1
DEPARTMAN SIGURNOSNIH STUDIJA
Smjer: Privatna sigurnost i civilna zaštita
Cvijetin Živanović
br. indeksa: 222/I-02
KONCEPTUALNE PROMJENE U PRISTUPU
SIGURNOSTI/BEZBJEDNOSTI/ NAKON KRAJA „HLADNOG
RATA“
- seminarski rad -
PREDMET: Suvremeni teorijski pristup izučavanju sigurnosti
Profesor: Prof. dr. Muhamed Smajić
Mostar, 2017.
UNIVERSITY OF MODERN
SCIENCES-CKM, MOSTAR
UNIVERZITET MODERNIH
ZNANOSTI-CKM, MOSTAR
2
Sadržaj
Sažetak ................................................................................................................................. 3
Uvod ..................................................................................................................................... 4
1.Realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti ...................................................................... 5
1.1.Klasični realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti .................................................. 5
1.2. Neorealizam u pristupu izučavanju bezbjednosti ......................................................... 7
1.3. Defanzivni strukturalni realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti .......................... 7
1.4. Ofanzivni strukturalni realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti ........................... 8
1.5. Rastući i opadajući realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti ................................. 8
1.6. Neoklasični realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti ............................................ 9
2. Liberalni institucionalizam u pristupu izučavanju bezbjednosti .......................................... 9
3. Alternativno-kritički pristup izučavanju bezbjednosti ..................................................... 11
3.1. Socijalno-konstruktivističke teorije u izučavanju bezbjednosti .................................. 11
4. Globalizam u pristupu izučavanju bezbjednosti ............................................................... 12
5. Savremeni pristup izučavanju bezbjednosti nastao na osnovama konceptualnih promjena
od vremena „hladnog rata“ .................................................................................................. 13
Zaključak ............................................................................................................................ 18
Literatura ............................................................................................................................ 20
4
Uvod
Završetak perioda „hladnog rata“ u međunarodnim odnosima predstavljao je i završetak
globalnog tzv. bipolarnog konflikta. Međutim, nije se sve odvijalo „crno-bijelo“ tj. nije
„ublažavanje“ hladnoratovskih odnosa dovelo i do nestanka konflikata i konfliktnih situacija
koje su zadržale svoje korijene iz perioda „hladnog rata“. Mnoge zemlje koje su nekada bile
promoteri „hladnoratovskih odnosa“ i dalje su zadržale i koristile nasilje za postizanje svojih,
prije svih, političkih ciljeva. Slom komunizma i raspad sovjetske države doveo je do nestanka
globalne antisistemske snage koja je ugrožavala zemlje sa tzv. tržišnom demokratijom
kontinuiranom prijetnjom komunističkom revolucijom svjetskih razmjera, pokretanjem ratnih
dejstava i nuklearnom kataklizmom. Dakle, cilj je donekle postignut ali prijetnje nisu
eliminisane. Prijetnje od ratnih dejstava na globalnom nivou među državama su eliminisane u
periodu poslije „hladnog rata“ ali je kao pandam na unutrašnjem planu, u pojedinim
državama, došlo do ekspanzije sukoba različite etiologije. Ovo je značilo da smo na sceni
imali nove izazove, prijetnje i napetosti vrlo različite od onih iz „hladnoratovskog“ perioda.
Međunarodne institucije sistema (na unutrašnjem i međunarodnom planu) u periodu poslije
„hladnog rata“ pokazali su izuzetnu tromost i nesnalaženje u procesu prilagođavanja i
redefinisanja pristupa tim novim izazovima i prijetnjama. Otvorena su sasvim nova pitanja i
uočeni novi problemi na koje institucije sistema jednostavno nisu mogle jednostavno i brzo
odgovoriti. Da problem bude veći, stari pristupi riješavanju ove vrste problema više nisu
vrijedili. Euforija najave uspostave novog svjetskog poretka nakon rušenja starog sistema, na
osnovama kooperacije i zajedništva na nivou međunarodne zajednice izazvala je burne
reakcije kod pojedinih istraživača ove problematike (Brzezinski 1993). Tako se pojavljuju
„posthladnoratovski“ realisti koji sve glasnije upozoravaju da je nestanak hladnoratovskih
hegemona (garanta stabilnosti međunarodnog poretka) prouzrokovao nastanak snaga nereda i
dugotrajne nestabilnosti koje zahvataju poput požara cijela područja promovišući anarhiju na
nivou međunarodne zajednice.
