PSIHOSOCIJALNA ADAPTACIJA NA GUBITAK KOSE USLED
HEMIOTERAPIJE IZ UGLA ŽENA LEČENIH OD RAKA DOJKE U SRBIJI
Gubitak kose tokom hemioterapije odražava se na različite aspekte kvaliteta
života žena lečenih od raka dojke. Suočavanje sa dijagnozom i podvrgavanje
invazivnim i radikalnim medicinskim tretmanima i zahvatima samo po sebi
predstavlja izazov na svim životnim poljima, a ostanak bez kose kao simbola
ženstvenosti može dovesti do pada samopouzdanja, osećaja tuge, stida i nemoći,
što neretko vodi u depresiju i socijalnu izolaciju. U pojedinim slučajevima, strah
od gubitka kose i stigmatizacije koja ga u nekim sredinama prati prevladava nad
željom za izlečenjem, uzrokujući odustanak od terapija. Sa druge strane, svest o
privremenosti tog stanja, podrška porodice i šire zajednice, kao i drugih žena
koje su prošle kroz ista iskustva olakšavaju adaptaciju. Autorke polaze od
hipoteze da privremeni gubitak kose tokom hemioterapije izaziva posledice na
različitim životnim poljima, te da se negativno odražava na percepciju sopstvene
ženstvenosti, ali da podrška porodice, šire zajednice i medicinskog osoblja može
u znatnoj meri pomoći ženi da taj izazov prevaziđe. Autorke koriste metod
strukturisanog upitnika (u formi Google ankete), sa dva otvorena pitanja, kako
bi uočile demografske, geografske, socijalne i druge faktore koji utiču na
percepciju gubitka kose tokom hemioterapije od strane žena i njihovog
okruženja. Istovremeno, autorke preispituju učestalost primene hladnih kapa za
smanjenje gubitka kose usled hemioterapije i otvorenost pacijentkinja za njihovu
upotrebu. Tokom februara 2026. godine upitnik je popunilo 19 žena prosečne
starosti 46 godina i 4 meseca i one čine uzorak ovog istraživanja.
Rezultati ovog
istraživanja potvrđuju da podrška okoline, informisanost i lični kapaciteti za
suočavanje sa izazovima mogu značajno unaprediti i olakšati psihosocijalnu
adaptaciju na privremeni gubitak kose usled hemioterapije.
Ključne reči:
hemioterapija, rak dojke, gubitak kose, hladne kape,
psihosocijalna adaptacija
Uvod
Od antičkih do modernih društava, kosi i njenom gubitku pripisivana su
različita značenja, a kosa se najčešće smatrala simbolom života i snage i
zamenom za sopstvo (Roberts, 2013: 375). Kroz istoriju se smatralo da kosa
veoma snažno simbolizuje vezu između pojedinca i društva, tako što označava
njegovu zrelost, lepotu, starosnu dob i rod, dok se gubitak kose po pravilu
povezivao sa gubitkom individualnosti, seksualnosti i privlačnosti (Freedman,
1994; Hansen, 2007: 15). Ovakva shvatanja počivaju na duboko ukorenjenoj
simbolici koju gubitak kose nosi sa sobom kroz istoriju – počevši od Biblije, gde
se u priči o Samsonu i Dalili gubitak kose izjednačava sa gubitkom životne
energije i snage, preko knjige proroka Jeremije, u kojoj se odsecanje kose
povezuje sa žaljenjem i pokajanjem, pa do vremena kada brijanje glave
predstavlja znak sramote – u slučaju osuđenih lica ili žena koje su bile u vezi
sa nacistima tokom Drugog svetskog rata (Roberts, 2013: 376).
Predstava o tome kakva se kosa smatra lepom, ženstvenom i društveno
poželjnom, zavisi od postojbine, socijalnog statusa, etničke pripadnosti i
uzrasta (kako posmatrača tako i posmatranog) (Weitz, 2001: 672), ali i uticaja
mode, popularne kulture i medija (Manning, 2010: 35). Ipak, nesporno je da
kosa ima veliki značaj kako za formiranje predstave o sopstvenom identitetu i
ženstvenosti, tako i za način na koji će žena biti percipirana od strane okoline.
Smatra se da žene koriste svoju kosu da uspostave grupni identitet, ali i da
obznane svoj identitet drugima, te da ih društvo usmerava da od najranijeg
doba razviju emocionalnu povezanost sa svojom kosom (Manning, 2010: 35-
36). U tom smislu, kosa predstavlja društveni konstrukt koji je duboko povezan
sa identitetom žene (Weitz, 2004 prema Manning, 2010).
