NAZIV I GRANICE EVROPE

Naziv Evropa, prema mnogim mišljenjima, potiče od Semitske riječi ''

erep

'' što znači

zalazak Sunca, odnosno zapad. Evropa je jedan od sedam kontinenata, koji je više u političko-
kulturnom smislu izdvojen od Azije. Sa geografskog i geološkog aspekta Evropa predstavlja
zapadni dio velikog Evroazijskog kopna, koje se nalazi na zapadu. Površina Evrope iznosi 10
320 000 km

, te ona po svojoj veličini spada u pretposlednji kontinent svijeta, sa oko 2% od

ukupne površine. Po broju stanovnika, to je treći kontinent sa 710 miliona stanovnika, što
procentualno iznosi oko 11% od ukupne svjetske populacije.

Granice Evrope su: planina Ural, rijeka Ural, Kavkaz, Bosfor i Dardanel, Sredozemno

more, Atlantski okean, rubna mora Sjeverno more i Norveško more i Sjeverni ledeni okean.

GEOLOGIJA EVROPE

Evropu čine uglavnom morfostrukture čija je geneza vezana za kaledonsku, hercinsku

i alpsku orogenezu. Početkom paleozoika to je bilo područje prostanih morskih akvatorija.
Tek krajem silura nastupa kaledonska orogeneza, s kojom su uskoj vezi kaledonidi zapadne
Evrope. Staro kopno našeg kontinenta predstavlja Baltički štit (područje današnje Finske,
Švedske   i   Norveške).   Nešto   kasnije   na   prelazu   karbona   u   perm   dolazi   do   hercinskih
orogenetskih   pokreta.   Iz   tog   perioda   fatiraju   masivi   i   gorja   središnje   Evrope,   kao   što   su
Centralni masiv u Francuskoj, Vogezi, Šumava, Krkonoše u Češkoj, Harts u Njemačkoj itd.
Tokom trijasa dolazi do stvaranja Tetis okeana i do početka alpske orogeneze koja traje od
mezozoika do danas. Krajem krede, tokom laramijske orogenetske faze, stvaraju se borane
strukture, a zatim nešto kasnije u periodu oligocen-miocen dolazi do intenzivnih navlačenja u
području Sredozemne subdukcijske zone. Rezultira to suţavanjem Tetisa i izdizanjem mlaĎih
borano-navlačnih struktura alpsko-himalajkog orogena. Tokom tercijara, nešto sjevernije od
Tetisa pruţala se paralelno sa njom akvatorija Paratetisa (od područja današnje Aralskog jezera
do današnjih Alpi). U neogenom periodu formiraju se u Evropi brojni neogeni bazeni sa
debelim   naslagama   uglja,   na   što   je   prvenstveno   uticala   tadašnja   topla   i   vlaţna   klima.   U
neotektonskom   periodu,   od   kraja   miocena   do   danas   dolazi   do   intenzivnog   izdizanja   i
formiranja   visokih   planina   alpsko-himalajskog   orogenog   pojasa   (Pirineji,   Alpi,  Apenini,
Dinaridi,   Kavkaz,   Karpat,   Rodopi   i   Pondsko   gorje).   Rezultira   to   potpunim   zatvaranjem
nekadašnjeg   Paratetisa   i   Tetisa   te   formiranjem   Sredozemnog   mora,   Crnog   mora   zatim
unutargorskih i meţugorskih bazena (Panonska nizija, Padska nizija). Klimatske prilike tokom
pleistocena   i   neotektonsko   izdizanje   planinskih   uzvišenja   odrazili   su   se   intenzivnom
glacijacijom kojom su bili zahvaćeni veliki dijelovi Evropskog kopna. Fjordovi na sjeveru
Evrope zatim estuari zapadnoevropskih rijeka, debeli morenski nanosi ukazuju na aktivnu
pleistocensku glacijaciju.

RELJEF EVROPE

Reljef Evrope je po svom nastanku polifazan i poligenetskog karaktera jer je na

njegovo oblikovanje tokom novije faze alpske orogeneze uticalo više geomorfoloških faktora.
Prema vertikalnoj raščlanjenosti oko 80% teritorija Evrope je niţe od 500m n/v. Niske
naplavne ravni i zaravni zauzimaju oko 74% od ukupne površine Evrope. Po svom

prostanstvu posebno se ističu Istočnoevropska ravnica (Rusija) zatim Pribaltička ravnica
(Njemačka, Poljska), potom Akvitinska zavala u Francuskoj, Panonska nizija. Brdski tereni
uglavnom dominiraju središnjom Evropom. Juţnom i jugoistočnom Evropom dominira
uglavnom planinski reljef.

KLIMA EVROPE

Klima Evrope je vrlo raznolika prvenstveno zbog njenog geografskog poloţaja.

