1. Pravno-teorijski aspekt izbornog prava
1.1. Karakter izbornog prava
Jedan od veoma značajnih katalizatora u demokratskom razvoju svakog društva, je
svakako i pravo građana da biraju svoje predstavnike i budu birani u organima
vlasti. Upravo od stepena razvijenosti i mogućnosti građana da nepo- sredno
učestvuju u izborima svojih predstavnika u organima vlasti ocjenjuje se i stepen
demokratičnosti jednog društva, odnosno države.
Izborno pravo kao lično političko pravo građana može imati svoj uži i širi smisao.
Izborno pravo, u užem smislu, je pravo građanina da bira i bude biran u
predstavnička tijela, da predlaže kandidate za predstavnička tijela, kao i da vrši
njihov izbor i opoziv.
Izborno pravo u širem smislu, pored navedenih prava obuhvata i pravo gra- đanina
da glasa na referendumu ili da učestvuje u drugim oblicima neposrednog
odlučivanja, kao i da odlučuje na zborovima građana. Zbog toga se izborno pravo
često naziva i izborno pravo ili pravo glasa.
Naravno, izborno pravo je imalo i svoju teorijsku i empirijsku evoluciju.
Posmatrano sa teorijskog aspekta, još u periodu francuske revolucije su se razvila
dva teorijska shvatanja o izbornom pravu kao ličnom – subjektivnom pravu gra-
đanina ili kao javna funkcija.
Prema teoriji narodne suverenosti, izborno pravo je lično prirodno pravo koje
pripada svakom građaninu s obzirom da je on nosilac dijela narodne suvere- nosti.
To pravo pojedinca koje prethodi zakonu, pa ga zakonodavac samo priznaje tj.
2
|
P a g e
volje L. Duguit smatra da birači i izabrani ne raspolažu nikakvim subjektivnim
pravom u svojoj toj funkciji, već imaju dužnost da izvrše svoju obavezu koja
proističe iz podjele rada i solidarnosti društva. U tom smislu ovaj autor smatra da
je birač dužan da imenuje poslanike, a poslanik izvrši funkciju koja pripada
predstavničkom organu čiji je član. Povezano sa problemom izbornog prava kao
ličnog prava ili javne funkcije javio se problem obaveznosti ili fakultativnosti
izbornog prava. Naime ako se izborno pravo shvata kao lično pravo građanina,
onda je logično da pravo glasa bude fakultativno, i da od samog građanina zavisi da
li će to svoje pravo da koristi. Međutim, ako se izborno pravo shvata kao javna
funkcija, onda iz takve njegove prirode proizilazi da i obaveznost glasanja, čije je
neizvršenje najčešće praćeno raznim vrstama sankcija kao što su: ukor, nov- čana
kazna, brisanje sa izbornog spiska itd. Komparativni sistemi pokazuju da je mnogo
manje država koje su izborno pravo tretirali kao dužnost glasanja, mada je ono
zadržano u Australiji, Venecueli, pojedinim provincijama Austrije, pojedinim
kantonima Švajcarske, u Ustavu Grčke iz 1968 godine, Ustavu Portugalije iz 1976
godine, Ustavu Italije iz 1948.
1.2. Modeli izbornih sistema
U političko pravnoj teoriji egzistiraju više modela izbornih sistema, od ko- jih svaki
izborni sistem ima i svojih prednosti i nedostataka. Najpoznatiji i najče- šće
primjenjivani modeli u praksi su proporcionalni i većinski izborni sistemi, sa svojim
modifikacijama.
4
|
P a g e
2. Pluralno većinski sistemi
Osnovna karakteristika PDM sistema je da pobjeđuje kandidat koji osvoji najviše
glasova. Teoretski, to znači da izbore može dobiti kandidat koji je osvojio svega
dva glasa, ukoliko su ostali kandidati osvojili po jedan. Određene promjene ovaj
sistem pretvaraju u sistem blok glasa, dvokružni sistem ili sistem jedinstvenog
neprenosivog glasa. Međutim, jedna adaptacija, koja se takođe može svrstati u
PDM sistem ranih devedesetih primjenjivala se u Nepalu. Zbog niskog nivoa pi-
smenosti većine glasača, kandidati su se natjecali pod partijskim simbolima, a ne
kao pojedinci. Glasači su, dakle, birali političku partiju, a ne pojedinog kandidata.
Kandidatima je bilo dozvoljeno da se kandiduju u nekoliko izbornih jedinica. Sva- ki
kandidat koji bi pobijedio u više od jedne jedinice, morao je odlučiti koju će od njih
zastupati. Za popunu tako upražnjenih mjesta održavani su dopunski izbori.
Ovaj model ima niz prednosti, ali i nedostataka. Prednosti ovog modela su:
a. Glasačima omogućuje jasan izbor između dvije glavne partije.
b. Ovaj sistem forsira jednopartijske vlade. ”Bonus mjesta” za vodeće partije,
uobičajen u PDM sistemu (to jest da jedna partija osvoji 45% glasova, ali i 55%
mjesta), znači da su koalicione vlade prije izuzetak nego pravilo. Ovakvo stanje
stvari smatra se dobrim, jer podrazumijeva stabilne vlade, oslobođene obaveze da
se cjenkaju sa manjim koalicionim partnerom.
c. Ovaj sistem omogućava koherentnu parlamentarnu opoziciju.
5
|
P a g e