Kako ističe Freedman, moć kose najviše dolazi do izražaja upravo u slučaju
njenog prinudnog gubitka (Freedman, 1994 prema Boland et al., 2020), kao što
je to hemioterapija. Alopecija predstavlja jedan od uobičajenih sporednih
efekata hemioterapije (Mansoor & Abid, 2020: 487; Breed et al., 2011, videti i
Chung et al., 2013 prema Boland et al., 2020) Naime, poznato je da
hemioterapija već nakon prve ili druge nedelje od početka tretmana počinje da
prouzrokuje potpun ili delimičan gubitak kose, obrva, trepavica, kao i dlaka na
telu, s tim što po njenom završetku one ponovo izrastu (Hansen, 2007).
Imajući u vidu značaj koji se pridaje kosi, kao jednom od simbola ženstvenosti,
logično je da njen gubitak usled hemioterapije, iako privremen, izaziva niz
kompleksnih posledica koje se mogu veoma negativno odraziti na različite
aspekte života žene, što potvrđuju i istraživanja na koja se pozivamo u ovom
radu. Štaviše, smatra se da za žene privremeni gubitak kose usled
hemioterapije predstavlja njen najstresniji sporedni efekat, bez obzira na
njihovu svest o njegovoj neminovnosti (Trusson & Pilnick, 2017 prema Boland
et al., 2020).
Ono što izaziva posebnu zabrinutost i upečatlivo oslikava razmere značaja
kose odnosno njenog nedostatka, jeste postojanje istraživanja koja potvrđuju
da žene ponekad odbijaju da prime hemioterapiju usled straha od gubitka
kose (Tierney & Taylor, 1991 prema Hansen, 2007; Bachelor, 2001 prema
Hansen, 2007). Procenjuje se da procenat pacijenata koji zbog rizika od gubitka
kose odbiju da prime hemioterapiju iznosi oko 8% (Balagula et al., 2011 prema
Boland et al., 2020). Zbog toga je izuzetno važno preispitati na koji način se
žene adaptiraju na privremeni gubitak kose tokom primanja hemioterapije, ali
i kako zajednica reaguje na to i razmotriti na koji način društvo može da im
pruži adekvantu podršku na tom putu, kako se ne bi desilo da zbog straha od
potencijalne stigmatizacije žene odustanu od svog izlečenja. U tom smislu, ovo
istraživanje predstavlja jedan od retkih empirijskih uvida u psihosocijalne
aspekte gubitka kose usled hemioterapije na teritoriji Republike Srbije. Njegov
naučni doprinos ogleda se u sagledavanju ove pojave iz perspektive samih
pacijentkinja koje trenutno prolaze kroz proces hemioterapije, uz
identifikovanje ključnih faktora koji utiču na proces adaptacije.
U skladu sa prethodno navedenim, polazna hipoteza ovog istraživanja jeste da
gubitak kose u značajnoj meri utiče na ženstvenosti, emocionalno stanje i
socijalne kontakte pacijentkinja. Ostale hipoteze su sledeće: da je proces
adaptacije pacijentkinja na privremeni gubitak kose usled hemioterapije
veoma složen, te da zavisi od različitih faktora, kao što su: individualni,
socijalni i medicinski; da neformalni oblici podrške (poput porodice, prijatelja
i/ili udruženja pacijenata koji su i sami prošli kroz isto ili slično iskustvo) mogu
u znatnoj meri doprinete ublažavanju negativnih emocionalnih posledica
gubitka kose; da postoji prostor za unapređenje mehanizma psihosocijalne
podrške unutar samog zdravstvenog sistema; da je potrebno poboljšati
informisanost o hladnim kapama i njihovu dostupnost širem krugu
pacijentkinja.
Metod
Mere
Autorke koriste metod strukturisanog upitnika (u formi Google ankete),
ostavljajući na dva mesta mogućnost ispitanicama da dodaju sopstvena
zapažanja, kako bi ispitale na koji način žene koje primaju ili treba da otpočnu
da primaju hemioterapiju sagledavaju privremeni (aktuelni ili očekivani)
gubitak kose, i kako one percipiraju reakcije okoline na tu okolnost. Takođe, u
upitniku se nastoji preispitati informisanost žena o postojanju mogućnosti za
korišćenje hladnih kapa koje imaju za cilj da smanje gubitak kose usled
hemioterapije, i njihova spremnost da te kape koriste.
Uzorak
Grafikon 1. Uzrast ispitanica
Kada je reč o obrazovanju, 12 ispitanica ima završen fakultet, od čega njih 8
ima završene osnovne a njih 4 master studije, dok 7 ispitanica ima
srednjoškolsko, odnosno gimnazijsko obrazovanje.
Grafikon 2. Obrazovanje ispitanica
Što se tiče radnosg statusa, velika većina ispitanica (njih 13) su
zaposlene
, a
samo 2 ispitanice su nezaposlene, dok su 4 ispitanice u penziji.
Grafikon 3. Radni status ispitanica
Kada je u pitanju bračni status, 8 ispitanica su u braku, 4 su u vanbračnoj
zajednici, 3 su razvedene, 3 su neudate, a 1 je udovica.