Krajnje juţne dijelove ovog kontinenta obiljeţava topla i blaga sredozemna klima, koja je
varijitet subtropskog klimata. Zapadne i sjeverozapadne dijelove Evrope karakteriše vlaţna
Atlantska   klima,   čiji   se   uticaj   smanjuje   kako   se   udaljava   u   pravcu   istoka   odnosno   ka
unutršnjosti   kontinenta.   Na   istoku   preovladava   kontinentalni   klimat,   obiljeţen   naglašenim
temperaturnim   amplitudama   i   daleko   manjom   količinom   padavina   u   odnosu   na   zapadnu
Evropu.   Na   krajnjem   sjeveru   Skandinavskog   poluotoka,   Rusije   preovladava   surovi
subarktički klimat. U E klimate takoţer spada i surovi Alpski klimat koji uglavnom obiljeţava
visoka planinska područja Alpa, Pirineja, Apenina, Helenida, Dinarida, Karpata i Rodopa.

Na klimi Evrope bitno utiče sezonsko gibanje vazdušnih masa različitih

termodinamičkih karakteristika. U vezi s tim značajni su prodori Islandskog ciklona sa
sjeverozapada, koji je često praćen obilnim padavinama i padom temperatura zraka. Zatim,
bitan je uticaj Sibirskog anticiklona sa sjeveroistoka koji donosi u sinoptičkom smislu hladni,
suho i vedro vrijeme. Azorski anticiklon sa jugozapada uzrokuje, posebno u ljetnim
mjesecima, vrlo toplo i vedro vrijeme u većem dijelu Evrope.

HIDROGRAFIJA EVROPE

Najveći tok po količinama proticaja je rijeka Volga, koja se ulijeva u Kaspijsko more.

Najvećim dijelom odvodnjava područje Istočnoevropske ravnice. Druga po količini proticaja je
rijeka Dunav duga 2857km, izvire ispod Švarcvalda u Njemačkoj. Većim dijelom svog toka
predstavlja granicu izmeĎu više zemalja srednje i jugoistočne Evrope. Rijeka Rajna izraţava
granicu izmeĎu srednje i zapadne Evrope. Ulijeva se u Sjeverno more. TakoĎer, bitno je istaći da
je prokopavanjem kanala Dunav-Majna-Rajna omogućen riječni saobraćaj izmeĎu Crnog mora i
Atlantskog okeana. Veće rijeke Evrope, pored spomenutih, su sjeverna Dvina u Rusiji,

Dnjepar u Ukrajini, te Ural i Don na krajnjem istoku Evrope, zatim Visla, Elba (Laba) u
srednjoj Evropi potom Loara, Garona u Francuskoj te Ebro, Po i Sava u juţnom dijelu
Evrope.

Prirodna jezera su najbrojnija u Finskoj i u sjeverozapadnom dijelu Rusije kao što su

to velike akvatorije jezera Ladoga i jezera Onjege. Nastanak brojnih evropskih jezera u
Pribaltičkoj niziji, Mazuriji, Skandinaviji i na Alpama vezan je za pleistocensku glacijaciju.
Nastala su u terminalnim bazenima, nakon formiranja završnih morena koje označavaju
krajnji domet pruţanja ledničkih jezika. Ostala prirodna jezera uglavnom su nastala na
vododrţljivoj podlozi tektonskim ulegnućima. Veći dio jezerskih površina u Evropi nastao je
antropogenim uticajem, te su to vještačka jezera, hidroelektrana na riječnim tokovima.

ITALIJA

Površine oko 300 000 km

. Italiju moţemo podjeliti na :

Padsko-venecsku niziju na sjeveru

centralni Apeninski dio

otočni dijelovi (Sicilija, Sardinija)

Padsko-venecska nizija na sjeveru predstavljena je debelim kvartarnim nanosima posebno

fluvijalnog porijekla kojeg su akumulirale rijeke koje dotiču s aAlpa. Sjeverno se izdiţu Alpi
sa najvišim vrhom Mon Blan (4810m). Taj visoko planinski teren predstavljen je glacijalnim
reljefom sa brojnim planinskim jezerima od kojih su u Italiji najpoznatija Lago di Como i
Lago di MaĎore.

Apeninsko gorje, visine 2914m vrh Gran Saso, prdstavlja orografsku vododjelnicu

izmeĎu Jadranskog mora na istoku i Tirenskog i Ligurijskog mora na zapadu.

Najveći vodotok je rijeka Po (Pad) koja protječe kroz Lombardijsku niziju na sjeveru.

Tokovi koji dotječu sa Apeninskog gorja su kraći i manje vodne količine. Najveći su Tibor i
Arno. Što se tiče jezera u Italiji ih ima oko 500 koja se mogu okarakterisati kao veća
planinska jezera kao što su Lago di Como, Lago di Garda, Lago di MaĎore uglavnom ba
sjeveru Italije, u okviru Alpskog planinskog sistema.

Vulkanski reljef je jedan od reljefnih specifičnosti Italije. Uglavnom se vezuje za jug

Italije gdje se i danas nalaze četiri aktivna vulkana, to su Etna, Vezuv, Stromboli i Vulkano.

Pored fluvio-denudacijskog i kraškog reljefa Italiju geomorfološki obiljeţava glacijalni

reljef italijanskih Alpa koji je danas predstavljen sa oko 20-tak aktivnih ledenjaka.

