1
UVOD
Brz razvoj tržišta kapitala u razvijenim tržišnim ekonomijama u novijem periodu značajno je
uslovljen pojavom i razvojem novih tipova finansijskih posrednika, pre svega penzijskih fondova
i investicionih kompanija u grupaciji institucionalnih investitora na finansijskom tržištu. Snažan
rast kapitala ovih finansijskih institucija rezultat je promene preference građana kada je u pitanju
ulaganje njihove finansijske štednje i rezultirao je značajnim pozitivnim efektima na razvoj
privrede i finansijskog sistema. Efekti razvoja pomenutih finansijskih institucija se ogledaju u
porastu broja alternativa za mobilizaciju i profitonosan plasman slobodnih novčanih sredstava,
razvoja tržišta hartija od vrednosti i porasta konkurencije među finansijskim institucijama, što je
vodilo smanjenju troškova i povećanju efikasnosti procesa finansijskog posredovanja.
Finansijski sistemi razvijenih tržišnih ekonomija poprimili su takve institucionalne dimenzije
koje karakteriše postojanje bogate strukture finansijskih posrednika, koji obezbeđuju efikasnu
distribuciju finansijskih resursa i globalne imovine društva, i doprinose kako pospešivanju rasta
štednje, investicija i nacionalnog dohotka tako i prestruktuiranju privrede i stabilizaciji globalnog
tržišta i privrede.
Privatni penzijski fondovi i investicioni fondovi imaju markantnu poziciju u finansijskim
sistemima visokorazvijenih zemalja. Penzijski fondovi poslovnu politiku grade na mobilizaciji
dugoročne i ugovorne penzijske štednje zaposlenih i njenom plasmanu u hartije od vrednosti
preduzeća i države.
Snažan rast kapitala investicionih i privatnih penzijskih fondova u novijem periodu u
pojedinim visoko razvijenim zemljama doveo je ove institucije u sam vrh institucionalnog
investiranja na finansijskom tržištu. Kada je u pitanju investiranje u akcije korporacija, privatni
penzijski i investicioni fondovi su vodeći na ovom tržištu u pogledu vrednosti svojih holdinga,
zaostaju samo za sektorom domaćinstva kao tradicionalno najvećeg holdera korporativnih akcija.
U SAD i Velikoj Britaniji ovi fondovi raspolažu sa blizu 40% od ukupnog stoka emitovanih
akcija i nalaze se odmah iza sektora stanovništva čije je učešće oko 50%.kada je u pitanju
investiranje u obveznice korporacija i države,holdinzima penzijskih i investicionih fondova u
većini razvijenih zemalja konkurišu još samo holdinzi osiguravajućih kompanija i u manjoj meri
komercijalnih banaka.iz izloženog se vidi da se radi o moćnim finansijskim institucijama čija će
respektivna finansijska snaga dolaziti do izražaja i u narednom periodu.Sve se češće ističe teza da
je početak 1990-ih godina ujedno i početak jednog perioda koji bi se slobodno mogao nazvati
erom penzijskih i investicionih fondova.
Sa drugog aspekta posmatranja razvoja ovih fondova odnosi se na čisto socijalni
momenat,odnosno na uticaj koji je razvoj ovih institucija izvršio na formiranje strukture
vlasništva u ekonomiji.Naime,kupovinom akcija od strane penzijskih fondova i ulaganjem
penzijske štednje na račune ovih fondova širi slojevi stanovništva postaju indirektni suvlasnici u
značajnom broju preduzeća čije su akcije sastavni segment portfolia ovih fondova.Sve je
prisutniji stav da je razvoj ovih fondova vodio svojevrsnoj demokratizaciji u formiranju
vlasničkih odnosa u ekonomiji,odnosno demokratizaciji u formiranju kapitala u
makroekonomskim razmerama.
2
1. PENZIJSKI FONDOVI
Sistem socijalnog i penzijsko-invalidskog osiguranja u razvijenim tržišnim ekonomijama
može se dekomponovati u 3 podsistema:
-sistem socijalnog osiguranja,
-sistem javnog (državnog) penzijskog osiguranja i
-sistem privatnog penzijskog osiguranja
1.1. SOCIJALNO OSIGURANJE
Sistem socijalnog osiguranja inicijalno je dizajniran sa ciljem da se obezbedi bazični nivo
budućih penzijskih prihoda zaposlenima koji iz svojih zarada doprinose ovom sistemu.Kasnije je
ovaj sistem uobličen u vidu obaveznog javnog programa osiguranja za slučaj privremenog ili
trajnog gubitka mogućnosti zarađivanja usled nevoljne nezaposlenosti,starosti,bolesti,povreda na
radu ili smrti.Takođe,posredstvom ovog sistema pojedine države sprovode i odgovarajuću
(motivacionu) populacionu politiku kroz finansijsku podršku domaćinstvima vezanu za sklapanje
braka,trudnoću i materinstvo od određenog broja godina starosti dece (linearno ili usled
nedovoljnosti prihoda pojedinih porodica za pokriće nastalih troškova) itd.U osnovi,cilj sistema
socijalnog osiguranja je obezbeđenje minimalne socijalne (materijalne) sigurnosti
stanovništva,odnosno socijalno ugroženih pojedinaca i domaćinstva.Sam obuhvat stanovništva
sistemom socijalnog osiguranja kao i nivo prava po osnovu ovog osiguranja prevashodno su
uslovljeni nivoom razvoja pojedinih nacionalnih ekonomija.
Jedna od najznačajnijih komponenti sistema socijalnog osiguranja je svakako njegov
penzijski program.Penzijski progam je osmišljen tako da obezbedi osnovni nivo penzijskih prava
starim licima (definisan zvanično procenjenim nivoom minimalne materijalne sigurnosti),a da
razlika od željenog nivoa penzije bude pokrivena doprinosima zaposlenih(i/ili poslodavca) u neki
program javnog ili privatnog penzijskog osiguranja.U tom smislu,penzijski programi po osnovu
sovijalnog osiguranja se sa stanovišta obuhvata zaposlenih i penzionera u pojedinim zemljama
mogu smatrati jednim od najvećih penzijskih programa.
