Kriva proizvodnih mogućnosti
Ključna odlika proizvodnih resursa jeste njihova ograničenost. Ograničenost, odnosno
limitiranost resursa nameće neophodnost izbora u proizvodnji dobara. Za analitičku
prezentaciju procesa odlučivanja šta, kako i za koga proizvoditi, odnosno traženja adekvatnog
odgovora na ključno makroekonomsko pitanje kako ograničene faktore alocirati na gotovo
bezbroj potencijalno različitih načina, vrlo često ekonomisti koriste analitički instrumentarij
krive proizvodnih mogućnosi. Najkraće, kriva proizvodnih mogućnosti pretpostavlja da
privreda u uslovima pune zaposlenosti i optimalne alokacije resursa mora odustati od
proizvodnje jednog dobra ukoliko želi da otpočne sa proizvodnjom drugog dobra.
Limitiranost faktora nameće imperativ njihove optimalne iskorišćenosti, što svakako
podrazumeva mogućnost alternativne upotrebe faktora. Kriva proizvodnih mogućnosti
predstavlja efikasan instrument za prikazivanje efekata povećanja upotrebljene količine
faktora na rast veličine proizvodnje, a takođe i mogući uticaj tehnoloških promena na rast
obima proizvodnje.
U analitičkom smislu, privredni rast podrazumeva pomeranje krive proizvodnih mogućnosti u
desno. Ovo pomeranje ilustruje povećanje mogućnosti, odnosno rast proizvodnih kapaciteta
privrede. Pomeranje krive proizvodnih mogućnosti u desno moguće je pod uslovom: a)
rastuće ponude faktora proizvodnje i/ili b) tehnoloških promena (nova znanja, nova oprema,
kompetentniji menadžment). Prvi način uvećanja vrednosti proizvodnje predstavlja
ekstenzivni privredni rast, a drugi intenzivni privredni rast.
Kriva proizvodnih mogućnosti je pomerena iz položaja QQ u položaj QiQi zahvaljujući
dodatnim ulaganjima faktora rada i faktora kapitala. „Naravno ne radi se o nekakvom
determinističkom zakonu po kome je povećanje zapošljavanja i kapitala nužno i u nekoj datoj
srazmeri povećava ukupni proizvod. S druge strane, do povećanja proizvodnje može se doći i
bez ulaganja, i to zahvaljujući delovanju tehničkog progresa, odnosno, boljeg iskorišćavanja
već postojećih Ijudskih resursa.
Kriva agregatne ponude
pokazuje korelaciju između ukupne proizvodnje i opšteg nivoa
cena u privredi. U principu, kriva agregatne ponude je divergentno različita u zavisnosti od
posmatranog roka. U kratkom roku, cene su nefleksibilne, odnosno one se ne menjaju. Budući
da su cene konstantne u kratkom roku, ravnoteža između agregatne ponude agregatne tražnje
se uspostavlja merama koje deluju na oblikovanje agregatne tražnje, odnosno merama
fiskalne i monetarne politike.
Slika Kriva agregatne ponude kejnsijanaca
Shodno osnovnim postulatima klasične ekonomske škole koja preferira značaj dugog roka u
ekspliciranju logike ispoljavanja osnovnih ekonomskih fenomena, ukupna proizvodnja je
funkcija ponude rada, kapitala i tehnoloških promena. U ovom modelu, do uravnoteženja
agregatne ponude i agregatne tražnje se dolazi promenom cena.
Slika 3.4. Kriva agregatne ponude klasičara
Društveni indikatori razvoja
Ukoliko bi se upoređivao rast bruto domaćeg (nacionalnog) proizvoda i neto ekonomskog
blagostanja moglo bi se zaključiti da je rast neto ekonomskog blagostanja sporiji nego rast
bruto domaćeg proizvoda, pre svega zbog posledica urbanizacije (zagađenje vazduha, vode,
Proizvodni koeficijenti
Pod proizvodnom funkcijom podrazumevamo određenu jednačinu koja uz datu tehnologiju
pokazuje zavisnost proizvodnje (količine proizvoda Q) od pojedinih proizvodnih faktora.
