1.UVOD
Pretovarna sredstva označavaju sve tehnološke elemente kojima se realizuju bilo glavne bilo
pomoćne operacije, a čije tehničke karakteristike obezbeđuju ostvarenje zahtevanih funkcija. Pri
tome se funkcionisanje pretovarnih sredstava može bazirati na različitim tehničkim principima, a
uobičajeno je da se kao osnovni kriterijum diferencijacije koristi "kinematika kretanja radnog
organa". U odnosu na ovaj kriterijum pretovarna sredstva se diferenciraju u dve velike grupe:
-2-
• pretovarna sredstva sa kontinualnim dejstvom
• pretovarna sredstva sa cikličnim dejstvom
Sredstva kontinualnog dejstva karakteriše neprekidno kretanje radnog organa pa se shodno tome
ostvaruje neprekidni tok materijala, a kao rezultat toga i veoma veliki transportni kapacitet. Ali,
kontinualna sredstva po pravilu imaju jedan stepen slobode kretanja - linijsku trasu. Pretovarna
sredstva koja pripadaju ovoj kategoriji su:
trakasti transporter ,
člankasti transporter,
strugač
redler
elevator
pužni transporter, gravitacioni transporteri
pneumatski i hidraulički transporteri
Sredstva sa cikličnim dejstvom, nasuprot prethodnoj grupi, premeštanje robe realizuju u
ciklusima, po principu “deo po deo”, pa ih karakteriše prekidan tok materijala. Ciklus rada ovih
sredstava sastoji se iz jedne produktivne (radni organ sredstva je opterećen – realizuje se
“koristan rad”) i jedne neproduktivne faze (radni organ sredstva je neopterećen – realizuje se
“nekoristan rad” koji ima funkciju vraćanja sredstva ili radnog organa u poziciju ponovnog
zahvatanja tereta). Sredstva sa cikličnim dejstvom, iako sa aspekta ostvarenog kapaciteta
inferiornija od sredstava sa kontinualnim dejstvom, mogu imati ekstremno veliku nosivost, a uz
to po pravilu imaju tri stepena slobode. Tipične kategorije sredstava sa cikličnim dejstvom su
različiti tipovi transportno manipulativnih vozila sa jedne, i dizalice sa druge strane.
Kao što se na slici br. 2 može videti, među sredstvima sa cikličnim dejstvom se nalaze i
viljuškari, pretovarna sredstva koja će biti bliže opisana u ovom uputstvu.
2. VILJUŠKARI
Viljuškar slagač je najrazvijeniji oblik vozila za rukovanje teretom. Osnovno obeležje je uređaj u
obliku rama za podizanje, odnosno slaganje tereta po visini. Duž rama za podizanje i spuštanje
tereta kreće se zahvatni uređaj u obliku viljuške po kojoj je viljuškar i dobio ime.
Prvi motorni viljuškar napravljen je u SAD-u 1927 (1919) godine (Clark Equipment Company,
Buchanan, Michigan). Funkcionalne osobine, tri stepena slobode kretanja nosača tj. zahvatnog
uređaja, mogućnost slaganja robe na velikoj visini, velika funkcionalna i kapacitivna
fleksibilnost, doprineli su brzoj ekspanziji viljuškarske tehnike u oblasti industrije, trgovine i
saobraćaja.
-3-
• ram sa osovinama i pogonskom grupom,
• uređaj za dizanje i
• sistem za upravljanje
Pogone je elektrobaterijski i sa SUS- motorom. Izrađuje se sa tri i četiri točka. Točkovi su od
tvrde, super elastične gume ili pneumatski. Upravljanje se zbog velikog opterećenja na prednjim
točkovima isključivo ozvodi preko zadnjih točkova pomiću polužnog mehanizma ili hidrostatički
Kruti ram povezuje sve elemente viljuškara u jednu celinu. Kod čeonog viljuškara je sa prednje
strane rama zglobno povezan uređaj sa dizanje tereta. Čeoni viljuškar se klasifikuje i kao
viljuškar sa slobodno nošenim teretom, što znači da je težište tereta stalno izvan baze viljiškara.
Zbog velike težine kontratega kod čeonog viljuškara je nepovoljan odnos nosivosti i sopstvene
težine- kod lake i srednje klase nosivosti taj odnos je 1 : 2, dvostruko je veća sopstvena težina od
nosivosti, a kod većih nosivosti taj odnos je povoljniji, zbog većeg razmaka osovina.
Čeoni viljuškaru se masovno grade sa elektrobaterijskim i SUS- motorom. Danas se
elektroviljuškari masovnije grade sa većom nosivošću (do 75 [kN]). Elektroviljuškari imaju
manju težinu kontratega. Funkciju protivtega kod elektroviljuškara delimično su preuzele
baterije.
.2.3. TERENSKI VILJUŠKARI
Rad na građevinski neobrađenoj, neravnoj i valovitoj podlozi (terenski uslovi) zahteva drugačiju
koncepciju gradnje viljuškara u odnosu na industrijsku varijantu. Rad u terenskim uslovima
postavlja oštrije zahteve u pogledu stabilnosti, čvrstoće konstrukcije, i dinamičkih karakteristika
viljuškara, a to znači i veće investicione i eksploatacione troškove.
