Turistička valorizacija Nacionalnog parka Đerdap
1
Uvod
Nacionalni parkovi predstavljaju područja sa većim broj raznovrsnih prirodnih
ekosistema od nacionalnog značaja, istaknutih odlika i kulturnog nasleđa u kome čovek živi
usklađeno sa prirodnom. Namenjen je očuvanju postojećih prirodnih vrednosti i resursa, ukupne
predeone, geološke i biološke raznovrsnosti, kao i zadovoljenju naučnih, obrazovnih, duhovnih,
estetskih, kulturnih, turističkih, zdravstveno – rekreativnih potreba i ostalih aktivnosti u skladu sa
načelima zaštite prirode i održivog razvoja.
Prema podacima iz devedesetih godina prošlog veka, na svetu je bilo 1500 nacionalnih
parkova ili rezervata, dok je prema podacima Međunarodne unije za očuvanje okoline IUCN
(International Union for Conservation of Nature) do 2010. godine registrovano oko 7000
nacionalnih parkova.
Srbija ih ima pet. To su: Kopaonik, Šar planina, Tara, Fruška Gora i Đerdap. Svojim
ukupnim vrednostima nacionalni parkovi nadilaze granice Srbije i uključeni su u Evropsku
federaciju nacioanlnih parkova – EUROPARK.
Bez ikakve sumnje, Srbija ima kvalitetnu i raznovrsnu osnovu za razvoj turizma. Prirodne
atraktivnosti, pa i dostignuti nivo smeštajnih kapaciteta upućuje na to, da se mogu razvijati
mnogi vidovi turizma, naročito ako se ima u vidu prostorna raznovrsnost prirodnih potencijala.
Najznačajnija metoda za procenu vrednosti i potencijala jednog objekta, mesta i sl. predstavlja
turistička valorizacija
. Opšte prihvaćenja definicija turističke valorizacije počiva na tome da ona
predstavlja utvrđivanje ili procenu vrednosti turističkih atraktivnosti, odnosno procenu turističkih
atraktivnosti svih onih pojava, objekata i prostora koji imaju, pored ostalih karakteristika i
svojstvo da su atraktivni (predmet interesovanja) turistima i da kroz njih turisti mogu zadovoljiti
svoju turističku (kulturnu ili rekreativnu potrebu).
Predmet ovog rada jeste, upravo, procena vrednosti, najvećeg nacionalnog parka u Srbiji
- Nacionalnog parka Đerdap. Proučavaju se prirodne i antropogene turističke vrednosti ovog
područja, kao i položaj ovog regiona u geografskom, turističko – geografskom i saobraćajno –
geografskom smilsu, kako i materijalna baza i turistički promet na ovom području, a sve u cilju
što detaljnije turističke valorizacije Nacionalnog parka Đerdap.
Turistička valorizacija Nacionalnog parka Đerdap
2
1. Geografski, saobraćajni i turistički položaj
Nacionalni park Đerdap se nalazi u Karpatskim planinama u graničnom pojasu sa
Rumunijom. Prostire se na prostoru Đerdapske klisure od Golubačkog grada do ostatka utvrđenja
Diane kod Karataša na dužini od oko 100 km i u širini od 2-8 km zahvata i planinske delove sa
desne obale reke. Severna granica prati reku Dunav i jasno je određena, dok se približna južna
granica proteže razvođem Dunava i Peka, kao i najvišim delovima Liškovca, Velikog grebena i
Miroča. Visina ovog prostora kreće se od 50 do 803 metara nadmorske visine.
Nacionalni park je osnovan 1974. godine, Zakonom o Nacionalnom parku Đerdap
(Službeni glasnik SRS broj 31 od 27.07.1974.god.). Granice su mu određene prema zakonu iz
1983. godine, dok je Zakonom o Nacionalnim parkovima izvršeno poslednje proglašenje
Nacionalnog parka Đerdap (Službeni glasnik RS, broj 39 od 31.05.1993.god.). Upravljanje na
samoupravnoj osnovi je trajalo od 1989. godine kada je osnovano Preduzeće za zaštitu i razvoj
Nacionalnog parka Đerdap čije je sedište u Donjem Milanovcu. Nacionalni park Đerdap
obuhvata površinu od 63608,45 ha. Granica Nacionalnog parka Đerdap određena je Zakonom o
o nacionalnim parkovima i ovuhvata delove tri opštine. To su: Golubac, Majdanpek i Kladovo.
