SVETOVI IDEOLOGIJE – SLAVEN RAVLIĆ

IDEOLOGIJE

1.POJAM I FUNKCIJE POLITIČKE IDEOLOGIJE

Dok

funkcionalistički

orijentisani sociolozi ideologiju određuju kao sistem ideja i verovanja koji

pruža orijentaciju za razumevanje stvarnosti i društveno delovanje,

marksiste

je smatraju

iskrivljenom svešću koja služi prikrivanju klasne dominacije buržoazije, a

konzervativni

mislioci

je prikazuju kao zatvorene i represivne sistema mišljenja. Neki tvrde da ekstremističke idologije
kao paradigma ideološkog mišljenja podsećaju na tradiciuju koja je arhetip religijskog stava i
ponašanja našla u inkviziciji, surovosti verskih ratova. –

Ideologija

je interesno zasnovan sistem

ideja i vrednosti usmeren na akciju.

Svaka politička ideologija sadrži

tri bitna elementa

.kritiku društva sa gledišta posebnog

skupa ljudi;

.društveni ideal;

.sredstva delovanja koja pri tom treba upotrebiti;

Ona je uvek povezana sa

vrednostima

interesima

delovanjem

(akcijom). Zbog toga se razlikuje

od nauke, koja nastoji da ideologiju negativno vrednuje. To je očito u marksističkom i
konzervativnoliberalnom shvatanju. Razlika između nauke i ideologije se ukida marksističkom
revolucijom. Pojam ideologije se odnosi i na

„totalitarne ideologije“

–fašizam; komunizam; - to

su zatvoreni sistemi mišljenja koji imaju ambiciju dokraja objasniti sve ljudkso i netrpeljivi su
prema drugim gledištima i teorijama, te nude određene skupine kao neprijatelje(Jevreji,
kapitalisti) kojega treba uništiti revolucijom.

Liberalizam

se smatra otvorenim sistemom

mišljenja koji se zalaže za slobodu proučavanja i slobodnu konkurenciju.

1.1POJAM I TEORIJE IDEOLOGIJE

*Pojam

političke ideologije

je vezan za nastanak moderne demokratske politike. Pojam političke

ideologije podrazumeva izražavanje interesa određenih scoijalnih aktera (klasa), te nastojanje da
se tim interesima osigura prevlast u javnosti i u političkom procesu. Taj termin je moderan i
povezan je sa

Francuskom revolucijom

. S njom počinje ulazak nižih slojeva u politički život,

doba demokratije, u kojoj je interes naroda, a ne volja vladara glavni cilj. Pojam se pojavljuje u
Francuskoj

1796

.g. u značenju

nauka o idejama

, a skovao ga je Antoan de Trasi, kao svenauku.

Ideologija je trebala biti nauka sa zadatkom služenja ljudima, i za naučiti ih da se služe
razumom. Drugo značenje je dao

Napoleon Bonaparte

– kritičare njegove politike naziva –

„

ideolozima

“. – onima čija filozofija nema veze s političkom stvarnošću, teoretičarima i

metafizičarima koji su udaljeni od života.Napoleo shvata ideologiju kao: specifičan vid
političarev doživljaj stvarnosti i propagira njegov praktički iracionalizam.

*Karl Marks

:shvata ideologiju na 2 načina. Prvo, kao nadgradnja koja obuhvata sva područja

duhovne delatnosti –moral, religija, nuka. Drugom, pogrešna svest i saznanje, što proizilazi iz
njene klasne uslovljenosti i određenosti. Ona prikazuje posebni interes kao opšti. Vladajuće ideje
nekog doba su uvek izraz vladajućih materijalnih odnosa. Misli vladajuće klase su u svakoj epohi
vladajuće misli.

