SADRŽAJ
UVOD.........................................................................................................................................3
1.0 O SJEMENARSTVU U ŠUMARSTVU
...........................................................................4
1.1. O šumskom sjemenu uopće..................................................................................................4
1.2. Značaj šumsko-sjemenske službe.........................................................................................5
1.3. Činioci koji utječu na plodonošenje šumskog drveća sjemenom.........................................6
2.0 GOSPODARENJE U IZDVOJENIM SJEMENSKIM SASTOJINAMA
....................7
2.1. Opća načela..........................................................................................................................7
2.2. Mjere za povećanje prinosa sjemena....................................................................................9
2.3. Mjere za poboljšanje genetskog sastava sjemenskih sastojina...........................................11
2.4. Vrste sjemenskih objekata..................................................................................................13
3.0. PROIZVODNJA SJEMENA U SJEMENSKIM PLANTAŽAMA
.............................13
3.1. Izdvajanje plus stabala.......................................................................................................15
3.2. Kalemljenje plus-stabala....................................................................................................19
3.3. Osnivanje sjemenskih plantaža..........................................................................................20
3.4. Proizvodna sposobnost sjemenskih plantaža......................................................................21
ZAKLJUČAK
..........................................................................................................................22
LITERATURA
........................................................................................................................23
2
1.0 O SJEMENARSTVU U ŠUMARSTVU
1.1. O šumskom sjemenu uopće
Šumsko drveće se po pravilu i u većini slučajeva razmnožava sjemenom. Pri proizvodnji
sadnog materijala služimo se razmnožavanjem djelovima biljaka tj. Vegetativnim putem, kao i
kulturom tkiva ''in vitro''. Ovo je sučaj, uglavnom kod vrba i topola, kod kojih je rad sa
sjemenom otežan zbog njihove nebično male klijavosti, dok rad sa reznicma vodi lakom i
sigurnom uspjehu.
Sjeme
nastaje poslije oplođavanja sjemenog zametka smještenog u plodnici, koja ga štiti
tokom njegovog razvitka. Zrelo sjeme je obavijeno sjemenom ljuspom, koja se naziva
sjemenjača
.
Sjeme
četinarskih vrsta
drveća obavijeno je dvjema
ljuspama
.
Prva duža štiti sjeme
spolja i naziva se
zaštitna ljuspa
. U njenom pazuhu učvršćena je druga unutrašnja sjemena
ljuspa, na kojoj su učvršćena dva
sjemena zametka
. Na taj način sjeme četinara smješteno je
na otvorenim i golim sjemenima ljuspama. Po tome se četinari nazivaju
golosjemenjače
. Kod
većine četinara zaštitne i sjemene ljuspe učvršćene su na zajedničku dršku i na taj način
obrazuju plod, koji se naziva
šišarika
.
U
lišćara
nastaju kod plodnice po oplođivanju izvjesne promjene. Plodne ljuspe lišćara
jako narastu i obrazuj potpuno zatvorenu šupljinu, u kojoj je zatvoren sjemenski zametak.
Lišćari se po tome nazivaju
skrivenosjemenjače
.
U unutrašnjosti sjemenke nalazi se njen najvažniji dio
klica
, zametak buduće biljke. Na
klici se nalazi korjenjak, začetak budućeg korjena, začetak budućeg stabla, prvih listova i
klicini listovi. Kod nekih vrsta drveća sama klica potpuno ispunjava sjemenjaču, kakav je
slučaj kod bukve, hrastova, pitomog kestena, johe, lijeske, breze, graba, vrbe, topole, brijesta,
bagrema i javora ili se uz klicu razvijaju i posebne ćelije sa rezervnim hranjivim materijama
tzv.
Endosperm
, kakav je slučaj kod jasena, lipe, četinara i drugih vrsta. Ove rezervne ćelije
sadrže različite hranjive materije (škrob, bjelančevine, masti i ulja) koje služe mladoj biljci za
ishranu u toku klijanja. Tako sjeme smrče sadrži 25-30% ulja, a sjeme lipe i do 58%.
4
Kod vrsta koje nemaju endosperma hranjive materije se nalaze u samoj klici, najčešće u
klicinim listovima. Tako sjemenke lijeske sadrže 50-60% ulja, dok se u sjemenkama hrastova
i pitomog kestena nalazi većinom škrob.
Oblik i građa ploda i sjemenke podešeni su tako da je obezbijeđeno rasijavanje sjemena i
potrebna zaštita za nježnu biljnu klicu. Kad sjemenka dozrije, odvaja se od ploda kao
naprimjer kod jele, smrče, bora, bagrema, topole i vrbe, ili se raznosi zajedno sa plodom kao
naprimjer kod brijesta, javora, jasena i mnogih drugih vrsta šumskog drveća i grmlja. Znatno
su krupnije sjemenke hrastova, bukve, pitomog kestena i drugih vrsta.
