TEORIJE

TEORIJE U

U KRIMINOLOGIJI

KRIMINOLOGIJI

(pojam, vrste, naučni i praktični značaj) Naučna misao se još pre nego što je kriminologija ustanovljena kao posebna
nauka, interesovala da objasni zašto se neki ljudi vladaju asocijalno, zašto se neko ponašanje smatra kriminalnim, a drugo
ne. Kroz istoriju se pokušavalo kroz razne škole tumačiti kriminalno ponašanje ličnosti uopšte i kriminaliteta kao pojava.
Različiti pristupi u istraživanjima, tumačenju i teorijskoj zasnovanosti u izučavanju pojava kriminaliteta i kriminalnog
ponašanja ličnosti uopšte - doveli su do različitih pravaca i teorija: biološke teorije, psihološke teorije, psihopatološki
pristupi i sociološke teorije. U biološke teorije spadaju: FRENOLOŠKA TEORIJA; TEORIJA NASLEĐA;
BIOKONSTITUCIONALNA TEORIJA I TEORIJA SKLONOSTI; HROMOZOMSKA TEORIJA;
ENDOKRINOLOŠKA TEORIJA I RASNA TEORIJA. PSIHOLOŠKE TEORIJE: psihoanalitička shvatanja; teorija
inteligencije, teorija neprilagođenosti, frustraciona teorija i bihevioristička teorija. PSIHOPATOLOŠKI PRISTUPI - Na
osnovu saznanja da među delinkventima postoji i određeni procenat onih koji su duševno bolesni i poremećeni Nićefor je
izneo tezu o kriminalitetu kao psihopatološkoj pojavi, a slična mišljenja imali su i drugi kriminolozi (Despin, Pinel,
Zilboord, Esquirol) koji su razvili i poseban pristup – teoriju o zločinu čiji je uzrok u mentalnoj defektnosti izvršioca.
Suština ovih pristupa je da se devijantno ponašanje tumači raznim oblicima psihopatoloških stanja ličnosti. Najznačajnije
SOCIOLOŠKE TEORIJE su: 1. TEORIJA SOCIJANE SREDINE I SOCIJALNIH PROBLEMA; • Teorija anatomije; •
Teorija društvenih problema • Teorija socijalnog interakcizma i etikecije; • Teorija socijalnih veza i teorija suzdržavanja; •

Funkcionalizam

2. TEORIJE SOCIJANOG UČENJA • Teorije imitacije • Teorija diferencijalne asocijacije •

Teorija diferencijalne identifikacije 3. KUTUROLOŠKE TEORIJE • Teorija podkultura i kontrakultura • Teorija
kulturnog konflikta • Teorija društvenih grupa 4. TEORIJE KRITIČKE ORIJENTACIJE

BIOLO

BIOLOŠ

ŠKE

KE TEORIJE

TEORIJE

(pojam, vrste i kritički osvrt) Biološke teorije u kriminologiji čine naučni pravci koji shvatanja o organskom
svetu i Darvinovo učenje o evoluciji vrsta analogijom primjenjuju na društvene odnose i pojave. U pitanju su
teorije koje svoju zasnovanost temelje na mišljenjima da su biološke predispozicije osnovni kriminogeni faktori.
Tu se posebno ubrajaju činioci biosomatskih procesa kao što su: urođene, nasledne, organske, fiziološke i druge
biološke funkcije koje uslovljavaju delinkventno ponašanje pojedinih lica. Ovi teorijski pristupi vode porijeklo
do frenoloških shvatanja i učenja antropološke i dijelom pozitivističke škole, ali su vremenom imali više
modaliteta, uvažavajući osim anatomskih i druge činioce uticaja na delinkvenciju a naročito elemente biološkog
i genetskog nasljeđa. U biološke teorije spadaju: FRENOLOŠKA TEORIJA; TEORIJA NASLEĐA;
BIOKONSTITUCIONALNA TEORIJA I TEORIJA SKLONOSTI; HROMOZOMSKA TEORIJA;
ENDOKRINOLOŠKA TEORIJA I RASNA TEORIJA. KRITIKA BIOLOŠKIH TEORIJA Ove teorije teško
izdržavaju kritičke osvrte, mada se njihov doprinos nauci ne može sasvim odbaciti. 1. Lombrozova teorija se
nije održala, ali je među prvima postavila pitanje ličnosti delikventa i njegovih unutrašnjih svojstava koja ga
čine svjesnim ili nesvjesnim, odnosno odgovornim, manje odgovornim ili uopšte neodgovornim za postupke. 2.
Savremena kriminološka misao tvrdi da biološki faktori mogu činiti neke predispozicije, ali ne i determinacije
za devijantne sklonosti. Uticaj bioloških faktora ne može se negirati, ali se ne može ni prenaglašavati bez uticaja
veze socijalnih i psiholoških uslova. Empirijska istraživanja na zatvorenicima i njihova poređenja sa studentima
i vojnicima pokazala su da su degenerativne razlike među njima neznatne. Utisak da su mentalno retardirana
lica više delinkventna od ostalih su rezultat predrasuda okoline prema njima nego njihovog stvarnog ponašanja.
Biološki faktori se moraju posmatrati uz socijalne i psihološke faktore, s obzirom da svi oni utiču na