Podloge na kojoj rade terenski viljuškari klasifikuju se u tri grupe:
neravna i čvrsta
mekana do raskvašena
raskvašena, glibava, nestabilna i veoma neravna
Na neravnoj i čvrstoj podlozi može se koristiti i konvencionalni viljuškar standardne
konstrukcije, opremljen pneumaticima niskog pritiska.
Terenski viljuškari sa konvencionalnom konstrukcijom rama za dizanje građe sa nosivošću od 20
do 60 KN. Varijante težih terenskih viljuškara sa teleskopom za potrebe građevinarstva grade se
i sa dva teleskopa, kosim i horizontalnim.
-5-
Pravi terenski viljuškari za rad na raskvašenom, glibavom i veoma neravnom terenu se bitno
razlikuju od konvencionalnih industrijskih viljuškara. Prve kontrukcije terenskih viljuškara
nastale su adaptiranjem građevinskih mašina (utovarivača sa kašikom) i poljoprivrednih traktora.
Uvođenje novih tehnologija u poljoprivredi, građevinarstvu i industriji kao i potrebe u vojnoj
logistici podstakli su razvoj terenskih viljuškara.
Pored uređaja za podizanje u obliku rama, danas se nude i terenski viljuškari sa teleskopskim
mehanizmom za rukovanje teretom. Oni predstavljaju novu generaciju terenskih viljuškara, a
prihvaćeni su u nekim armijama i kao vojni terenski viljuškari.
Kako se kod terenskog viljuškara stabilnost obezbeđuje povećanjem razmaka između osovina i
točkova, terenski viljuškari imaju veće gabaritne mere u odnosu na konvencionalne industrijske
viljuškare
Kod terenskih i teških industrijskih viljuškara primenjuju se različita rešenja u cilju poboljšanja
stabilnosti. Jedno od tih rešenja je pokretan kontrateg, koji se uvlači I izvlači u zavisnosti od
opterećenja viljuški. Pored toga koriste se i stabilizatori koji se oslanjaju na podlogu pri
rukovanju teškim i kabastim tretom
2.4. ČEONI VILJUŠKAR SA RUDOM
Osnovna koncepcija čeonog viljuškara sa rudom je slična kao i kod ostalih transportno-
manipulativnih vozila sa rudom - grade se isključivo sa elektropogonom kao viljuškari lake i
srednje klase i to nosivisti: 10; 12,5 i 20 [kN].
Osnovne karakteristike čeonog viljuškara sa rudom su:
Imaju malu brzinu kretanja koja je prilagođena brzini hoda vozača 4 do 6 km/h, i obično se grade
sa tri točka malog prečnika. Zbog malog prečnika točkova zahtevaju dobar kvalitet saobraćajnica.
Težište tereta koje je izvan baze viljuškara uslovljava relativno velike gabarite za vozilo ovako
male nosivosti kao i veliku sopstvenu težinu koja je zbog kontratega veća za 3.5 puta u odnosu na
viljuškare iste nosivosti bez protivtega.
-6-
uređaji koji omogućavaju realizaciju operacuja koje nisu u domenu
pretovarnog zadatka (radne
korpe za montažu ii reparaturu instalacija u halama i dr..)
Stabilnost i dijagram nosivosti viljuškara
Stabilnost vilju[kara predstavlja meru otpornosti viljuškara na prevrtanje koja, u principu, zavisi
od niza uticaja (statičke i dinamičke sile koje deluju na sredstvo, sopstvena težina, geometrisjke
karakteristike, ubrzanja, usporenja,...). Za proveru stabilnosti kod viljuškara koriste se računske i
eksperimentalne metode, u najvećoj meri definisane kako nacionalnim, tako i medjunarodnim
standardima (na primer, ISO 1074, ISO 3184, ISO 5766,...).
Pojam stabilnosti viljuškara odnosi se na:
stabilnost u podužnom pravcu, koja se odnosi na prevrtanje oko ose koju čine dodirne tačke
prednjih točkova sa tlom.
stabilnost tereta pri maksimalnom usporenju u toku kočenj
a, zbog opasnosti od klizanja tereta
Test na precrtanje viljuškara kojim se simulira uticaj dinamičkih sila, izvodi se najčešće preko
platforme sa promenjivim uglom naginjanja. Međutim, za praktičnu primenu poseban značaj ima
provera statičke stabilnosti čeonog viljuškara i dijagram nosivosti u funkciji od udaljenosti težišta
tereta od pete viljuške.
Statička stabilnost čeonog viljuškara definiše se kao odnos statičkih momenata tereta Gs i
sopstvene težine viljuškara Gn, oko prednje osovine.
3.2. VILJUŠKARI SA TEŽIŠTEM TERETA U BAZI VILJUŠKARA
Vuljuškar sa težištem tereta izvan baze zbog svog osnovnog nedostatka koji se ogleda u velikoj
sopstvenoj težini ili u velikim dimenzijama inicirao je razvoj koncepta u kome se težište nalazi
unutar baze. U primeni su dva rešenja:
viljuške u obliku školjkastog omotača
slobodne viljuške
Maksimalna visina nosača sa debljinom viljuške u obliku školjkastog omotača od tla do gornje
ivice može da bude 90mm, a širina 180 mm. Visina dizanja zavisi od kontrukcije rama i kreće se
od 2350mm 5400 mm.
-8-
