Uvod
Početkom druge decenije XXI veka, privreda i društvo Republike Srbije nalaze se u
vrlo dubokoj opšterazvojnoj krizi. U vremenu produžene ekonomske recesije, Republika
Srbija se nalazi pred izazovom da trasira dugoročni poželjni put razvoja energetike i definiše
strateška opredeljenja na kojima će se zasnivati taj razvoj u narednom srednjoročnom
periodu, odnosno do 2030. godine. Strateško preispitivanje i pozicioniranje nacionalne
energetike bi trebalo da omogući da se iz aktuelne krize izađe sa manjim troškovima po
energetiku i privredu zemlje, ali i da se zauzme bolja startna pozicija za budući dinamičniji i
kvalitetan rast ekonomije i održiv privredni razvoj.
Strategijom razvoja energetike Republike Srbije za period do 2025. godine, sa
projekcijama do 2030. godine predlaže se put tržišnog restrukturiranja i tehnološke
modernizacije energetike Republike Srbije, kako bi se bolje pripremila za period rasta opšte
tražnje dobara i usluga.
Strateški pristup energetici podrazumeva da se procesi u privredi i državi, kao i u
životu građana, odvijaju uz niže ekonomske troškove i viši stepen socijalne i ekološke
održivosti - viši standard stanovništva uz smanjenje zagađenja i bolju zaštitu prirode. U tom
smislu, iz primene Zakona o energetici i Strategije razvoja energetike Republike Srbije, treba
da proistekne odgovarajuća energetska politika, koja bi uz adekvatnu ekonomsku i socijalnu
politiku, kao i politiku u oblasti zaštite životne sredine vodila ka održivom energetskom
sistemu, efikasnijoj ekonomiji i većem društvenom blagostanju, uz održive bilanse prirodnih
resursa i što niže nivoe zagađenja.
I u onim zemljama koje najbrže tehnološki napreduju i ostvaruju najveći dohodak po
jedinici utrošene energije, postajući na taj način energetski sve efikasnije, povećava se
proizvodnja i potrošnja energije po stanovniku. Prema proceni Međunarodne agencije za
energetiku (IEA), u periodu od 2005. do 2025. godine očekuje se uvećanje potrošnje
primarne energije za 40%. Zbog toga je neophodno da se razvoj energetike strateški planira i
detaljno analizira sa svih aspekata, kako onih opšte-razvojnih, tehnološko-ekonomskih, tako i
socijalnih, ekoloških i drugih.
Najverovatniji scenario globalnog razvoja pretpostavlja ekonomiju zasnovanu na
efikasnom korišćenju relativno „čiste” i iz različitih izvora dostupne energije. Drugi zahtev
koji se postavlja pred energetiku je da bude čistija, odnosno da se u što većoj meri oslanja na
1
Osnovne karakteristike stanja resursa i rezervi nafte i prirodnog gasa u Republici
Srbiji su mali obim konvencionalnih resursa i bilansnih rezervi, relativno visok stepen
istraženosti i ograničenost istražnog područja. Kod većine ležišta nafte i gasa ostvaren je
relativno visok koeficijent iskorišćenja, što je uzrokovalo prirodni pad proizvodnje.
Primenom novih tehnologija i intervencijama na bušotinama, pad proizvodnje je privremeno
zaustavljen.
Preostale bilansne rezerve sirove nafte u Republici Srbiji na kraju 2010. godine
iznosile su oko 10,14 miliona tona, odnosno 4,23 milijarde m 3 prirodnog gasa. Ove rezerve
su niskog eksploatabilnog kvaliteta (zrela i kasna faza eksploatacije postojećih ležišta), što
zahteva primenu novih tehnologija razrade i proizvodnje.
Panonski basen, iako mlad u geološkom smislu, definisan je kao jedan od
potencijalnih basena u Evropi za nekonvencionalne resurse ugljovodonika. U tom smislu je
započet projekat geoloških istraživanja nekonvencionalnog gasa, i po njegovom okončanju
će preciznije biti određeni potencijali našeg dela Panonskog basena, kada su u pitanju
nekonvencionalni resursi ugljovodonika.
1.3. Uljni škriljci
Rezerve uljnih škriljaca u Republici Srbiji su utvrđene u sledećim basenima:
Aleksinački, Vranjski, Senonski tektonski rov, Valjevsko-mionički, Zapadnomoravski,
Kruševački, Babušnički, Kosanički, Niški i Levački. Osim Aleksinačkog, ostali baseni nisu
dovoljno istraživani, a ukupno procenjene rezerve u pobrojanim basenima su oko 4,8
milijardi t škriljaca, odnosno oko 400 miliona t kerogena.
Republika Srbija ne raspolaže bilansnim rezervama nuklearnih sirovina.
Geološke rezerve rude urana iznose oko 9,2 miliona tona, od čega su vanbilansne
rezerve, detaljnijeg stepena istraženosti oko 2,6 miliona tona. Potencijalne rezerve urana se
procenjuju na oko 1.000 tona.
