I. OD RIMSKOG DO OSMANSKOG CARSTVA
Balkanizacija se upotrebljava da označi rasparčavanje i nemire ali njegova istorija nije ništa nemirnija nego
istorija bilo kog dijela Evrope prvije Prvog svjetskog rata. Turska riječ balkan znači šumovite planine. Ono je
oivičeno planinskim masivima. Dinarske planije od slovenačkih Alpa duž jadranske obale do Albanije, vijenac
Pinda u središnjoj Grčkoj, karpatski planinski lanac oblika slova S počinje na sjeveru Rumunije i ide ka Jugu,
razdvaja ravnice Moldavije i Vlaške od visova Transilvanije. Tu je i Dunav i stari makedonski i trakijski
planinski masiv. Najvažniji putni pravci su bili Dunav i drum Beograd-Solun. Rimljani su osvojili najveći dio
Balkana ali ga nijesu naselili izuzev Jadranske obale i Dunava. Rimske oblasti romanizovanog stanovništva su
bili priobalni Jadran i dunavski blog, u planinskim djelovima je malo bilo romanizovanog staanovništva.
Južni sloveni dolaze sa sjevera Karpata u doba početka seoba. Došli su iz stepa srednje Azije , prešli Dunav,
rasuli se od Alpa do Peloponeza, izmijenili u potpunosti etnički sastav poluostrva. Starosjedioci, helenizovani i
romanizovani su se povukli u planine, priobalna ili ostrvska područja ili su bili asimilovani. Romanizovane
stanovnike su zvali Vlasima, Valoncima... Ta doseljavanja su bila krajem petog i početkom šestog vijeka n.e.
Sloveni počinju da se hristijanizuju. Bili su između rimskog carstva i Vizantije pa su oni koji su bili na zapadu
(današnji Hrvati, Slovenci...) bili više katolici a ovi na jugu su preuzeli pravoslavlje. Bugari su se naselili i
ustrojili u 9. Vijeku na obije obale Dunava i već 913 stvorili carstvo pod Simeonom koji je prisvojiu titulu cara
i htio da zauzme Carigrad. Mađari (Ugri) su se doselili u Panonskoj ravnici, primili hrišćanstvo, feudalizam.
Slovenski narodi su preuzeli feudalni sistem od germana ali održali svoj unutrašnji sistem (plemenski). Tako je
Tomislav, postao kralj 925. (Hrvatska), tadašnja mađarska i Hrvatska su imale izvjesnu autonomiju.Hrvatska je
od 1102 bila pod uticajem Mađarske. Slavonske ravnice su bile izloženije ugarskom uticaju dok se primorski
gradovi i regioni bore da očuvaju samostalnost.
Prepreka srpskim vladarima da izađu na more i šire se su bili Venecija i Ugarska, te su se ovi vladari
usmjeravali ka Vizantijskim oblastima oko Morave i Vardara. Srpski vladari su koristili tenzije između istoka i
zapada ne bi li se proširili, četvrti krstaški rat je opustošio Vizantiju. Nemanjići huškaju latinska plemena protiv
Grka, šire se na štetu Bugara i Vizantinaca. Nemanjići dobijaju titulu kralja, 1217 od pape Honorija III (Stefan
prvovjenčani) a crkvenu samostalnost od patrijarha izgnanog u Nikeju. 1346 kralj Dušan u Skoplju se sam
ovjenčao carskom krunom Srba i Grka, držao je posjede od Save i Dunava do Korintskog zaliva. Cilj mu je bio
napad na Carigrad i početak odbrane Evrope od Turaka ali je umro.
12. Vijek, počinje samostalno razvijanje Bosne pod ugarskim sizerenom. Ugarska u tom periodu uporno
pokušava da kontroliše trgovačke gradove na Jadranu. Najpoznatiji od njih, Ragusa, današnji Dubrovnik,
uspijevao je da balansira između istoka i zapada.
13. Vijek pojavljuju se ,,vlahije'' romanizovane države – Moldavija i Vlaška, stanovnici su govorili romanskim
jezikom, koristili slovensko pismo i pripadali istočnom hrišćanstvu. Ostalo preslovensko stanovništvo se
povuklo u planine, pogotovo današnju Albaniju koju je Dušan eventualno zauzeo.
Kraj srpske moći je stvorio vakum na Balkanu. Venecija, Ugarska, Turci, htjeli su popuniti taj prostor. Bosna,
oslobođena sjenkom Srbije, uzdiže se pod kraljem Tvrtkom. On počinje širiti svoju zemlju i na srpske zemlje
ali i na Hrvatsku. Uzima titulu kralja Bosne, Srbije, Hrvatske i Dalmacije. Umire 1391. Kraljevstvo mu je
skliznulo pod uticaj Ugara i Turaka. U Bosni cvjeta jeretička učenja, te je to stavlja van naklonosti katoličke
Evrope.