kriminalitet. 3. Uticaj nasljednih i rasnih osobina takođe se pokazala apsurdnim i više ukazuje na
socioekonomske uslove života pojedinaca, etničkih grupa i ’’rasa’’ nego na njihovu biološku predisponiranost..
4. Hromozomske aberacije – teza da je u zatvorima više XYY muškaraca u poređenju sa XY muškarcima kroz
novija istraživanja ne dokazuju da su XYY agresivniji i nasilniji od drugih. Istraživanja su pokazala da, iako su
ove osobe zaista bile više naklonjene vršenju krivičnih dijela, kod njih nije bilo riječi o nasilničkim
zločinima.Zaključeno je da je veći procenat ovih osoba u zatvorima više rezultat nekih drugih faktora, npr. niske
inteligencije, kao i posljedica socijalne reakcije koju te osobe izazivaju svojim osobinama.5. Biološki faktori
imaju značaj samo u smislu predispozicija, a manje kao uzročnika odlučujućeg značaja u etiologiji devijantnosti.
Oni se mogu uzeti u obzir samo u sticaju sa socijalnim i psihološkim faktorima. U tom smislu veoma je važna
orijentacija koju ima biološko-psihološku i biološko –sociološku orijentaciju, a to je klinička kriminologija,
koja je čisto medicinsku orjentaciju, pored bioloških i psiholoških uticaja, dopunila i socijalnim činiocima
uticaja, ali njena osnovna slabost bila u tome što je i dalje zadržavala objašnjenje pojave na (individualnim)
kliničkim slučajevima delinkvencije. Time je onemogućeno da se kriminalitet označi kao društveni fenomen.

FRENOLO

FRENOLOŠ

ŠKA

KA TEORIJA

TEORIJA

Frenologija je nauka o lobanji na kojoj je zasnovan biološki pravac i shvatanje u

nauci da se na osnovu oblika lobanje mogu odrediti duševne osobine i sposobnosti nekog čoveka. Frenološke
teze u kriminologiji pojavile su se početkom 19-og veka. Predstavnici frenološke škole su: bečki lekar GAL i
švedski teolog LAVATER. Ove teorije ističu povezanost delinkventnih sklonosti i moralnih osobina ličnosti sa
konstitucijom lobanje. Prema ovoj teoriji suština karakternih osobina čoveka je u vezi sa koštanom
konstitucijom, oblikom i obimom glave koji se izražava u segmentima. Segmenata ima 26 po Galu ili 35 po
Lavateru. Segmentima se određuju „više“ i „niže“ sklonosti čoveka u zavisnosti od oblika glave. Prema
frenološkim shvatanjima glava kod kriminalaca je kruškastog oblika ima širi vilični deo od čeonog dela usljed
dominacije nižih segmenata, dok je kod nedelinkvenata razvijeniji gornji deo glave. Na osnovu tzv. segmenta
pristalice frenološke teorije su smatrale da se sa sigurnošću mogu predvideti buduća ponašanja osobe.
Frenološka teorija je dugo vremena bila popularna i priznata i u Evropi i u Americi. Tridesetih godina prošlog
veka ova teorija je skoro u potpunosti osporena. Osnovna zamjerka je bila da je naučno neutemeljena
pretpostavka da meko moždano tkivo može uticati na oblik i formu čvrste koštane strukture kakvu ima lobanja.
Spada u biološke teorije.

