Odlomak

POJAM OBLIGACIONOG PRAVA

Obligaciono pravo je dio građanskog prava i definira se u objektivnom (skup pravnih normi koje reguli-raju obligacione odnose između određenih subjekata, nezavisno od njihove volje) i subjektivnom smislu (ov-laštenje jedne strane – povjerioca, da od druge strane – dužnika zahtjeva određeno ponašanje koje povjerilac mo-že po potrebi ostvariti i prinudno). Predmet obligacionog prava u objektivnom smislu su obligacioni od-nosi. Oni nastaju između povjerioca i dužnika, i razlikuju se od drugih odnosa po svom obilježju prinu-dnosti – država ne izdvaja sve odnose nego samo one za koje smatra da je neophodno uvesti prinudu iz-vršenja.

 
PRVA GLAVA: IZVORI OBLIGACIONOG PRAVA

Zakoni su najčešći izvor obligacionog prava, a na području bivše Jugoslavije najznačajniji je Zakon o obligacionim odnosima (ZOO). Donesen je 30.03.1978. godine a u pravni sistem BiH je preuzet 1992. On ne regulira sve obligacione odnose (kao što su ugovor o poklonu, posluzi i ortakluku) pa sudovi mogu na ovakve slučajeve primjenjivati pravna pravila.
ZOO ima 1109 članova, od čega 453 članova obuhvata opći dio. Tu se navode opća načela obligacija, od 26 – 261 člana gorovi o nastanku obaveza, tj. izvorima obligacija [ugovori, prouzrokovanje štete, stjecanje bez osnova (neosnovano obogaćenje), poslovodstvo bez naloga i jednostrana izjava volje (javno obećanje nagrade i hartije od vrijednosti)], djejstvu, prestanku i raznim vrstama obaveza, te odredbe koje reguliraju promjenu povje-rioca ili dužnika. U posebnom dijelu regulira obligacione i privredne ugovore [kao što su prodaja, zajam, zakup, ugovor o djelu, o građenju, o licenci, komision i dr.]. Odredbe ovog zakona koje se odnose na ugovore primjenjuju se i na druge poslove.
[Drugi zakoni koji sadrže odredbe – izvore obligacionog prava: Zakoni o osiguranju imovine i lica, o prometu nepokretnosti, o nasljeđivanju, o vrijednosnim papirima, o mjenici, o čeku i mnogi drugi.]
[Običaji se danas rijetko javljaju kao izvor prava – u slučaju pravnih praznina ili kao naš ZOO koji upućuje na upotrebu trgovačkih običaja – uzansi kada su ih ugovorne strane ugovorile ili ako proizlazi da su njihovu primje-nu htjele.]
[Sudska praksa nije neposredan izvor obligacionog prava nego kao i pravna nauka oni daju svoj doprinos ka pravilnom tumačenju pravnih normi u konretnim slučajevima ili u zakonodavnom procesu.]

 
DRUGA GLAVA: POJAM OBLIGACIJE

Obligacija (od lat. obligatio – obaveza) označava pravni odnos između najmanje dva lica, od kojih je jed-no (povjerilac) ovlašteno da od drugog (dužnika) zahtijeva da nešto učini ili ne učini, i predstavlja jedin-stvo prava i obaveza koje padaju na navedene subjekte. Kada jedno ili više lica ima pravo zahtijevati od drugog da im nešto učini ili propusti učiniti (trpi), kažemo da se ta lica nalaze u obligacionom odnosu. U obligacionom odnosu imamo dužnosti na svim stranama dok obligacija podrazumjeva dužnost samo na jednoj strani – svaki obligacioni odnos mora sadržati obligaciju – on je obligacija u širem smislu.