Rezerve nafte i prirodnog gasa su skromne, i njihova dalja eksploatacija će zavisiti
od prevođenja vanbilansnih rezervi u bilansne, kao i otkrića novih ležišta. Ukupno
posmatrano, geološke rezerve primarnih izvora energije još uvek predstavljaju značajnu
osnovu za razvoj proizvodnje i korišćenje za potrebe razvoja energetike Republike Srbije.
Međutim, kada se razmatra vremenski horizont i razvoj energetike za zadovoljenje zahteva
potrošnje, mora se uzeti u obzir dinamička dimenzija rezervi primarne energije, koja
obuhvata sledeće aspekte:
3
- promena rezervi čvrstih, tečnih i gasovitih goriva;
- promene ograničenja u vezi sa pooštravanjem kriterijuma u pogledu zaštite
životne sredine, uticaja energetike na klimatske promene, vodosnabdevanja, nekontrolisane
ili neusmerene urbanizacije i postavljanja objekata infrastrukture u zoni i na područjima na
kojima se nalaze energetski resursi, odnosno prostori povoljni za eksploataciju energetskih
sirovina;
- razvoj novih metoda i tehnologija istraživanja, eksploatacije, prerade,
oplemenjivanja ili transformacije, odnosno očekivane promene u sferi valorizacije
pojedinih vrednosnih kategorija u budućnosti, koje će uticati na pomeranje sadašnjih
granica ekonomski opravdano iskoristivog potencijala.
1.4. Obnovljivi izvori energije
Ukupni tehnički raspoloživ potencijal obnovljivih izvora energije u Republici Srbiji
se procenjuje na 5,65 miliona ten godišnje. Od ovog potencijala već se koristi 1,054
miliona ten biomase (najvećim delom kao ogrevno drvo) i 909 hiljada ten hidroenergije.
Biomasa predstavlja značajan energetski potencijal Republike Srbije. Potencijal
biomase se procenjuje na 3,448 miliona ten i u ukupnom potencijalu OIE učestvuje sa
61%. Od ovog potencijala najveći deo čine potencijal drvne biomase - 1,53 miliona ten i
potencijal poljoprivredne biomase - 1,67 miliona ten (ostaci u ratarstvu, stočarstvu,
voćarstvu, vinogradarstvu i primarnoj preradi voća), dok je potencijal biorazgradivog
komunalnog otpada procenjen na 205 hiljada ten.
Biorazgradivi otpad (osim komunalnog) čine i otpadna jestiva ulja i otpad
životinjskog porekla (kafilerijski klanični otpad) u ukupnoj količini od 0,043 miliona
ten/god. Potencijal biomase je raspoloživ na celoj teritoriji Republike Srbije. Drvna
biomasa se najvećim delom nalazi na području centralne Srbije, a poljoprivredna biomasa
na području Vojvodine. Međutim, dok je stepen korišćenja potencijala drvne (šumske)
biomase relativno visok (66,7%), potencijal poljoprivredne biomase se neznatno koristi
(~2%), dok se potencijal biorazgradivog komunalnog otpada uopšte ne koristi.
Ukupan teoretski raspoloživ hidroenergetski potencijal voda koje otiču vodotocima
na teritoriji Republike Srbije iznosi oko 25.000 GWh/god. Najveći deo hidropotencijala
(preko 70%) koncentrisan je samo na nekoliko vodotoka sa potencijalom iznad 1.000
GWh/god: Dunav, Drina, Velika Morava, Lim i Ibar. Sa druge strane, na više reka u
Republici Srbiji hidroenergetski potencijal će moći samo delimično da se iskoristi, zbog
4
- Sektor prirodnog gasa, u okviru koga se osim uvoza gasa, obavlja eksploatacija
domaćih rezervi prirodnog gasa, njihova primarna prerada, sakupljanje, transport i
distribucija do krajnjih potrošača gasa.
- Sektor uglja, u okviru koga se vrši eksploatacija i prerada uglja. Eksploatacija
uglja odvija se u rudnicima sa površinskom eksploatacijom uglja, rudnicima sa
podzemnom eksploatacijom uglja i rudniku sa podvodnom eksploatacijom uglja.
- Elektroenergetski sektor sačinjavaju: elektroenergetski izvori za proizvodnju
električne energije: termoelektrane, termoelektrane-toplane i hidroelektrane, sistemi za
prenos električne energije preko kojih se vrši prenos električne energije proizvedene u
zemlji i obavlja razmena sa susednim sistemima, kao i elektrodistributivni sistemi preko
kojih se vrši isporuka električne energije krajnjim potrošačima.
- Sistemi daljinskog grejanja postoje u 57 gradova Republike Srbije. Pored toga u
sistemu industrijske energetike nalaze se toplotni izvori, koji se koriste za proizvodnju
tehnološke pare i toplotne energije za potrebe proizvodnih procesa i za grejanje radnog
prostora. U oko 30 industrijskih preduzeća Srbije postoje energane koje omogućuju
spregnutu proizvodnju toplotne i električne energije.
Dijagram 2a
. Struktura potrošnje finalne energije u 2010. godini po Sektorima
Ukupna potrošnja finalne energije u Srbiji 2010. godine iznosila je 9,696 miliona ten sa
strukturom potrošnje po sektorima i energentima prikazanom na dijagramima 2a i 2b.
6
