendi.

Takav edikt je poznata

constitutio Antoniniana

212. godine.

Dekreti

(

decreta

) su odluke u sporovima koje su došle do vladara i koje imaju karakter

presedana, jer vezuju sudove u budućim slučajevima. Poznat je dekret Marka Aurelija.

Mandati

(

mandata

) su uputstva upravnicima provincija i službenicima u vezi službe.

Reskripti

(

rescripta –

pismeni odgovori) su odgovori na pitanja koja su postavljali građani

ili činovnici. Poznat je odgovor Dioklecijana u vezi raskida ugovora.

Svi ovi oblici stopiće se u

leges

(zakoni), koji postaju

jedini

oblici zakonodavne

aktivnosti

Ius publice respondendi

i znameniti rimski pravnik Gaj

Ius publice respondendi

. U prvo vreme su se za rešavanje sporova građani obraćali

pravnicima za mišljenje, i to onima u čiji sud imaju poverenje. Avgust je uveo jednu novinu. On je
određenom broju pravnika dao pravo da daju odgovore na osnovu njegovog ovlašćenja:

ius publice

respondendi ex auctoritate principis.

To znači da je mišljenju određenih pravnika vladar dodavao i

pečat svog autoriteta. Hadrijan je ovo izmenio. Od tada samo pravnici koji imaju

ius publice

respondendi

mogu javno davati svoja mišljenja.

Gaj

(

Gaius

)

je jedna od najzagonetnijih ličnosti rimske jurisprudencije. Bio je profesor i

napisao je udžbenik po kome se vekovima radilo u pravnim školama. Prvi je sagledao skup pravnih
pravila kao sistem.

Sistem triparticije

(

personae-res-actiones

)

ostao je sve do danas. Sistem

triparticije znači da se

sve pravo odnosi ili na lica, ili na stvari, ili na tužbe

. Bio je teoretičar. U

postklasično doba Gaj i njegovo učenje će doživjeti rehabilitaciju, ući će u "

senat mrtvih

" i

njegova su dela korišćena za Justinijanovu kodifikaciju.

. Postklasično pravo (opšte karakteristike, izvori:

ius

leges

, Zakon o citiranju)

Postklasično pravo.

Postklasični period u pravu je nastao

od dinastije Severa

(od 235. g.).

Osnovna odlika postklasičnog prava je

težnja ka ujednačavanju

. Gubi se razlika između

pretorskog i civilnog prava. Slabljenjem centralne vlasti i privrednim zatvaranjem provincija došlo
je do pojave specifičnih osobina u pravnoj praksi nekih provincija. To je tzv.

vulgarno rimsko

pravo

, u kome nema jasne razlike između državine i svojine, između zajma i posluge.

Ius

leges

Osnovni izvori prava u ovom periodu su

ius

leges

Ius

(doslovno: pravo) je pravo sadržano u delima klasičnih rimskih pravnika. Znači, ius je

statični dio prava, a vladareve naredbe (

leges

) postaju jedini dinamični izvor koji prati potrebe

života.

Za vlade Teodosija II i Valentinijana III donet je

Zakon o citiranju

(

lex citationis

). Ovim

zakonom je propisano da se mogu primenjivati sva dela petorice rimskih pravnika (tzv.

senat

mrtvih

, jer su svi bili davno pokojni), a to su: Papinijan, Pavle, Gaj, Ulpijan i Modestin. Dela

ostalih pravnika mogla su biti navođena, ali samo ako je podnet sudu autentičan tekst.

. Postklasično pravo (Justinijanova kodifikacija)

Justinijanova kodifikacija.

Justinijan je poslednji rimski vladar ili prvi vizantijski vladar.

Vladao je od 527. do 565. godine. Bio je obrazovan, energičan i surov čovek. Izgradio je najveću
crkvu tog vremena, crkvu "Svete Mudrosti" (Svetu Sofiju). Najpoznatiji je po kodifikatorskom radu.
Glavni arhitekta kodifikacije bio je pravnik Tribonijan (jedan od najobrazovanijih ljudi svog
vremena).

Justinijanovu kodifikaciju čine:

Novus Codex Iustinianus, Digesta, Institutiones,

Codex

repetitae praelectionis

Novellae

Codex Iustinianus

je zbornik carskih konstitucija izdatih pre Justinijana. Carske odluke su

nešto izmenjene i prilagođene novim potrebama.