1
Tako je stvorena kriza i strukturalni problemi ne samo kod
nerazvijenog svijeta nego i u razvijenim državama i prema mišljenju mnogih istraživača toga
vremena, takvo stanje je omogućilo stvaranje istorijskog okvira za tranzicijsko razdoblje koje
je potom uslijedilo. Mnogobrojni istraživači iz tog perioda i dalje su pokušavali novi
„poredak“ stvari i problema da analiziraju zastarjelim metodama iz doba bipolarnog konflikta
Istok-Zapad kada je na sceni bilo nuklearno odvraćanje, subverzije razne vrste,
1
Barišić A, (1994) :Sustav međunarodne sigurnosti u razdoblju poslije hladnog rata i položaj Hrvatske, politička misao, Vol
XXXI, No 1, str 44-69
5
intervencionizam itd. a zapustili su posmatranje i istraživanje problema u pojedinačnim
državama, regionalna i neka globalna pitanja koja nisu imala poseban značaj za vodeće
blokovske zemlje. Jednom riječju, „pobjeda“ Zapada nad Istokom nije donijela mir već je
iznenadila i uspavane naučno-istraživačke aktere. Neprestane promjene u međunarodnom
poretku, uslovile su da se ideja nacionalne bezbjednosti proširi i na druge dimenzije
društvene zajednice, pa su pored od ranije vojne u razumijevanje bezbjednosti uključene i
politička, ekonomska, socijalna i ekološka dimenzija. Država, kao glavni subjekt
međunarodne bezbjednosti iz „hladnoratovskog“ perioda, gubi vodeću ulogu pa na
međunarodnoj sceni svoje mjesto zauzimaju različite međunarodne organizacije, etničke
grupe i pojedinci. Pošto zadatak ovog seminarskog rada nije da se dublje bavi analizom
tadašnjih međunarodnih odnosa nego da da odgovori na pitanje: Koje su to preovlađujuće
konceptualne promjene kada je u pitanju bezbjednost dominirale nakon kraja „hladnog rata“
Prema mišljenju autora ovog seminarskog rada, najveće promjene su se desile upravo na
polju konceptualnih pristupa izučavanju bezbjednosti pa je centralno interesovanje autora
ovog seminarskog rada usmjereno prema: realističkom, liberalno-institucionalnom i
alternativno-kritičkom pristupu izučavanja problematike bezbjednosti, njihovim derivatima
kao i grupi globalističkog pogleda na bezbjednost.
1.Realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti
Ovom pristupu izučavanja bezbjednosti pripadala je velika porodica istraživača i
analitičara poput: tradicionalnih realista, neorealista, strukturalista i neostrukturalista pa sve
do kontigentnih realista. Jedna široka paleta istih ali u nijansama različitih mislilaca.
1.1.Klasični realizam u pristupu izučavanju bezbjednosti
Klasični realizam dvadesetog vijeka uglavnom potiče iz 1939. godine, objavljivanjem
djela Edvarda Haleta Kara (Edvard Hallett Carr) “Dvadesetogodišnja kriza“ (
The Twenty
Year`s Crisis
). Klasični realisti se obično deklarišu kao odgovor na u to vrijeme dominantne
liberalne pristupe u međunarodnoj politici, između Prvog i Drugog svjetskog rata. Pored
Kara, teorijsku bazu klasičnog realizma upotpunjavaju i radovi Frederika Šumana (Frederick
Shuman, 1933), Harolda Niklosona (Harold Nicolson, 1939), Reinolda Neibura (Reinhold
Neibuhr, 1940), Džordža Švarcenbergera (Georg Schwarzenberger, 1941), Martina Vihgta
(Martin Wihgt, 1946), Hansa Morgentaua (Hans Morgentau, 1948), Džordža Kenana (George
Kenan, 1951) i Heberta Buterfielda (Herbert Butterfield, 1953). Posebno treba istaći da je