Obligacija ima svoje karakteristike: ona je relativan odnos [niti šteti niti koristi trećim licima nego samo onim kojih se tiče – titularu prava i titularu obaveze] imovinskog karaktera, zaštićen zakonom [strane stupaju u obligaciju iz nekog imovinskog interesa znajući da imaju pravo tražiti naknadu pravnim putem], sa tačno od-ređenim sadržajem i subjektima [sadržaj joj čine prava i obaveze subjekata].

Subjekti obligacije su uvijek tačno određena lica [pravna ili fizička, jedno ili više], gdje pravu povjerioca odgovara obaveza dužnika. Strana povjerioca je aktivna a dužnička pasivna strana obligacije, s tim što imamo jednostrano i obostrano obvezujuće odnose. Subjekti su najčešće poznati od početka ali postoje obligacije koje ostavljaju jednu stranu nepoznatu do određenog trenutka [izdavanje vrijednosnih papira] ali tako i odgađaju svoje djejstvo do trenutka saznanja ko je druga strana (jedno lice ne može samo sa so-bom biti u obligaciji).
Iz svega navedenog vidimo da povjeriočevo potraživanje i dužnikova obaveza, svako za sebe čine obligaciju u užem smislu [obligacija]. Cjelokupni odnos između povjerioca i dužnika predstavlja obligaciju u širem smislu koja se regulira i pravnim normama – obligacionopravni odnos.

[Profesor ostaje pri upotrebi naziva ‘obligacija’ i za obligacione odnose.]

Poređenjem obligacionog sa stvarnim pravom dolazimo do specifičnosti obligacionog prava:

  • obligaciono pravo regulira odnose nastale povodom određenog ponašanja subjekata obligacije, dok stvarno pravo regulira odnose nastale povodom stvari;
  • stvarna prava djeluju erga omnes dok obligaciono samo inter partes (postoje izuzeci – pravo preče ku-povine nekretnine, pravo zakupa nekretnine upisano u zemljišne knjige…);
  • titulari stvarnog prava imaju negativan zahtjev prema svim trećim licima da se uzdrže od ometanja u njegovom pravu, dok obligacioni titular pozitivnim zahtjevo traži od dužnika određeno činjenje a negativnim neko nečinjenje u svoju korist, što je ovaj dužan ispuniti;
  • broj i sadržaj stvarnih prava je zakonski unaprijed tačno određen i reguliran prisilnim putem, dok broj obligacionih nije i vrlo je raznolik, reguliran dispozitivnim normama.

 

 

TREĆA GLAVA: VRSTE OBLIGACIJA

(1) Obzirom na obavezu dužnika obligacije se dijele na pozitivne (aktivne) i negativne (pasivne).
Kada je dužnik obavezan na aktivno činjenje (dare i facere) govorimo o pozitivnim obligacijama. Dava-nje od strane dužnika se najčešće sastoji od predavanja stvari povjeriocu u trajni (predaja kupljene stvari) ili privremeni posjed (davanje stvari u zakup). Kod činjenja dužnik je oabevaz da svojim fizičkim ili inte-lektualnim radom izvrši određeni posao u korist povjerioca

Kada se od dužnika očekuje samo njegovo pasivno držanje govorimo o negativnim obligacijama, u ko-je spadaju propuštanje (non facere) i trpljenje (dare). Propuštanje znači dužnikovo neizvršavanje radnji na koje bi inače bio ovlašten. Propuštati dužnik može samo vlastitu a ne i tuđu radnju. Kod trpljenja dužnik se mora uzdržati od činjenja ali i dopustiti povjeriocu preduzimanje određene radnje.

Kod pozitivne obligacije propuštena radnja se može naknadno izvršiti a negativne ne (postupanje suprot-no negativnoj obligaciji odmah povlači povredu prava). Kod pozitivnih obligacija zastarjevanje počinje pr-vog narednog dana kada je povjerilac imao pravo tražiti ispunjenje obaveze dok kod negativnih počinje od dana kada je dužnik postupio suprotno svojoj obavezi.