*Antoni Gramši

:U savremenom društvu klasna vlast ne temelji se samo na ekonomskoj vlasti,

koja se održava pomoću državnog aparata prisile, već se zasniva na kulturnoj i ideološkoj
hegemoniji te vladajuće klase. Treba razlikovati dve vrste intelektualaca: a) „

tradicionalne

“ b)

„

ogranske

“.Prvi nastoje da održe postojeći obrazac, a drugi pomoću npr. pisanja da deluju

reakcionarno

. Za Gramšija Ideologija

je: oblik i proizvod društvenog delovanja ljudi, istorijski i

društveni fenomen, ona predstavja prostor u kome se ljudi kreću, stiče svest o o svome položaju i
bore se za svoje ciljeve. Klase, stranke, država i civilno društvo moraju biti povezani tako da
psotugnu neprisilni pristanak većine. Ideologija je ukorenjena u tradiciji.

*Luis Altuzer

:Ideologija je sistem reprezentacija ideja koja ima vlastitu logiku i strogost te

istorijsku trajnost i ulogu unutar društva. Razlikuje se od nauke, što joj je praktično-socijalna
funkcija važnija od teorijske funkcije. Ideologija je večna. Ona predstavlja imaginarni odnos
pojedinca prema njihovim realnim uslovima egzistencije. Ideologija vladajuće klase postaje
vladajućom ideologijom samo uspostavljanjem državnog ideološkog parata u kome ta da
ideologija postiže ostvarenje. Čovek je po prirodni ideološka životinja. Razlikuje

represivne

ideološke

državne aparate. Represivni su: vojska, policija i funckionišu na nasilju. Državni

ideološki aparati su: religija, obrazovanje, porodica, politika, sindikati i kultura funkcionišu
pretežno na ideološkom modusu. On kaže da nijedna klasa ne može trajno zadržati državnu vlast,
a da istovremeno ne ostvaruje svoju hegemoniju nad državnim ideološkim aparatima i u njima.
Srednji vek glavni ideološki aparat -

crkva

.Ona je koncentirsala u sebe osim religije i

obrazovanje. Posle Francuske revolucije, i smanjenja uticaja Crkve, dolazi

Škola

, obrazovni

ideološki aparat koji postaje dominantan. Svi ideološki aparati imaju istu funkciju – reprodukcija
kapitalističkih odnosa eksploatacije. Mehanizmi koji proizvode eksplanatorne odnose su
prikriveni univerzalno vladajućom ideologijom škole.

*Karl Manhajm

: Ideologija: kao načinm struktura i sadržaj mišljenja koje je društveno

uslovljeno i koje se može razumeti samo ako se razume njegova društveno-istorijska geneza.
Postoji

partikularni

totalni

pojam ideologije.

Partikularni

: neki posebni interes je uzrok

određene obamne. To su ideje pojedinaca, grupa.Psihološki;

Totalni

: je sociološki. Sistemi ideja

svih društvenih drupa su društveno povezani i uslovljeni, postoje posebni opši totalni pojam
ideologije.

Posebni

: upotrebljavaju oni koji analiziraju mišljenje protivnika kao ideološko

mišljenje, dakle klasno uslovljeno, a svoje kao naučno, istinito mišljenje. Opšti: da se kao
ideologična posmatraju sva gledišta, dakle i vlastito. On je vrednosno neutralan.

Ideologija

je opšti naziv za ideje što ih zastupaju vladajuće grupe.

Utopija

je opšti naziv za ideje

koje zastupaju opozicione grupe, to je ideologija pobunjenih grupa. Prema Manhajmu moć
ideologija se temelji pre svega na moći obrazovanja, zbog čega u političkom procesu dominiraju
itelektualci. Utopijsku misao shvata kao svaku misao koja se ne poklapa s postojećim pa se deli
na ideologiju u utopiju u užem smislu.

-Dok nauka izražava stav nezainteresovanosti i teži povećanju intelektualne jasnoće, ideologija
izražava stav posvećenosti situacije te teži motivisanju delovanja. Ona pomaže društvenom
akteru da se orijentiše.

1.2 SOCIJALNE FUNKCIJE IDEOLOGIJE

*Pojam ideologije je usko povezan s politikom i političkom moći.