Plodovi šumskog drveća i grmlja djele se na dvije glavne grupe:
suhe
i na
sočne
(mesnate)
plodove.
Sočne (
mesnate) plodove ima npr. koštunjavo voće (
dud
) od četinara (
tisa
), a
suhe
plodove ostale vrste naših lišćara i gotovo svi četinari. Plodovi šumskog drveća mogu
sadržavati kao kod hrastova jednu ili kao kod bagrema i većine četinara više sjemenki. Mogu
imati različit oblik kao npr. (
žir, mahuna, šišarika
i dr
.).
1.2. Značaj šumsko-sjemenske službe
Kao sirovina drvo ima gotovo neograničene mogućnosti za mehaničku i hemijsku preradu
pa se potreba za njim stalno povećava i to u tolikoj mjeri da šumarstvo uz velike napore
uspjeva da zadovolji ogromne potrebe za drvetom. Produkciona moć šuma ograničena je po
svojoj prirodi, pa je pitanje povećanja šumske produkcije jedno od najvažnijih privrednih
pitanja. Isto toliko je značajno i pitanje zaštite od razornog dejstva vode industrijskih i
saobraćajnih objekata, ziratnih zemljišta i naselja. Zbog toga i uzgajanje šuma stoji pred
teškim i odgovornim zadatkom, da nađe puta i načina kako da unaprijedi proizvodnju naših
šuma po količini i kakvoći. Kako da podigne odgovarajuće šume ondje gdje su potrebne, a
gdje ih danas nema.
Ovi ciljevi mogu se postići na više načina:
a) povećanjem pošumljene površine (obnovom degradiranih i zapuštenih šuma, nova
pošumljavanja);
b) povećanjem tekućeg-godišnjeg prirasta;
c) povećavanjem kakvoće šuma (bolje šumske sastojine, vrijednije vrste drveća);
d) skraćivanjem razdoblja između osnivanja i korištenja šuma;
e) uvođenjem vrijednijih vrsta drveća, domaćih i stranih bolje genetske konstitucije.
5
2.0 GOSPODARENJE U IZDVOJENIM SJEMENSKIM SASTOJINAMA
2.1. Opća načela
Postupak sa sjemenskim objektima nakon njihovog izbora i proglašenja je posebno i vrlo
značajno pitanje. Ako je problem izdvajanja prilično prečišćen, kako u teoretskom aspektu,
tako i sa gledišta bosansko-hercegovačkih prilika i potreba, postupak sa sjemenskim
objektima nakon njihovog proglašenja vrlo malo je tretiran. Kad je riječ o gospodarenju,
prvenstveno se imaju u vidu veći sjemenski objekti tj. sjemenske sastojine, jer kad su u
pitanju grupe stabala ili pojedinačna stabla, teško bi se mogao podrazumjevati navedeni pojam
gospodarenja. Međutim, kako se zna, u našoj državi gotovo svi izdvojeni sjemenski objekti su
dovoljno veliki po površini, tako da s potpunim pravom možemo govoriti o gospodarenju u
sjemenskim objektima.
U prvom redu treba da bude jasno da se samim izdvajanjem i proglašenjem ne reguliše pitanje
sjemenske baze jednog područja. Šta više, ni najstriktnijim pridržavanjem propisa o
obaveznom odnosno isključivom korištenju tih objekata u svrhu šumsko-sjemenske
proizvodnje, ni apsolutnom zabranom upotrebe sjemena iz drugih neizdvojenih predijela ne
može se postići željeni uspjeh, ako se sjemenski objekti ne dovedu u stanje koje taj uspjeh
omogućuje i garantira.
Čemu moramo težiti i o čemu se sve mora voditi računa pri gospodarenju u šumsko-
sjemenskim sastojinama?
Prvo što se mora znati jeste da se proizvodnja najkvalitetnijeg sjemena ne podudara po
količini najvećom proizvodnjom. Ide li se još jedan korak dalje, konstatovat će se da i sam
pojam „kvaliteta“ šumskog sjemena treba posmatrati iz dva različita ugla. Poznato je da se
kvalitet prosuđuje po njegovim tehničkim i biološkim svojstvima. Najkvalitetnije je ono sjeme
kod kojeg su čistoća, zdravstveno stanje, te klijavost i energija klijanja pokazali najveće
vrijednosti, odnosno ono je najbolje. U većini zemalja se prema tim pokazateljima utvrđuje i
kakvoća sjemena, odnosno vrši se njegovo sortiranje. Međutim, sa genetskog aspekta
kvalitetnim sjemenom smatramo ono sjeme koje će nam dati najbolje potomstvo. Selekciju
stabala tj. izbor jedinki koje ćemo ostaviti u sjemenskom objektu, a koje ćemo ukloniti, ne
vršimo ni po krupnoći, ni po zdravstvenom stanju, ni po klijavosti sjemena proizvedenog na
tim jedinkama, nego po našim prognozama da ćemo od tog sjemena dobiti onakvo potomstvo
kakvi su i roditelji.
7