TEORIJA

TEORIJA NASLE

NASLE

NASLEĐ

ĐA

Pitanje odnosa nasleđa i delinkvencije je klasično pitanje kriminologije koje potiče još

od Lombroza. Prema Lombrozu „rođeni zločinac“ potiče iz degenerisane porodice kod čijih se članova javljaju
slučajevi ludila, gluvoće, sifilisa, epilepsije i alkoholozma. U predstavnike ove teorije spada ENRIKO FERI,
koji kada govori o rođenom kriminalcu i ’’neizbježnoj tiraniji prirođenih sklonosti’’, biološkim faktorima
pridaje bitan značaj kod delinkvencije smatrajući da u ponašanju ličnosti postoje nasledne sklonosti. Na ovoj
tezi postavio je teoriju diferencijalne dijagnoze po kojoj se sklonost sastoji u nečemu specifičnom što još nije
utvrđeno. Feri to objašnjava na praktičnom primeru dvojice idiota, vaspitavanih pod istim uslovima, od kojih
jedan reaguje na šalu ubistvom, a drugi ne. Feri to tumači tako da jedan od njih koji je ubica, pored idiotije ima i
nasleđenu zločinačku sklonost, a drugi nema. Od svih oblika nasleđa (materijalno, duhovno i genetsko), za
kriminologiju je najbitnije genetsko, ono koje se ispoljava u biološkim karakteristikama definisanim u
hromozomima, genima i dezoksiribonukleinskom kiselinom-DNK. Ova istraživanja su sa izvesnim stepenom
pouzdanosti dokazala genetsko nasleđe kod slučajeva mentalne retardiranosti, odnosno prisustva hromozomske

psihičkih procesa postoji zavisnost. Mnogi drugi predstavnici ovih teorija (Eksner, Nojrojter, Delmos, Blondel,
Di Tulio i dr.) su smatrali da između fizičkog-anatomskog izgleda i moralnih osobina čoveka postoji kauzalna
(uzročna) veza (neki ljudi određenog morfološkog oblika su skloniji devijacijama od drugih). Di Tulio – tvrdi
da su ’’svi izvršioci krivičnog djela po navici, profesionalni kriminalci i kriminalci po sklonosti uvijek
konstitucionalnog tipa’’. Biološki pristupi su zapaženi i u američkoj literaturi. HOTON (prof. na Harvardskom
univerzitetu) – smatra da su biološke inferiornosti primaran uzrok zločina. Prema njegovom mišljenju: fizičke i
mentalne osobine čoveka su povezane jer su fizičke osobine indicije mentaliteta i dispozicije čovjeka. On
smatra da je čovek sklon kriminalu niže biološke pripadnosti. (visoki i mršavi predisponirani su za ubistva i
pljačke, visoki i teški za prevare i krivotvorenja, mali za krađe i provale, niski i teški za napade na čoveka i
sexualne zločine). Ø Teorija biokonstitucionalnih sklonosti Ovaj pravac u kriminologiji razvijen je između dva
svetska rata iz kriminalne biologije nemačkih i austrijskih teoretičara, posebno antropološke kriminalističke
škole iz Graca, koju je vodio Adolf Lenc. Predstavnici ove teorije su: Lenc, Nićeforo, Hageman, Morseli, Hoton,
Lange i dr. Oni u objašnjenju delinkvencije polaze od biloške naslednosti, kao osnovnog uzročnog faktora.
Urođene sklonosti za delinkvenciju i nasleđe u delinkventnoj orjentaciji pripisuju se ličnostima posebnih,
bioloških, svojstava koja se stiču: nasleđem gena i nasleđem posebnog konstitucionalnog tipa. Time ova teorija
u izvjesnoj mjeri integriše postulate biokonstitucionalne teorije i teorije nasleđa. Ovaj pravac zalaže se za
proučavanje naslednih sklonosti (razdražljivost, agresivnost i dr.)– koje mogu da dovedu do devijantnog
ponašanja. Međutim takve sklonosti kod predaka nisu uvijek vodile u delinkvenciju. Smatra se da se ne mogu
nasleđem prenositi kriminala djela predaka, nego samo sklonosti koje su do njih dovele. Predstavnici ove teorije
negiraju teoriju o urođenom zločincu, ali zato smatraju da kod određenih ličnosti – postoje urođene sklonosti ka
devijantnom ponašanju. Predstavnici ovog pravca smatraju da devijantno ponašanje određuje pored naslednih
osobina i povezanost između fizičkog izgleda i psihičkih osobina ličnosti.