Nisbet

Ideologija

je svaki

razložno povezan skup moralnih, ekonomskih, društvenih i kulturnih ideja koji je čvrsto uključen

zasnivati.Liberalnodemokratski politički sistemi utemeljeni su na skupu liberalnih vrednosti i
načela: individualnoj slobodi, ograničenoj ustavnoj vlasti, predstavništvu. Komunistički sistemi
na klasnoj borbi, društvenoj jednakosti, diktaturi proleterijata.

Omogućava političko jedinstvo nekog skupa ili zajednice

: deluje kao oblik socijalnog

cementa, snabdevajući socijalne grupe ili cela društva skupom ujedinjujućih načela i vrednosti.
Povezane su sa društvenim klasama (liberalizam=srednja klasa, komunizam=radnička klasa) jer
izražavaju iskustva i interese tih klasa, te pomažu jačanju osećaja pripadnosti i solidarnosti.

1.3 IDEOLOŠKI PLURALIZAM I IDEOLOGIJA KAO ZAJEDNICA

Prema

Manu

, ideološka se moć ostvaruje u dva glavna oblika:

trancedentalnom

imanentnom

Neka se ideologija može širiti preko granica ekonomske, vojne, i političke moći.Ljudi pripadaju
različitim klasama i suočavaju se sa sličnim problemima za koje neka ideologija nudi rešenja.
Ddrugo, ideološka moć može učvrstiti postojeću organizaciju moći, razvijajući njen „imanentni
moral“, njen sistem značenja koji postavlja osnovne vrednosti.

Transcedencija

stvara autonoman

oblik moći, a

imanencija

reprodukuje i ojačava postojeće odnose moći. Ideologije održavaju

podelu političkog sveta na suprotstavljene političke sange. Ideologije su relativno trajni, stabilni i
zaokruženi skupovi političkih ideja i vrednosti koje dele politički univerzum. Političe ideologije
se dele na leve i desne, otvorene i zatvorene, tradiconalističke i progresivističke. Najvažnija je
podela na

leve

desne

Od levice ka desnici

komunizam

(šotpuna jednakost),

socijaldemokratija

(značajna jednakost),

liberalizam

(minimalna jednakost),

konzervativizam

(značajna nejednakost),

fašizam

(potpuna nejednakost).

Kao skupovi političkih ideja, ideologije su vezane za interese političkih grupa (stranaka, pokreta,
elita) koje s tim idejama istupaju, kao i za interese socijalnih grupa koje stvarno ili
pretpostavljano zastupaju. Da bi neki skup ideja bio prihvatljiv mora odgovarati idealima,
potreba i interesima skupina koje ih usvajaju. Politička ideologija se uspostavlja kao specifična
zajednica koja razvija svoj poseban jezik. Zajednička ideološka percepcija ujedinjava ljude, ali
im takođe pruža rečnik pomoću koga mogu supešno praviti razlike prema drugima. Osnova neke
ideologije obuhvata ideje koje svi korisnici jezika te ideologije stvarno upotrebljavaju.
Liberalizam- ideja slobodeM Konzervativizam:tradicija i autoritet. Socijalizam-jednakosti.

1.4 IDEOLOGIJA, NAUKA I POLITIČKA TEORIJA

Ideologija

se definiše kao sistem ideja suprotan

nauci

prema kriterijumu istinitosti saznanja.

Dok ideologija predstavlja iskrivljene istine ili njeno stavljanje u službu određenih socijalnih i
političkih snaga, a time i manipulaciju, nauka predstavlja objektivnu i istinitu spoznaju pa je ona
metod napredovanja ljudskog znanja i oslobođenja ljudskog roda od iracionalnosti
ideologije.Moderni politički mislioci su pokazali da ni nauka nije vrednosno neutralna, i ona je
povezana sa moćnim socijalnim snagama, i njena shvatanja mogu imati određeno vrednosno
polazište i mogu da služe određenim interesima. Kriterijum istine je istorijskim relativan.
Saznanje je relativno. Neke spoznaje u društvu su u funkciji ideološke pozicije ili moći grupa.
Ideologije ne nadziru samo grupne stavove nego i specifična činjenična verovanja koja se
određuju kao saznanje unutar grupe. One tako kontrolišu specifična rasuđivanja o tome šta je
dobro ili loše, kao i rasuđivanja o tome šta je za nas istinito ili lažno. Ideologija je drugačija od
nauke.Nauka teži istini i intelektualnom saznanju, ideologija je usmerena identitetu, orijentaciji i
delovanju.