Digesta

(na grčkom:

Pandekte

) je najobimniji i najvažniji deo kodifikacije. To je

kodifikacija pravničkog prava,

ius

-a. Sam naziv

digesta

(od

digirere

– srediti) označava enciklope-

dijsko, opšte delo.

Digesta

su završena za tri godine. Podeljena su na

50 knjiga

, a knjige se dele na

naslove

, a u okviru naslova su sakupljeni

odlomci

(fragmenti) iz dela rimskih pravnika, a fragmenti

se dele na

principium

(početak) i

paragrafe

. Institucije

(

institutiones

). To je zvaničan udžbenik, koji je imao zakonsku snagu, kako

studenti ne bi hvatali beleške i učili po zastarelim tekstovima. Radom na knjizi rukovodio je
Tribonijan.

Codex repetitae praelections

(zbornik ponovnog čitanja, tj. prerađeni zbornik). Posle zbirke

carskih odluka, bilo je još nerešenih pitanja, a i samim zbornikom nije Justinijan bio zadovoljan, pa
mu je Tribonijan predložio

izdavanje

dopunskih konstitucija

(

quinquaginta

– pedeset odluka). Ni

to nije rešavalo sve probleme, te je

naloženo da se

preradi zbornik iz 528. godine i izda novi

. U

njemu je materija podeljena na titule, koji su grupisani u dvanaest knjiga. U okviru titula sakupljeni
su zakoni (

leges

). Ukupno je bilo preko 4.500 ovih zakona.

Novellae

(

novi zakoni

)

Justinijan je posle stupanja na snagu kodifikacije, izdao oko 170

"novih zakona", koji nisu sakupljeni u zvanični zbornik. Postoje privatne zbirke koje se zovu

Novellae

i koje čine sastavni deo

Corpus iuris civilis

Značaj.

Justinijanova ili, tačnije, Tribonijanova kodifikacija predstavlja najznačajniji pravni

zbornik u istoriji, ne samo po vrednosti sadržaja, već i po uticaju na potonji razvoj prava.

Statusno pravo

Naziv statusno pravo potiče od

statuere

– postaviti, ustanoviti. Status znači položaj u pravu i

društvu. Pored statusnog, u "pravo koje se odnosi na lica" ulazi još i porodično pravo. Nigde se tako
jasno ne vidi robovlasnički karakter i patrijahalni "muški šovinizam" kao u ovoj grani rimskog
prava.

. Persona (fizička i pravna lica)

Persona.

Gaj govori o pravilima koja se odnose na lica, upotrebljavajući reč

persona

(

ius

quod ad personas partinet

Zanimljivo je poreklo reči

persona

. Ona je najpre značila

masku

koju nose glumci u

pozorištu

da bi im glas "bolje zvučao" –

per sonare

. Kasnije se sa maske pojam prenosi na

samu

ličnost koju glumac igra

. Krajnji rezultat je persona kao

pravni subjekt, građanin

Postoje dve vrste ličnosti, subjekta u pravu. To su fizička i pravna lica.

Fizičko lice

je čovek pojedinac.

Pravno lice

je društvena tvorevina koja ima ulogu posebnog

subjekta, koju u njeno ime zastupaju fizička lica.

Primer 1: Ako Petar duguje Marku hiljadu sestercija, u ovom pravnom odnosu i dužnik i

poverilac su

fizička lica

Primer 2: Kada građanin duguje porez državi, dugovanu sumu potražuje ne poreski službenik,

već jedna organizacija koja se zove država. Kada zanatlija zaključi ugovor kojim se obaveže da će
popraviti krov zgrade u kojoj je kolegija, isto tako stupa u pravni odnos sa

pravnim licima

Položaj i fizičkih i pravnih lica određen je

pravnom i poslovnom sposobnošću

. Ove dve

sposobnosti predstavljaju dva kruga, čiji se obim menja, koji se delimično poklapaju. Postoje lica
koja su

samo pravno sposobna

(rimski građanin

sui iuris

, ali je maloletan ili duševno bolestan).

Postoje, zatim, oni koji su

samo poslovno sposobni

(odrasli, duševno zdravi Rimljani