HROMOZOMSKA

HROMOZOMSKA TEORIJA

TEORIJA

Predstavnik ove teorije je Žan Pinatel. Hromozomska teorija je zasnovana na

učenju da postoje poremećaji u jezgru ćelije – hromozomima (aktivne supstance ćelijskog jezgra), koja sadrži
gene i nosilac je naslednih osobina, a produkuju društveno abnormalno ponašanje.

Ova teorija nastala je na

osnovu rezultata istraživanja sprovedenog na osuđenicima i govori o tome da se među kriminalcima znatno
češće javljaju XYY kombinacija hromozoma nego u normalnoj populaciji XY. Tako se razvila hipoteza da je
višak hromozoma Y u vezi sa kriminalnim ponašanjem, naročito nasilnim. JAKOBS je 1965 god. sugerisao da
muškarci sa XYY sindronom imaju veći stepen agresivnosti nego normalni muškarci XY. Prema ovoj teoriji
veliki višak hromozoma Y stvara poseban konstitucionalni tip ličnosti sklonih kriminalitetu, tako se
kombinacije hromozoma XYY kod muškaraca i XXY kod žena – smatraju se kriminogenim. Višak Y
hromozoma – podstiče na određenu vrstu krivičnih dela – sexualne delikte, svađe, ubistva, a kod žena i na
prostituciju. OSNOVNE POSTAVKE HROMOZOMSKE TEORIJE SU: jedan od hiljadu muškaraca je tip
hromozomske aberacije XYY; muškarac XYY je više predisponiran kriminalnom ponašanju ili bolnici za
mentalno oštećene osobe nego muškarac XY; muškarac XYY je manje inteligentan nego muškarac XY i pošto
je više XYY muškaraca u zatvoru nego što ih je na slobodi, taj hormonalni poremećaj je glavni krivac za
agresivnost i nasilje takvih osoba. PINATEL je u vezi sa tim smatrao da je abnormalna hromozomska
kombinacija čak 50-60 puta veća kod delinkventnih nego kod nedelinkventnih grupa. Teorija o
„hromozomskom ubici“ oživela je Lombrozovu teoriju i izazvala rasprave medicinskih i kriminoloških
stručnjaka. Ove teze posebno su bile izražene nakon otkrića viška hromozoma kod teških i višestrukih ubica
Danijela Igona u Parizu i Ričarda Speka-„čudovišta iz Čikaga“ koji je ubio osam mladih bolničarki. 25.

ENDOKRINOLO

ENDOKRINOLOŠ

ŠKA

KA TEORIJA

TEORIJA

Predstavnik ove teorije je Pande. Endokrinološka teorija predstavlja jedan

od pravaca biološke teorije. Endokrinološka teorija uzroke kriminaliteta objašnjava poremećajima u
funkcionisanju endokrinih (tiroidna-štitna, hipofiza, nadbubrežna i polne) žlezda. Ova shvatanja su rezultat
medicinskih istraživanja, a polaze od stava da su posledica tih poremećaja mentalni poremećaji ličnosti, niska

inteligencija i nagoni. Autori ove teorije (Pande, Šlap, Smit, Berman, Podolski) endokrini sistem uzimaju za
osnovu uzroka delinkvencije, smatrajući da žlezde sa unutrašnjim lučenjem bitno utiču na psihofizički razvoj
ličnosti pa se u tim poremećajima mogu tumačiti svi oblici devijantnog ponašanja. Šlap i Smit smatraju da su
osobe koje pate od endokrinih poremećaja tipični urođeni zločinci. Podolski smatra da što više pada nivo šećera
u krvi to je veća tendencija u vršenju krivičnih dela. Kritičari ove teorije smatraju da poremećaj endokrinih
žlezda utiču na emocionalno stanje ličnosti, a veza sa kriminogenim ponašanjem je više indirektna, nego što je
neposredna posledica. Ipak, poremećajem rada endokrinih žlezda objašnjavaju se sexualni delikti, jer su
poremećeni nagoni i inteligencija –što dovodi do asocijalnosti i afekata. Endokrinologija je naučna disciplina
koja se bavi proučavanjem osobina i rada žlezda sa unutrašnjim lučenjem i u vezi s tim temperamenta,
psihičkog života i ponašanja čoveka.