Nauku pokreće kritika i negacija, ideologija ističe kontinuitet i dolsednost

. „Nauka

nastoji nadmašiti svoje osnivače, a ideologije ne“. Ideologija je način na koji socijalna grupa ili
celo društvo postiže određenu meru samosvesti uspostavljajući zajednički identitet ili skup
kolektivnih ciljeva. Kao proizvod modernog političkog dona, ideologija ispunjava socijalne
funkcije koje samo ona može da ispuni. Ideologije se teže predstaviti kao naučno utemeljene.
Zato se izvorno i naziva

nauka o idejama

. U prihvatanju neke ideje ili teorije u okviru ideologije,

odnosno u procesu širenja ideologije, odlučujuću ulogu imaju

intelektualci

. Ideologije se ne

mogu svesti na argumente koji su sa naučnog gledišta pogrešni. Širenje ideologije nije mehanički
proces, već zavisi od intelektualnih aktera i posrednika koji tumače ideološke poruke specifičnoj
publici.

Rodžer Itvel

ističe da je političke ideologije moguće proučavati sa 4 stanovišta:

.kao političko mišljenje (velike ideologije i njihovi ključni mislioci)

.kao uverenja i norme (uverenja kojih se drže obični ljudi)

.kao jezik, simbole i mitove (ideološki govor )

. kao oblik moći elite (način na koji elita nastoji održati vlast i osigurati podršku)

Ideologija se oblikuje u procesu kolektivnog mišljenja, ali i od strane velikih mislilaca.
Ideologije su u bitnom smislu proizvodi intelektualnih elita. Samo su pojedinci s određenim
interesima i umećima, sposobni za zasnivanje sveobuhvatne analize politike. *

Revizionizam

kada dolazi do sudara izvornog skupa neke ideologije sa stvarnošću koja se ne može uskalditi sa
ideologijom. Ideološka promena prvenstveno proizilazi iz onoga što je

Selidžer

označio

„neodvojenost politike od ideologije“

. Sukobljava se operativna i fundbamentalna strana

ideologije. Da li ostati i koliko ideološki „čist“, odnosno ne menjati fundament ideologije, a opet
se prilagoditi vremenu.

PREDAVANJE

Putem delovanja se ostvaruju u društvu, tako što će bilo opravdati postojeće stanje, bilo tako što
će nastojati da promene politički poredak (reformistička ideologija), bilo tako da u što kraćem
periodu iz korena izmeni stav putem revolucije (revolucija političke ideologije). Reakcioni status
– time što će zahtevati povratak na pređašnje stanje nakon revolucije.

SAZNAJNI ELEMENT:

politička teorija

je objektivna- može proći test provere njene koherentnosti, metodskog

izvođenja zaključaka i tako je objektivna da koliko je to moguće politički teoretičar dolazi do
zaključka koji nisu pod pritiskom njegovih ličnih uverenja. (razlika u saznajnom smislu)
-

politička ideolog

ija je manje ili više skup koherentnih ideja, stavova, ciljeva.

- od političke teorije se razlikuje iako često proizilazi iz nje (osnov ideja koje će se uklopiti u
jedan ideološki sistem).
- saznajni dometi znatno manji od poličke teorije.
- cilj nije dolazak do istine,

cilj je mobilianje ljudi na akciju

interes

ima snažan uticaj na to kako će se svet objašnjavati.

- politička ideologija gubi stepen objektivnosti , metodičnosti i neutralnosti u odnosu na
ciljeve i rezultate tog objašnjenja.
-

EMOCIJE I AFEKTI

- snažan element političke idologije.