Pretpostavimo da je proizvodnja rezultanta dve promenljive, tj. dva proizvodna faktora:
kapitala -
K
i faktora rada - L.
Q = F(K,L).
Između veličine proizvodnje - Q i utrošaka proizvodnih faktora, kapitala -
K
i rada - L postoje
određeni odnosi. Ovi odnosi su u teoriji proizvodnje poznati kao proizvodni koeficijenti:
produktivnost kapitala
p = Q/K
,
produktivnost rada
q = Q/L ,
kapitalni koeficijent
p
= K/Q.
koeficijent živog rada
1 = L/Q ,
U proizvodne koeficijente je moguće uvrstiti i racio između faktora kapitala i faktora rada,
poznat u teoriji proizvodnje i privrednog rasta pod nazivom koeficijent kapitalne
opremljenosti rada
k = K/L.
Kob-Daglasova proizvodna funkcija
predstavlja daleko najčešće upotrebljavanu proizvodnu
funkciju u makroekonomskim istraživanjima. Prvi put je primenjena 1928. godine. Ova
funkcija omogućava kvantifikaciju doprinosa faktora stvaranju vrednosti finalne produkcije.
Njen najelementarniji
oblik oblik je
Q = AL
a
K
b
,
gde
A
parametar reprezentuje efikasnost, a
a(alfa i beta)
i
B
označavaju koeficijente elastičnosti proizvodnje u odnosu na troškove rada i troškove
kapitala. Sva tri parametra se empirijski utvrđuju. Suma eksponenata
a
i
/3
predstavlja stepen
homogenosti. U zavisnosti da li je
(
a +b
) manje, veće ili jednako 1, funkcija ispoljava opadajuće, rastuće i konstantne prinose.
Proizvodna funkcija
Q
=
AL
a
K
b
ispunjava sve tri poželjne osobine: a) faktori rada kapitala su
potrebni za bilo koji nivo proizvodnje; b) faktori rada i kapitala se odlikuju limitiranošću, što
znači da su njihovi granični proizvodi veći od nule i c) odražava zakon opadajućih prinosa,
što pretpostavlja da drugi parcijalni izvodi po argumentu rada i po argumentu kapitala imaju
negativnu vrednost.
Kada je funkcija linearno homogena, odnosno u slučaju
a + /3 =
1, konstantni prinosi
proizvodnje daju odgovarajući per capita oblik
q = Ak
b
, pri čemu je
q = Q/L,
a
k = K/L.
Produktivnost rada se izražava u funkciji kapitalne opremljenosti rada.
Budući da je Kob-Daglasova proizvodna funkcija, funkcija prvog stepena homogenosti
a + b,
to znači da suma eksponenata reprezentuje promene u proizvodnji kada se oba faktora
menjanju u istoj srazmeri.
Privredni ciklus: Pojam i osnovne karakteristike
Privredni ciklusi predstavljaju obrazac ispoljavanja razvojne dinamike u svakoj tržišnoj
privredi. Po mnogim teoretičarima privredni ciklusi i brojne kontroverze koje prate ovaj
fenomen, predstavljaju oblast makroekonomske teorije i politike u kojoj je razmimoilaženje
pojedinih istraživača i najizraženije.
U klasičnom kapitalizmu ciklusi su imali nacionalne posebenosti i po pravilu su najizraženiji
bili u najrazvijenijim zemljama. Uspostavljanjem svetskog tržišta i prevladavanjem zlatnog
standarda od polovine devetnaestog veka, privredni ciklusi dobijaju internacionalne atribute,
tj. periodične fluktuacije se prenose iz jedne u drugu zemlju. Razumljivo je, da je fenomen
globalizacije uslovio ispoljavanje i globalnog karaktera najnovije ekonomske krize koja je
inicijalno počela da se ispoljava u finansijskom sektoru Sjedinjenih američkih država kao
vodeće zemlje savremenog sveta.