Sedište JP „Nacionalni park Đerdap“ je u pomenutom Donjem Milanovcu.
Područje parka se nalazi između 44°42´- 44°24´ severne geografske širine i 22°33´ -
21°40´ istočne geografske širine. Pristup Nacionalnom Parku Đerdap moguć je iz tri pravca:
Đerdapskom magistralom iz pravca Beograda, Đerdapskom magistralom iz pravca Kladova i iz
pravca Niša, preko Zaječara, Bora, Miloševe kule regionalnim putem. Nacionalni park Đerdap
ima tri primarna ulaza. Dva se nalaze na Đerdapskoj magistrali kod Golubačkog grada i Diane
Karataš, a jedna na regionalnom putu Porečki most – Klokočevac. Za posetioce NP Đerdap je
otvoren čitave godine. Moguće je obići ga ploveći Dunavom, Đerdapskom magistralom,
biciklističkim i pešačkim stazama uz poštovanje Pravilnika o unutrašnjem redu i pravila
ponašanja u zaštićenim područjima.
Turistička valorizacija Nacionalnog parka Đerdap
4
2. Prirodne turističke vrednosti
Prirodne vrednosti Nacionalnog parka Đerdap osnova su njegove polivalentnosti i
polifunkcionalnosti, jer su kombinovane na različite načine, čineći često u svetu nepovoljne
komplekse.
2.1. Reljef
Najmarkantnija crta reljefa i znak raspoznavanja ovog nacionalnog parka je grandiozna
Đerdapska klisura, najduža i najveća klisura probojnica u Evropi. Đerdapsku klisuru čine četiri
manje klisure i tri kotline koje se naizmenično smenjuju u dužini od gotovo 100 km.
Pod Đerdapom se podrazumeva impozantna dunavska klisura čiji naziv potiče od
staropersijske reči „giordap“ što u prevodu znači vrtlog. Drugi ili ovdašnji naziv za istoimenu
klisuru jeste „Gvozdena vrata“. Đerdap je jedna od najdubljih i najlepših klisura u Evropi. Ona
odvaja Banatske planine od planina istočne Srbije. Đerdapska klisura počinje nizvodno od
Golubačkog grada a završava se kod rumunskog mesta Gura Vaj. Prema nekim istraživačima
Đerdap nema obeležje jedinstvene klisure, već je sastavljen od više tesnaca i kotlina koje se
međusobno smenjuju. Donjomilanovačkom kotlinom klisura je podeljena na Mali i Veliki
Đerdap. Od Golupca nizvodno, Dunav ulazi u prvu – golubačku klisuru koja se prostire do
Čezave, a zatim se dalje nastavlja u Ljupkovsku kotlinu. U periodima niskog vodostaja iz
Dunava proviruju pojedine stene kao što je krečnjački šiljak Babakaj i granitna katarka Stenka
ispod sela Brnjica. Od Ljupkovske kotline do Grebena prostire se klisura Gospođin vir koja je
dobila naziv po sredovekovnom manastiru. U Gospođinom viru korito je jako suženo, strane se
strmo uzdižu do visine preko 500 m. Od Grebena do ušća Porečke reke prostire se
Donjomilanovačka kotlina u kojoj se Dunav naglo širi i preko 2 km. Ispod Golubinja Dunav
ulazi u treću i najlepšu kanjonsku klisuru, koja se sastoji iz Velikog i Malog kazana. U Velikom
kazanu širina Dunava dostiže samo par stotina metara, a strme krečnjačke litice uzdižu se
Turistička valorizacija Nacionalnog parka Đerdap
5
vertikalno iznad vode. Napuštajući Kazan Dunav ulazi u Oršavsku kotlinu, a od ušća Černe
ponovo se sužava u Sipsku klisuru koja se pruža do mesta Gura Vaj na kome je podignuta HE
„Đerdap 1“.