Friden

: ljudska bića su racionalna, insistiraju na slobodi mišljenja i donekle delovanja, veru u

ljudski i socijalni napredak, pojedinac je primarna socijalna jedinica i jedinstveni stvaratelj
izbora, socijabilnost, opšti interes i opreznost prema moći dok nije ograničena i odgovorna.

Temeljne ideje: sloboda, tolerancija, jednakost, vlasništvo, individualizam, država,
konstitucionalizam i demokratija.

Slobodan: je osnovno polazište i element liberalizma. Ona se pre svega shvata kao odustnost
spoljne prisile(negativna sloboda), Pojedinac sam određuje smisao svog života i bira životni
plan, pod uslovom da ne ugrožava jednako pravo drugih i da prema njima ispunjava obaveze
koje je sam dobrovoljno preuzeo. Liberalni pojam slobode zato podrazumeva autonomiju
pojedinca.*

Isaja Berlin

pravi razliku između

pozitivne

negativne

slobode.

Negativna

sloboda

predstavlja nepostojanje spoljašnjih prepreka delovanju pojedincu po sopstvenoj volji. Čovek
delije nesmetano od drugih i nijedan čovek niti grupa ljudi ne smeju da se upliću u njegovo
delovanje. Pojedinac da se ostavi na miru.Svaki pojedinac treba da dobije prostor da deluje po
sopstvenim željama.

*Aleksis de Tokvil

Džon Stjuart Mil

su bili zagovornici takve slobode. Tokvil:zadovoljstvo

da se može delovati, govoriti bez stega, samo pod vladavinom Boga i zakona. Mil je posebeno
naglašavao slobodu mišljenja.

Grin

, zastupnik

pozitivne slobode

, osoba je slobodna samo ako je sposobna osloniti se na sebe.

Zastupnici ove slobode ističu važnost uslova u kojima pojedinci mogu da deluju u skladu sa
svojim željama. Pozitivna sloboda postoji kada pojedinci imaju pristup resursima i
mogućnostima. Uloga vlade je pozitivna, jer treba da omogući osobi da ostvari svoje interese.

Te slobode pojedinca se mogu izraziti u 4

područja

lične, političke, ekonomske i društvene

slobode.

Osnovne su vrste sloboda

kretanja, savesti, mišljenja i izražavanja, udruživanja,

vlasništva i preduzetništva, i nove vrste društvenih

sloboda. * Ruzveltove 4 slobode: govora,

vere, od oskudice i od straha.

Tolerancija

: liberalno mišljenje se razvilo iz učenja o verskoj toleranciji i o dužnosti države da

štiti pravo svih na slobodno izražavanje vere.Tolerancija je proširana na različita mišljenja,
stilove života. Liberalna maksima: „svi ljudi su jednaki bez obrzira na razlike u veri, ideologiji,
rasi, naciji, klasi, polu, staležu, profesiji, političkim uverenjima“. Ona ne važi za totalitarizam i
komunizam. Paradoks je da neograničena tolerancija može dovesti do nestanka tolerancije, tj.
ako neograničenu toleranciju proširimo i na one koji su netolerantni, ako smo nespremni braniti
tolerantno društvo od napada netolerantnih, tada tolerantni mogu biti uništeni a s njima i
tolerancija.

Jednakost

Liberalizam

podrazumeva jednak moralni status svake osobe. Tu je bitna pravna

jednakost – priznaje jednakost ljudi kao građana države, jednak pravni status, pravo na sigurnost
i pravde.

Jednakost

je pravo svakog člana političke zajednice da bude pod zakonitom vlašću

jednak svakom drugom članu. Jednakost pod zakonom je stanje u kojem su zakonu podređeni i
oni koji vladaju i oni kojima se vlada.

Politička jednakost

: svi punoletni imaju pravo učešća u

vlasti i pravo glasa.

Socijalna jednakost

: mogućnost svakog čoveka nezavisno od socijalnog