RASNA

RASNA TEORIJA

TEORIJA

Predstavnici ove teorije: Lombrozo, Garofalo, Nićeforo. Rasna teorija je najekstremniji vid

bioloških pristupa zasnovana na pretpostavci, da je rasno svojstvo svakog od pripadnika viših i nižih rasa
urođeno i nasleđeno. Ovaj teorijski pravac delinkventno ponašanje vezuje pretežno za određenu rasnu
pripadnost. U savremenom shvatanju ovi pristupi imaju uporišta kod onih autora koji nastoje da statističkim
podacima, poređenjem kriminaliteta „belih“, „žutih“ „crnih“ i ostalih dokažu rasni karakter „obojenih“. Teorija
ima osnova u stavovima Lombroza, Nićefora, a posebno Garofala prema kojima sklonost ka zločinu prenosi se
nasledstvom, kao i sve druge sklonosti i predispozicije. U ovim pristupima polazilo se od teze da je zločin
pojava u životu naroda. Ova teorija kroz istoriju je zloupotrebljavana za progon Jevreja, a njeni sledbenici
pokušavali su da dokažu da je ovaj narod „rasno predisponiran“ za kriminalne djela falsifikovanja isprava,
korupciju, lažno bankarstvo i sl. Takva orijentacija je posebno bila izražena u vreme fašizma u Nemačkoj i
antisemitskih pokreta u Sovjetskom Savezu od 1933 do 1945. God.

PSIHOLO

PSIHOLOŠ

ŠKE

KE TEORIJE

TEORIJE

(pojam, vrste i kritički osvrt) Nastale su iz socijalne medicine kao rezultat kritike bioloških pristupa. One u prvi
plan objašnjenja pojava socijalnih devijacija i delinkvencije, kao njegovog posebnog izraza, postavljaju
psihološke determinante. Autori ovih teorija nalaze da su uzroci ovih pojava u raznim psihičkim svojstvima i
osobinama ličnosti (inteligencija, motivi, stavovi, procesi mišljenja). Psihološke teorije polaze od psiholoških
karakteristika koje determinišu ponašanje ličnosti, dovodeći u vezu psihičke osobine i devijantnosti tu su se
razvila dva globalna pravca učenja: - jedno po kome se ponašanje ličnosti može sagledavati iz psihološkog
osnova, ali ne i van konteksta uticaja socijalnih i društvenih činilaca – integralno stanovište i - drugo koje uzima
u obzir samo psihološke osnove uzročnosti (motivaciju karakter, emocije, inteligenciju, sklonost i slično). Time
se problem društvenih pojava pokušava sagledati na individualnim slučajevima. Iz ovog drugog pristupa razvile
su se sljedeće PSIHOLOŠKE TEORIJE: psihoanalitička shvatanja; teorija inteligencije, teorija neprilagođenosti,
frustraciona teorija i bihevioristička teorija. KRITIKA PSIHOLOŠKIH TEORIJA Značaj psiholoških teorija u
objašnjenju uzroka, faktora i pojava socijalne devijantnosti ne može se osporiti s obzirom da dokazuju vezu
između ličnosti i njenog ponašanja (dela). Bez obzira što mnoga od tih shvatanja idu u psihologizam, njihov
doprinos u objašnjenju društvenih sukoba je veoma visok ali, uzroci devijacija ne mogu se objasniti samo
psihološkim faktorima, t j. bez uzimanja u obzir bioloških i socioloških faktora. Rot i Petini: su psihološke
teorije podvrgli kritici i ukazali na pozitivne i negativne strane ovih teorija. Instinktivističke teorije o poreklu
devijantnosti nisu ni prihvaćene ni osporene zbog teškoća u njihovoj praktičnoj proverljivosti. Kritika
psihoanalitičkih shvatanja: - ova shvatanja su uspešno objasnila mehanizam delovanja kompleksa, funkciju
podsvesti i uzroke psihičkih konflikata, ali postoje i slabosti ovih shvatanja:

Pre svega, to je prekompetentnost:

nastojanje da ovom teorijom objasne sve oblasti ljudskog duha, kao i da objasne ponašanje odraslih osoba,
isključivo kroz različite uticaje u dečijem uzrastu i funkcije podsvesti. Kritičari smatraju da se ponašanje