Najveća akumulacijska nizina je Padska nizija koju obiljeţavaju debele naslage kvartarnih

nanosa genetski vezanih za juţne padine Alpi i sjeverne padine Apeninskog gorja.

Veći dio Italije upravo zbog njenog reljefa nema sredozemnu klimu. To se odnosi na

područja sjeverne Italije i centralni dio poluotka koji je planinsko-brdskog karaktera. Upravo
u vezi s tim naglašena je vegetaciona pojasnost. Mediteranska vegetacija zastupljena je u
niţem priobalnom području uz Ligurijsko, Tirensko, Jonsko i Jadransko more. Šume hrasta i
kestena uglavnom obiljeţavaju veći dio brdskog pojasa Italije te njezine otoke (Siciliju i
Sardiniju). Higrofilna vegetacija topole i vrbe karakteriše Padsku nizinu dok najviše terene
Alpa i Apenina karakterišu planinski pašnjaci i otvoreni stijenski profili. Šuma bukve i jele
uglavnom je očuvana u montarnom pojasu Alpi.Treba istaći da je proces deforestacije u Ialiji
bio veoma intenzivan te je svega oko 20% njene teritorije pod šumskom vegetacijom.

ZEMLJE PIRINEJSKOG POLUOTOKA

Nalazi se na krajnjem jugozapadu Evrope. Ograničen je akvatorijama Sredozemnog mora

i Atlantskog okeana. Visokim planinskim lancem Pirineja orografski je odjeljen od ostatka
Evrope. Od Afričkog kontinenta na jugu tektonski je odvojen Gibraltarskim moreuzom.
Njegova površina iznosi oko 580 000 km

. U njegovom okviru se nalaze Španija, Portugal i

mala drţava Andora na krajnjem sjeveru. Uglavnom sa geomorfološkog aspekta Pirinejski
poluotok se moţe podjeliti na niţi i uski priobalni pojas, unutrašnje visoravni i visoke
planinske lance. Spomenuto nisko priobalje dolinama većih rijeka (Ebro, Gvadalkivir) nešto
se dublje uvlači u Pirinejsko kopno. To su Katalonska ravnica na sjeveroistoku, Andaluzija na
jugu. Središnji dio poluotoka obiljeţavaju prostrane visoravni sjeverne i juţne Mezete koje su
na rubovima tektonski uokvirene višim nabranim gorjima (Betiljski kordiljeri na jugu,
Kantabrijsko gorje na sjeverozapadu, Pirineji na sjeveroistoku koji su sa vrhom Pico di Aneto
3404m najviši u ovoj regiji).

Uglavnom, na Pirinejskom poluotoku uslijed njegovog specifičnog poloţaja i vertikalne

raščlanjenosti postoji više klimatskih tipova. U sjevernoj i sjeveroistočnoj Španiji te u
centralnom dijelu poluotoka preovladava umjereno kontinentalna klima bukve. Planinska
klima preovladava uglavnom na Pirinejima dok niţe dijelove Španije i Portugala karakterišu
različiti varijeteti Sredozemne klime.

Rijeke su bogate vodom uglavnom tokom hladnijeg i vlaţnijeg razdoblja godine, no tokom

ljetnog perioda česte su suše pa su uz veće tokove sagraĎeni irigacioni sistemi i vještačke
akumulacije. Glavne rijeke su Ebro na sjeveroistoku, Gvadalkivir na jugu Španije te
Gvadijana, Taho i Duero koje izviru u Španiji a ulijevaju se u Atlantski okean u Portugalu.
Plodna tla koja su najvaţnija u poljoprivrednom smislu nalaze se u dolinama rijeka i na
području obalnih ravnica.

Španija je najveća drţava ove regije sa površinom 491 000 km

. Portugal na zapadu

Iberijskog poluotoka površine 91 630 km

je daleko manji.

ZAPADNA EVROPA

Sa političko-teritorijalnog aspekta zapadnu Evropu čini 6 drţava a to su: Ujedinjeno

kraljevstvo, Republika Irska, Francuska, Belgija, Holandija i Luksemburg.

Ujedinjeno kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske

je površine od oko 244 000

. Izrazito gusto naseljen prostor. Od kontinentalnog dijela Evrope Britansko otočje je

odvojeno morskim kanalom La Manš koji povezuje vode Atlantskog okeana sa Sjevernim
morem. Ujedinjeno kraljevstvo predstavljaju 4 cjeline i to: Engleska, Škotska, Vels i Sjeverna
Irska. Prema tome, Ujedinjeno kraljevstvo zauzima najveći dio Britanskog otočja tj. Britanski
ili Veliki otok i sjeverni dio Irskog otoka kao i niz drugih manjih otoka.

Uglavnom, Britansko kopno predstavljeno je u tektonskom smislu kaledonima na sjeveru i

hercinidima na jugu. Britanski hercinidi izraţavaju sjeverozapadni dio Armorikanskog luka
kojem pripada poluotok Bretanja u susjednoj Francuskoj i centralni masiv u juţnoj
Francuskoj. Uglavnom, pored paleozojskih stijena ovdje su zastupljene naslage mezozoika i