srednjovekovni vladar, prvi srpski car i deveti vladar iz dinastije Nemanjića. Bio je sin
Stefana Dečanskog i otac poslednjeg vladara iz dinastije Nemanjića, Stefana Uroša V,
poznatog još i kao Uroš Nejaki.

Na vlast je došao 1331. godine nakon što je svrgao sa prestola svog oca, Stefana

Dečanskog. Podržavala ga je vlastela koja je težila novim pohodima i osvajanjima, pa je
Dušan već iste 1331. godine preduzeo prvi pohod koji, međutim, nije doveo do značajnijih
teritorijalnih promena.

Posle toga izveo je više osvajačkih pohoda na račun Vizantije koristeći se često

unutrašnjim nemirima u Vizantiji. Značajno je proširio državnu teritoriju ka jugu. Pored
Vizantije sukobljavao se sa Ugarskom koja je imala osvajačke pretenzije na srpske teritorije
ali i sa Bosnom oko Zahumlja.

Pošto je osvojio dobar deo vizantijskih teritorija krunisao se za cara, a srpsku crkvu je

uzdigao na rang patrijaršije što će kasnije dovesti do crkvenom sukoba između Carigrada i
Srbije.

Slika broj 1. Mapa Balkana 1355. godine, posle smrti cara Dušana

Pored osvajačke značajna je i njegova zakonodavna delatnost. Najznačajniji spomenik

ove delatnosti je Dušanov zakonik koji je rešavao pravnu problematiku nastalu u novim
uslovima Srpskog carstva i koji se dobrom delom oslanja na vizantijsko pravo uz strogo
poštovanje starijih zakonskih akata. Stefan Dušan je bio i ktitor. Završio je zadužbinu svoga
oca manastir Dečane, a najznačajnija njegova zadužbina gde je bio i njegov grob bio je

manastir Svetih Arhangela kod Prizrena.

2. SRPSKO ZAKONODAVSTVO PRE CARA DUŠANA

Južna Srbija je sačuvala mnogobrojne spomenike srednjevekovne srpske kulture,

nenadmašne srpske umetnosti.

U Gračanici, u Nagoričanu, u Dečanima i na drugim mestima se može videti kako je u

XIV veku snažni srpski narod umeo da prisvoji mnogovekovno blago vizantijske umetnosti i
da tu umetnost nadahne novim jačim stvaralačkim strujama.

Ali Južna Srbija je dala srpskom narodu još jedan, možda najznačajniji spomenik

srednjovekovne srpske kulture. To je čuveni Dušanov zakonik koji je donet u Skoplju godine
1349. godine.

On je postao u isto doba najvećeg poleta srpskog naroda i to kada je srpska država

čvrsto osvojila čitavu dolinu Vardara. Tako je zakonik postao plod stvaralačkog genija
srpskog naroda koji se koristio mudrim iskustvom visoko razvijenog rimsko-vizantijskog
prava.

Zakonik se javlja kada je pojačana srpska država izašla na poprište široke

međunarodne scene i politike i to kada je njen vladar od skromnog „kralja srpskih i
pomorskih zemalja“ postao „car i samodržac Srba i Grka“. Tako da je nova politička
formacija izazvala potrebu ozbiljnog zakonodavnog rada.

Danas ima vrlo malo podataka o zakonodavnom radu srpskih vladara pre Dušana. Ne

postoji nikakav srpski samostalni zakonik pre 1349. godine.

Mnogobrojni pravni spomenici, sačuvani od doba Stefana Nemanje i njegovih

naslednika, mogu biti podeljeni u tri vrste:

1. Prva, to su prevođeni vizantijski pravni zbornici - Vizantijska carevina je od vremena

Justinijana   raspolagala   velikim   brojem   pisanih   zakona   za   sve   potrebe   crkvenog   i
svetovnog društvenog reda. Srpska pravoslavna crkva se u svemu služi vizantijskim
odredbama. U doba Svetog Save se javljaju srpski prevodi najvažnijih vizantijskih
crkveno-pravnih   zbornika.   Hilandarsko-Studenički   tipik   je   trebao   da   uredi   život
srpskih manastira, Svetosavski Nomokanon (oko 1219. godine) - da rukovodi ceo
život srpske pravoslavne crkve. Kao jedan deo Svetosavskog Nomokanona javlja se i
prevod   Prohirona   -   vizantijskog   svetovnog   Zakonika   879.   godine,   koji   obuhvata
celokupno građansko i krivično pravo. Tako su vizantijski svetovni zakoni dolazili i u
Srbiju, i to u crkvenim knjigama kao sastavni deo vere. Ipak svi ovi svetovni zakoni
nisu mogli da budu mnogo primenjivani u Srbiji tokom XIII veka. Drugim rečima,
suviše je bio velik jaz između vizantijskih i srpskih pravnih shvatanja. Tako, na primer
u oblasti krivičnog prava vizantijski sistem je uvek stajao na gledištu, da se svako
krivično delo mora kažnjavati od države, obično smrtnom ili telesnom kaznom. Dok
staro srpsko pravo još u doba kralja Milutina (oko 1308. godine) kažnjava krivca samo
novčanom globom, postalom iz običaja mirenja vražde, i ne zna za smrtnu kaznu.
Srpski   narod   u   ovo   doba   živeo   je   po   svome   običajnom   pravu,   koje   se   čuvalo   u
predanju i nije baš zapisano.

2. U ponekim slučajevima ipak se javlja potreba da pojedine odredbe budu napisane i od

vladara potvrđene. Ova potreba dolazi obično onda, kad odredbe običajnog prava
mogu da dođu u sukob sa drugim pravnim sistemom. Zato se javlja druga vrsta
pravnih spomenika, a to su međunarodni ugovori. Trgovinske i prijateljske veze Srba
sa primorskim gradovima su bile regulisane pismenim međunarodnim ugovorima još
od 1185. godine, od doba Kulina bana i Stefana Nemanje. Trgovci (Dubrovčani i

Dinić M.: Za hronologiju Dušanovih osvajanja vizantijskih gradova, ZRVI 4, Beograd, 1956., str. 64