Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
165
Sistemi biljne proizvodnje
Gajene biljke su vezane uz grane biljne proizvodnje odnosno uz proizvodne kategorije
zemljišta (oranice, vrtove, voćnjake, vinograde i travnjake). Svaka od navedenih kategorija se iskorištava na
specifičan način spajajući ekološke faktore sredine s glavnim zahtevima gajenih biljaka. Prema tome, pojedinim
kategorijama zemljišta svojstveni s sistemi biljne proizvodnje, a oni su klasifikovani na sledeći način.
Klasifikacija sistema biljne proizvodnje
Sistemi biljne proizvodnje kod drvenastih useva obraĎuju se detaljno u proizvodnim granama voćarstva
i vinogradarstva, a sistem biljne proizvodnje na travnjacima u predmetu “Krmno bilje”. Zato će ovde biti
opisan samo sistem biljne proizvodnje na oranicama i konsocijaciji odnosno kombinaciji oraničnih i drvenastih
useva.
Sistem biljne proizvodnje na oranicama
Sistem biljne proizvodnje na oranicama uključuje sledeće kategorije:
1. Plodored.
2. Slobodna plodosmena.
3. Monoprodukcija.
Plodored
Pre detaljnijeg razmatranja pojma plodoreda, potrebno je terminološki objasniti pojmove kategorija
useva koje se često upotrebljavaju vezano za plodored.
Kategorije useva u plodoredu (Mihalić, 1985)
Oznaka useva
Kategorija useva
Vreme setve i dozrevanja
Botaničko -
uzgojna
Jednogodišnji
Traju samo jednu vegetaciju
Višegodišnji
Traju dve ili više vegetacija
Sezonska
Ozimi
Seju se od leta od jeseni. Dozrevaju iduće godine
Jari
Seju se nakon zime (proleće). Dozrevaju od leta
od jeseni.
Letni
Seju se leti postrno, dozrevaju u jesen.
Agrotehnička
Predusevi
Usev koji prethodi sledećem usevu
Sledeći usevi
Usev koji dolazi nakon preduseva
Nadusevi
Usevi velikog habitusa ili su odmakli u rastu u
odnosu na podusev.
Zaštitni usevi
Nadusevi koji štite podusev u početku rasta
(strnine u odnosu na deteline)
Podusevi
Usev manjeg habitusa od naduseva.
Naknadni usevi
Seje se nakon glavnog useva od proleća do jeseni.
MeĎuusevi (interpolisani usevi)
Interpolacija može biti prostorna, tada je podusev,
ili vremenski tada je naknadni usev.
Poljoprivredno-
ekonomska
Glavni
Usev koji je najvažniji u plodoredu.
Sporedni
Usevi manjeg značaja (naknadni ili meĎusevi)
Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
166
Plodored
predstavlja sistem biljne proizvodnje s pravilnom izmenom useva, prostorno i vremenski na
proizvodnim površinama a zamenjuje biološka ravnoteža spontanih biocenoza uključujući niz agrotehničkih i
organizacijsko-tehničkih mera.
Prema
Todoroviću (1948)
“plodored predstavlja plan iskorišćavanja
vegetacione sredine u prvom redu klime i zemljišta putem gajenja biljaka po unapred utvrđenom
rasporedu u vremenu i prostoru”.
Obuhvata vremensku smenu useva
(plodosmenu
), prostornu smenu useva
(poljosmenu
) i
odmor
zemljišta
.
Vremenska smena useva
ili plodosmena ostvaruje se u okviru plodoreda u toku jedne rotacije, a
okosnicu čine glavni usevi plodoreda. Plodosmena se označuje u sledu godina (kalendarski), na primer:
1998. godine – okopavina
1999. godine- jara strna žitarica
2000. godine- detelinsko travne smese
2001. godine- okopavina
2002. godine – ozima strna žita
Prostorna smena useva (rotacija)
znači prostornu smenu useva po
plodorednim poljima. Ona se ostvaruje tako da se sve porizvodne površine
(oranice) podele u odreĎeni broj plodorednih polja. Odatle potiče numerička
oznaka plodoreda (dvopoljni, tropoljni, četveropoljni plodored itd). Kada jedan
usev obiĎe sva polja u plodoredu, tada je jedna rotacija završena i počinje druga.
Iz toga se može zaključiti da je rotacija nemoguća bez vremenskog faktora. U
sledećoj šemi prikazana je jedna rotacija šesteropolja.
Odmorom zemljišta
treba osigurati normalno funkcionisanje zemljišta
kao supstrata za gajenje oraničnih useva. Klasično odmaranje zemljišta ranije se
provodilo
ugarom
, a danas se funkcionisanje sistema zemljišta-gajena biljka želi
prebaciti na redovitu agrotehniku, u prvom redu Ďubrenje kao i na zahvate
pedohigijene.