Na trasi Dunava nalazi se veliki broj takozvanih džinovskih lonaca, od kojih neki imaju
dubinu preko 80 metara, tako da Dunav na nekim mestima pada ispod nivoa svetskog mora za 14
metara.
2.2. Faunističke odlike
Veliko bogatstvo životinjskog sveta na području Nacionalnog parka Đerdap je pre svega
zbog očuvanosti različitih vrsta staništa koja daju dobre uslove za opstanak tako velikog broja
životinjskih vrsta. U Nacionalnom parku Đerdap su posebno značajna sledeća staništa: voda
(odnosno Dunav sa pritokama), očuvana šumska staništa (veliki kompleksi šuma koji su
preduslov raznovrsnosti životinjskog sveta u njima), livade, klisure i kanjoni. U ovim očuvanim
staništima posebno se izdvaja životinjski svet kičmenjaka, gde spadaju:
sisari
,
ptice
,
gmizavci
,
vodozemci
i
ribe
.
2.2.1. Sisari
Na ovom području prisutno je oko 60 vrsta od ukupno 98 vrsta sisara, koliko je
registrovano na teritoriji cele Srbije. Od toga, 36 vrsta spada u zaštićene ili strogo zaštićene vrste,
a zaštita 14 vrsta je regulisana Zakonom o divljači i lovstvu.
Među strogo zaštićenim i zaštićenim vrstama nalaze se: vodena rovčica (
Neomys
fodiens
), šumska rovčica (
Sorex araneus
), vodena voluharica (
Arvicola amphibius
), šumski puh
Turistička valorizacija Nacionalnog parka Đerdap
7
2.2.3. Ribe
Pre pregrađivanja Dunava i stvaranja akumulacije, đerdapski deo Dunava je naseljavalo
oko 60 vrsta riba. Pregrađivanje Dunava iazazvalo je veliko variranje vodostaja, veliki uspor
vode i promene u reljefu samog dna. Jedan od najvažnijih negativnih efekata izgradnje brane
hidroelektrane „Đerdap I“ je prekid migracionih puteva jesetarskih vrsta, poput morune (
Huso
huso
), dunavske jestere (
Acipenser gueldenstaedtii
) i pastruge (
Acipender stellatus
) u uvozne
sekcije Dunava, u koje su svake jeseni i proleća odlazile radi mresta. Zbog izmenjenih
životinjskih uslova, istovremeno je došlo do eksplozije populacija alhtonih vrsta, pre svega
babuške, tostolobika, belog amura, koje su slučajno ili namerno unete u Dunav.
Danas, ovaj deo Dunava naseljava oko 58 vrsta riba iz 15 porodica, bajznačajnije vrste
riba su: som (
Silurus glanis
), smuđ (
Stizostedion lucioperca
), smuđ kamenjar (
Stizostedion
volgensis
), deverika (
Abramis brama
), klen (
Leuciscus cephalus
), kečiga (
Acipenser ruthenus
),
mrena (
Barbus barbus
), kesega (
Abramis ballerus
) i dr.
2.2.4. Vodozemci i gmizavci
Nacionalni park Đerdap, zbog svoje specifične mikroklime, tzv. „
đerdapske klime
“ ima,
u odnosu na mali broj tipova predela (4 tipa), veoma bogatu faunu vodozemaca i gmizavaca.
Teritoriju Đerdapa naseljava 13 vrsta vodozemaca, koje su svrstane u kategoriju
strogozaštićenih, osim zelenih žaba koje spadaju u kategoriju zaštićenih vrsta. Neke od prisutnih
vrsta su: šareni daždevnjak (
Salamandra slamandra
), mali mrmoljak (
Lissotriton vulgaris
),
žutotrbi mukač (
Bombina variegata
), obična krastača (
Bufo bufo
), kreketuša (
Hyla arborea
),
šumska žaba (
Rana dalmatina
) i dr.
Na Balkanu živi oko 70 vrsta gmizavaca, od kojih su mnogo vrste endemične, tako da
prostor Balkanskog poluostrva predstavlja jedan od centara endemizma gimzavaca u Evropi. Od