Poznati makroekonomski teoretičari Samuelson i Nordaus pod pri-vrednim ciklusom
podrazumevaju fluktuacije u ukupnoj proizvodnji, dohotku i zaposlenosti, dužine trajanja dve
do deset godina, čija je osnovna karakteristika široka ekspanzija ili kriza u većini ekonomskih
sektora. I pored okolnosti da je moguće uočiti određene zajedničke karkateristike pojedinih
privrednih ciklusa, potpuno je izvesno da u dosadašnjoj privrednoj istoriji nije bilo dva
potpuno identična ciklusa, čak ni po bilo kom karakterističnom kriterijumu njihovog
ispoljavanja.
Privredni ciklus označava periodične fluktuacije u veličini proizvodnje, nivou zaposlenosti i
inflacije. Osnovni uzroci ispoljavanja cikličnog kretanja privrede su brojni: periodično
smanjenje autonomnih investicija; slabljenje efekata multiplikatora, kolebanje količine
novčane mase, obnavljanje osnovnih proizvodnih fondova, tehnološki šokovi, nekontrolisani
razvoj finansijskog sektora, itd.
Faze privrednih ciklusa
Ciklus se u najopštijem slučaju određuje kao fluktuacija privredne aktivnosti. Imajući u vidu
činjenicu da je sintetički - makroekonomski izraz privredne aktivnosti bruto domaći proizvod,
to se i ciklus meri promenama u vrednosti realnog bruto domaćeg proizvoda. Budući da realni
bruto domaći proizvod izražava obim zaposlenosti i cene u datoj privredi, fluktuacije
ekonomskih aktivnosti mogu se sagledavati i preko intenziteta promena ovih veličina.
Savremena teorija zastupa stav po kome privreda ulazi u fazu recesije u situaciji kada
fluktuacije u bruto domaćem proizvodu, zaposlenosti dohotku i veličini prodaje predstavljaju
„značajno smanjenje privredne aktivnosti.
Potencijalni bruto domaći proizvod (ili ekonomski potencijal) označava veličinu proizvodnje
pri punoj zaposlenosti resursa. Potencijalni bruto domaći proizvod pokazuje maksimalnu
količinu roba i usluga koje privreda može da proizvede uz stabilne cene. Faktori koji
determinišu veličinu potencijalnog bruto domaćeg proizvoda su proizvodni kapacitet,
raspoloživi resursi i tehnološka efikasnost proizvodnje.
Dijagnostika, faza privrednog ciklusa predstavlja jedan od najsloženijih zadataka
makroekonomske analize. Ovo iz jednostavnog razloga što sve tržišne privrede su izložene
fluktuacijama privredne aktivnosti koje ekonomske cikluse čine ponovljivim (reverzibilnim),
ali ne i periodičnim fenomenom budući da se ne događaju u regularnim odnosno
predvidljivim periodima. Fluktuacije podrazumevaju određeno vreme ispoljavanja koje je, sa
svoje strane, takođe gotovo nemoguće tačno predvideti. Najkraće, može se dogoditi da neka
privreda funkcioniše na način koji podrazumeva njenu pozicioniranost u fazi ekspanzije više
godina, pre nego što počne faza recesije. Drugim rečima, ne postoje dva potpuno identična
privredna ciklusa ni po jednom kriterijumu njihovog razvrstavanja (uzroci nastanka, intenzitet
ispoljavanja, dužina trajanja). Svaki privredni ciklus ima dva izražena obeležja, vrh i dno
ciklusa. Najkraće, vrh označava najviši nivo privredne aktivnosti, dok dno, suprotno,
označava najnižu tačku u cikličnom kretanju proizvodnje tokom jednog proizvodnog talasa.
Prema ovom pristupu, vremenski period koji protekne od dna do vrha ciklusa predstavlja
ekspanziju, a suprotno, vremenski period koji deli vrh od dna predstavlja fazu recesije
(kontrakcije). (slika 7.1.)
Slika 7.1. Faze ekspanzije i recesije privrednog ciklusa