Šematski prikaz poljosmene
useva u plodoredu od šest polja
Razlozi uvođenja plodoreda
U početnom periodu razvoja poljoprivrede, gajeni su trajni usevi na jednoj površini do granice koje su
postavili negativni faktori (iscrpljivanje biljnih hranjiva, štetnici, bolesti itd). To je bila primitivna
monoprodukcija. Upravo su slabe strane trajnog gajenja useva bile uzrok da se potražilo rešenje u smeni useva,
dakle u plodoredu.
Za uvoĎenje plodoreda postoje
biološki, agrotehnički i organizacijsko-ekonomski razlozi
.
Biološki razlozi
Biološki uvoĎenja plodoreda grupiraju se u četiri grupe:
tolerantnost useva prema ponovljenoj setvi,
širenje korova, širenje štetnika i bolesti dotičnog useva.
Tolerantnost useva
Jedni usevi lako podnose ponovljeno gajenje sve do monoprodukcije, a s druge strane su vrlo osetljivi
odnosno netolerantni. Svi oranični usevi mogu se razvrstati
prema stepenu tolerantnosti u prilično široku skalu. Pa tako
postoje
snošljivi ili samostabilni usevi
(trave, kukuruz,
proso, sirak, ovas, raž, riža, krompir, lupina, soja, pasulj i
konoplja. U
nesnošljive ili samolabilne useve ulaze
: ječam,
crvena detelina, lucerka, grašak, šećerne repa, lan i
suncokret. Prema tome, samolabilnost useva glavni je razlog
izmene, zato što je netolerantnost veća, pa isti usev reĎe sme
doći na isto mesto odnosno, visoka tolerantnost
omogućuje slobodno ratarenje bez čvrstog plodoreda sve do
monoprodukcije. Zapravo, netolerantnost nekog useva
povezuje se uz negativne procese u zemljištu, koji mogu
postati i limitirajući za daljnoj gajenje istog useva.
Avionski snimak plodorednih polja
Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
168
Pratylenchus spp. Heterodera trifolii
Ne postoji dovoljno delotvornog hemijskog sredstva za uništavanje nematoda jer su postojeći
nematocidi užeg spektra delovanja i brzo se inaktiviraju u zemljištu. Nematode se ipak najuspešnije suzbijaju
izmenom useva odnosno plodoredom, gajenjem otpornih sorata, uništenjem korova domaćina.
Bolesti, štetnici i korovi
Gajenjem useva u monoprodukciji izazvalo je širenje bolesti, štetnih insekata i korova pa je to bio jedan
od glavnih razloga uvoĎenja plodoreda. Štetni organizmi u monoprodukciji mogu potpuno onemogućiti gajenje
useva. Malo pre spomenut je problem biljno-parazitskih nematoda, ali ne mali problem izazivaju i bolesti kao što
su uzročnici poleganja strnih žita, glavnica raži, zatim štetni insekti poput sovice, repičine pipe, sjajnika a u
zadnje vreme i kukuruzne zlatice (
Diabrotica virgifera Le Conte
). Ona predstavlja vrlo veliki problem u
kukuruzu koji se gaji u monoprodukciji, čime se u znatnoj meri ograničava gajenje kukuruza u ovom obliku.
Diabrotica virgifera L e Conte (imago) Diabrotica virgifera Le Conte (larve)
U ponovljenom gajenju useva, mnogo se šire korovi, a hemijsko suzbijanje tih korova ili nije dovoljno
delotvorno, ili što je još gore, šteti samom usevu zbog nakupljanja aktivne materije u zemljištu. Pored toga,
pojedini korovi postaju otporni na herbicide koje se koriste svake godine na istoj površini, što uslovljava njihovo
snažno širenje. Da bi se rešio ovakav problem, jedino prihvatljivo rešenje je izmena useva, kada se iza
monokotiledonskih gaje dikotiledonski usevi i obratno. Kadkad i negativni alelopatski odnosi izmeĎu gajenih
vrsta i korova mogu uticati na potiskivanje gajenih vrsta. Osjak ili palamida
(Cirsium arvense
) npr., ima snažan
negativan alelopatski odnos prema kukuruzu.
Agrotehnički razlozi uvođenja plodoreda
Odnosi se na pravilno iskorištavanje stanišnih faktora, u prvom redu samog zemljišta. Glavni razlozi su
odražavanje nivoa humusa i strukture zemljišta, pravilno trošenje vode, različito ukorenjavanje useva, bolje
iskorištavanje hranjiva i različita obrada zemljišta.