(2) Obzirom na izvor nastanka obaveze mogu biti ugovorne (nastaju izjavom volje i uređuju ih dispozi-tivne norme) i vanugovorne (nastaju na temelju radnji, svojstava ili stanja te tačno određenih činjenica pre-dviđenih zakonom i za njih je dispozitivnost sekundarnog značaja).

Najčešći izvor obligacija je ugovor, kao saglasna izjava volje ugovornih strana kojom žele postići odre-đeno pravno djejstvo. Da bi ugovor bio temelj obligacije strane se moraju saglasiti najmanje o bitnim sastojcima ugovora.

Vanugovorni izvori obligacija su:

  1. prouzrokovanje štete [najčešći izvor poslije ugovora, jer je opće pravi-lo da onaj koji prouzrokuje nekom štetu (obična šteta i izmakla korist, imovinska i neimovinska) tu štetu mora naknaditi osim ako dokaže da je nije prouzrokovao];
  2. neosnovano obogaćenje [stjecanje imovinske koristi bez pravnog osnova iz imovine drugog lica];
  3. poslovodstvo bez naloga [kada jedno lice otklanja ili sprječava štetu drugom licu bez ovlaštenja tog lica];
  4. jednostrana izjava volje [javno obćanje nagrade i izdavanje vri-jednosnih papira].

(3) Obzirom na broj lica i djeljivost predmeta obligacije mogu biti jednostrano i dvostrano obvezne (za proste obligacije u kojima su samo dvije ugovorne strane povjerilac i dužnik); te solidarne, djeljive i nedjeljive (kada na strani povjerioca ili dužnika ili oboje imamo množinu subjekata).

Kod solidarnih obligacija svaki od više dužnika – sadužnika činidbu je dužan u potpunosti ispuniti (pasivna solidarna obligacija), tj. svaki od sapovjerilaca može ispunjenje obaveze zahtijevati u cjelosti (aktivna solidarna obligacija) a obaveza naravno prestaje kada jedan od dužnika ispuni cijelu obavezu i kad je primi bilo koji od povjerilaca. [Pasivne i aktivne solidarne obligacije iz knjige ako ne nakadno???]

Od toga da li se predmet dužnikove obveze može ispuniti u alikvotnim dijelovima, zavisi i da li se radi o djeljivoj ili nedjeljivoj obligaciji. Djeljive (najčešće novčane i stvari koje se mogu podjeliti bez oštećenja) se od nedjeljivih (faktička djeljivost nije moguća zbog svojstva predmeta obveze ili je pravna tj. proistekla iz pravnog posla čijim je predmetom) razlikuju samo po kvantitetu a ne kvalitetu. [Iz djeljivih obligacija mogu nastati više samostalnih obligacija ali i solidarne, dok kod nedjeljivih obligacija može biti samo solidarna.]
(4) Obzirom na ličnost dužnika obligacije mogu biti lične i nelične.

(5) Prema dužini trajanja obligacije mogu biti trenutne i trajne.
(6) Obzirom na određenost radnje obligacije mogu biti individualne i generičke.
(7) Obzirom na množinu predmeta obligacije mogu biti alternativne, fakultativne (koje ovlaštenje izbora mogu dati dužniku ili povjeriocu) i kumulativne.
(8) Potpune i prirodne obligacije se razlikuju po nivou pravne zaštite koju uživaju. Prirodne obliga-cije se dalje dijele na zastarjele, obligacije kod čijeg zaključivanja nije poštovana određena (dokaz-na) forma i obligacije iz dopuštene igre ili opklade ako predmet igre ili opklade nije predat.
(9) I kao posebna kategorija obligacija se javljaju novčane obligacije (mada i nenovčane obligacije, u slučaju kada nisu izvršene nikako ili u potpunosti, povlače naknadu štete izrečenu u novcu

No votes yet.
Please wait…

Prijavi se

Detalji dokumenta

Više u Pravo

Više u Skripte

Komentari

Click to access the login or register cheese