Osnivanje dominata
Od Dioklecijanovog vremena počinje novo doba
rimske istorije - doba poznog Carstva. Za politički život
ovog vremena karakteristična je neograničena vlast cara.
Dioklecijanova karijera
Dioklecijanova je karijera tipična za careve III i IV v.
Rodio se u Dalmaciji i bio sin jednog oslobođenika.
Stupivši u vojsku, Dioklecijan (lat. Gaius Auerlius Valerius
Diocletianus) je stigao do najviših činovnika, komandovao
je oružanom stražom cara Numerijana, a vojnici su
Dioklecijana proglasili za cara. Dioklecijan se pokazao ne
samo kao iskusan vojnik, već kao i krupan upravljač; za
razliku od svojih prethodnika, on je uspeo da zadrži vlast
čitavih dvadeset godina (284-305. g.).
Dominat kao politicki sistem
Dioklecijan i njegovi naslednici završili su proces
pretvaranja rimske države u neograničenu monarhiju.
Dioklecijan konačno raskida sa
Avgustovim sistemom principata, po kome car nije
tretiran kao monarh, već kao senator i prvi građanin, koji
uživa najviši autoritet (auctoritas) i koji ima specijalna
ovlašćenja. Autokratske tendencije nikako nisu bile tuđe
carevima dinastije Antonina; one su naročito ojačale u
vreme Septimija Severa. Autokratsku politiku sprovodili su
carevi-Iliri (naročito Aurelijan), ali je tek Dioklecijan
otvoreno raskinuo sa starom ustavnom tradicijom. Politički
sistem koji je osnovao Dioklecijan obično se naziva, za
razliku od principata, dominat, jer je car u ovo doba
dominus (gospodar) prema svim svojim podanicima, bez
obzira na njihov rang i staleški položaj. U novim političkim
odnosima u mnogome se kopira poredak istočnih
monarhija; nesumnjiv uticaj vršio je na Dioklecijana i
njegove naslednike kraljevski dvor Sasanida. Odsada se
rimski car, slično istočnim kraljevima, smatra za
inkarnaciju božanstva. Njemu se odaju božanske počasti
(adoratio): pri njegovoj pojavi prisutni se spuštaju na
kolena, padaju ničice, celivaju skute njegove odeće.
Pojava cara predstavlja pravu versku svečanost. On se i
po svojoj spoljašnjosti izdvaja od svoje okoline: njegova je
odeća sašivena od svile i purpurne tkanine, ukrašena
zlatom
i
dragim
kamenjem.
Postoji tri zlatna medaljona cara Dioklecijana: a)
Dioklecijan kao Jupiter-Gromovnik sa gromom, žezlom i
orlom; b) Dioklecijan kao konzul; c) Dioklecijan kao
Jupiter-Gromovnik gazi pobeđenog “varvarina”. Ispred
njega
Viktorija.
“Tetrarhija ” (vladavina četvorice careva)
Rimska monarhija ostala je u principu jedinstvena, ali je
i u prethodno doba bilo slučajeva podele vlasti između
dvojice (pa čak I trojice) careva (Marko Aurelije i Lucije
Ver, Septimije Sever i njegova dva sina, Valerijan i
Galijen). Dioklecijan je nastojao da utvrdi dosledan sistem
podele vlasti, najpre između dva, a zatim između četiri
savladara. Ubrzo posle svog učvršćivanja na carskom
prestolu Dioklecijan je izabrao za savladara svog zemljaka
i druga po službi Maksimijana. Dioklecijan i Maksimilijan
(od 286. g.) nosili su titulu avgusta. 293. g. oba su cara
izabrala sebi savladare, koji su nazivani cezarima. Za
istočni deo Carstva, kojim je upravljao sam Dioklecijan,
izabrao je on za savladara Gaja Galerija Valerija
Maksimijana, a Maksimijan je na Zapadu izabrao za
cezara Gaja Flavija Valerija Konstancija Hlora. Svaki od
U to doba još su se sačuvale neke magistrature (konzuli,
pretori, kvestori), ali su to bila samo počasna zvanja, i
ništa više.
Ugušenje
pokreta
bagauda
Jedna od prvih mera Dioklecijana i Maksimijana bilo je
ugušivanje revolucionarnih pokreta robova i kolona. 285.
g. Maksimijan je krenuo u Galiju, koju je zahvatio pokret
bagauda. Robovi i koloni napadali su na vile magnata i
dekuriona, spaljivali ih, plenili stoku i odnosili žito. Amand i
Elijan, rukovodioci ustanka, imali su kao centar jednu
tvrđavu u oblasti Pariziji. Pokret je predstvaljao opasnost
po gradove, od kojih su jedni prešli u njihove ruke, a drugi
očekivali da budu napadnuti: nepouzdani vojnički odredi
prelazili su na stranu ustanika. Maksimijan je naišao na
ozbiljan otpor od strane protivnika. Pribegavajući čas
neobično svirepim merama, čas privlačeći sebi ustanike
prividnom popustljivošću, on je potisnuo neprijatelja na
sever i tek posle znatne pripreme krenuo u odličnu bitku, u
kojoj su bagaudi bili potučeni. Ali su ostaci ustanika
zauzeli položaj u tvrđavi i pružili i dalje uporan otpor. Tek
posle dugotrajne opsade tvrđava je bila zauzeta, njeni
branioci gotovo svi istrebljeni, a utvrđenje sravnjeno sa
zemljom. Za neko vreme pokret u Galiji bio je ugušen
(286. g .). Posle ugušenja pokreta bagauda Maksimijan se
sa uspehom borio protiv Germana, koji su posle nekoliko
pohoda
bili
odbačeni
preko
Rajne.
Dioklecijanove reforme
Dioklecijan je izvršio čitav niz reformi, koje su imale za
cilj da ojačaju privredno, političku i vojnu moć Rimskog
carstva. Podaci o Dioklecijanovoj vladi fragmentarni su i
nisu pouzdani. Izveštaji koji potiču od hrišćanskih crkvenih
pisaca očito su tendenciozni, a što se tiče pravnih