Održavanje nivoa humusa i strukture zemljišta
U plodoredu se izmenjuju usevi koji osiromašuju zemljište humusom i azotom sa usevima koji ga
obogaćuju (leguminoze i trave). Na taj način se zadržava dostignuti nivo humusa i azota u zemljištu. Humus u
zemljištu održava njegovu povoljnu strukturu, pa je time očuvana ukupna plodnost poljoprivrednog zemljišta.
Pravilno trošenje vode
Usevi različito troše vodu, pa i unutar iste vrste potrošnja vode se menja prema stadijumu razvoja.
Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO
169
Ako u nekom agrobiotopu ima dovoljno vlage, izmenom useva različitog utroška vode odnosno transpiracionog
koeficijenta, te sezonskom izmenom useva (ozimine, jarine, jednogodišnji i višegodišnji usevi) raspoloživa
voda se pravilnije troši u plodoredu.
Delovanje plodoreda na sadržaj organske
materije u zemljištu (po Thompsonu)
Različito ukorenjavanje useva
Svaka biljna vrsta razvija u normalnim okolnostima korenov sistem koji je svojstven toj vrsti. Korenje
se po vrstama biljaka razlikuje po ukupnoj masi, dubini prodiranja u zemljište, bočnom širenju, veličini rizosfere
itd. Iz toga razloga, izmenom useva u plodoredu, korenovi različito deluju na zemljište, kako u pogledu biološke
drenaže, iskorišćenja zemljišta po slojevima, stimulisanje ili destimulisanje procesa ugorenja zemljišta i
humifikacije zemljišta korenovim ostacima.
Bolje iskorištavanje biljnih hranjiva
Usevi se pogledu potreba za biljnim hranjivima meĎusobno razlikuju. Jedni imaju veću ili manju
sposobnost usvajanje teže pristupačnih hranjiva ili hranjiva uopšte, pa je ritam uzimanja hranjiva različit u
vegetacionom periodu od onog po sezonama. Ovas i ječam na primer, slabo iskorištavaju biljnja hranjiva, a
lupina, bob i heljda naprotiv vrlo dobro čak teže pristupačne oblike fosfora. Iskorištavanje biljnjih hranjiva
zavisi od stepena razvijenosti korenovog sistema odreĎenih biljnih vrsta. Tako suncokret dobro iskorišćava
kalijum iz dubljih slojeva zemljišta zbog dobro razvijenog korenovog sistema, dok strne žitarice to ne mogu jer
im je korenov sistem u proseku slabije razvijen. Plodoredom se dakle, zbog izmene useva, mnogo bolje i
ravnomernije iskorišćavaju hranjiva iz zemljišta.
Različita obrada zemljišta
Obrada zemljišta je prilagoĎena potrebama svakog pojedinog useva. Ona se prema tome, razlikuje po
dubini i broju operacija osnovne i dopunske obrade zemljišta. Ne samo da je različita frekvencija i dubina
obrade, već se obrada vremenski različito izvodi. Kada se u plodoredu menjaju usevi, menja se i sistem obrade
zemljišta što pozitivno utiče na plodnost zemljišta, uključujući bolju ekonomiju vodom, procese ugorenja
zemljišta i bolje uništavanje korova. Poznat je produžni efekt duboko obrade u pozitivnom smislu, na sledeće
useve koji se seju iza useva za kojeg je vršena duboka obrada zemljišta.
Organizacijsko tehnički razlozi
Gajenjem useva u monoprodukciji, poljski radovi se obavljaju u isto vreme. Posledica toga je sezonsko
ili povremeno nagomilavanje agrotehničkih zahvata u jednom kratkom vremenu, koja se zove “
špica radova
”.
Takvi zahvati koji se moraju svladati u kratkom vremenskom periodu, iziskuju veliko angažovanje mašina i
ljudskog rada. Problem se usložnjava ako je neka površina pod monoprodukcijom veća, a vremenske prilike
nepovoljnije.
Nasuprot tome, u plodoredu se zbog istodobnog gajenja nekoliko različitih useva, agrotehnički zahvati
ravnomernije rasporeĎuju tokom godine ili vegetacione sezone, čime se prilično ublažava špica radova.
S ekonomskog stajališta, plodored čini poljoprivrednog proizvoĎača stabilnijim prema tržištu, jer će u
klimatski nepovoljnoj godini, jedan usev podbaciti, dok će drugi imati relativno dobar prinos. Vrlo je važna
činjenica, da se gajenjem useva u plodoredu izbegava veća šteta koju može izazvati “eksplozija” nekih štetnih