Boj na Kosovu 1389. Srpski vladari, Vuk Branković, Knez Lazar, u savezu sa Tvrtkom gube bitku protiv
Murata I i sinova Jakuba i Bajazita I. Srpsko kraljevstvo opstalo je sve do 1459 potisnuto na sjever prema
Ugarskoj. 1463 Bosanska država propada pod uticajem Osmanlija. Samo je Dubrovnik opstao jer je trgovao sa
svima i plaćao danak. (Švajcarska 15 vijeka). Ugarsko hrvartsko kraljevstvo se 1493. Raspalo.
Kralo Veliki obnavlja Sveto rimsko carstvo. Pokreće ,,istočnu krajinu'' ili ,,ost'' – Austriju. Njena uloga je bila
da brani SRC od prijetnji sa istoka i sa Balkana. Ona je pripala Habzburgovcima, čiji je poglavar izabran za
cara 1273. Pokupiće ostatke ugarske i proglasiti Ferdinanda Habzburškog za kralja Ugarske a i Hrvatske.
Osmanski Turci stupaju na scenu padom Galipolja 1354. Kreću se ka ostatku unutrašnjosti Balkana. Koristili su
izvrsne prilike, feudalni poreci su počeli da se raspadaju, tu je i olakšalo situaciju vjersko nejedinstvo
poluostrtva. Nakon osvajanja Carigrada 1453. Osvajaju Grčke zemlje. Do 16 vijeka oni poražavaju i
venecijansku morsku silu, prelaze Dunav i ugrožavaju Ugarsku.
Osmanska i habzurška vladavina
Balkansko društvo je bilo bojno polje na kojem je plemstvo pomoću stranih najamnika i na račun srednih
slojeva seljaka nastojalo da se pretvori u zatvoren stalež. Turke je privlačila daleko bolja balkanska zemlja. Prvi
period osvajanja odlikovalo je prilagođavanje. Nametnuli su se kao baštinici nasljeđa Istočnog rimskog carstva.
Carigradski patrijarh je postao vjerski poglavar većine hrišćana, koji su se već nalazili pod osmanskom vlašću.
Car vizantije je bio ograničen zakonima, crkvenom dogmom. Istočna crkva se nikad nije toliko hijerarhizovala
i centralizovala kao zapadna. Osmansko carstvo je uvelo sistem mileta. To su bile zajednice društvenih staleža i
religijsko etničkih grupacija. Prvi stalež su činili nosioci državnih službi. Zemljoposjednih – spahija bio je u
početku činovnik koji je pribavljao izvjestan broj ljudi u skladu sa površinom svog imanja – timara. Spahija nije
polagao pravo na vlasništvo zemlje ali je primao dohodak. Sakupljao je desetak od seljačke žetve da bi
održavao konjanika koga je slao u ljetnje pohode a u ime sultrana skpljao od nemuslimana lični porez u
zamjenu za vojnu službu. Timarska poljoprivreda je održavala vojni sloj, a gradski cehovi su plaćali vojnu
opremu. Jedna od vojnih strategija je bila i stvaranje Janičarskih redova. Mobilisanje hrišćanskih dječaka i
pravili elitnu vojsku. Planine su postala utočišta slovenskom stanovništvu Balkana pod napadima Turaka.
2. BUĐENJE NACIJA 1804-1830
Osmanski sistem nije nametnuo ni političku integraciju niti novu kulturu. Osmansko carstvo je time što je opsežno
izolovalo Balkan spriječilo razvoj njegove unutrašnjosti, ali tako omogućilo njegov opstanak i očuvanje iskonskih
vrijednosti. Mimo nove klase vlasnika čitluka, veliki vojni zapovjednici domogli su se vlasti nad prostranim
teritorijama. Sve njih je zasjenio Ali-paša Janjinski čija vlast se prostirala od Epira i zapadne Makedonije do
Peloponeza. Pošto su proširili svoju ulogu fanarioti su počeli da bivaju imenovani na dužnosti u središnjoj
osmanskoj birokratiji. Oni su bili na vrhu grčke etničke elite sa teritorjalnom vlašću u rumunskim kneževinama.
Međutim svijet kneževina je bio nezadovoljan fanariotskom vladavinom i okrenuli se onima koji su zamijenili
neprijateljsku sliku Zapada prijatnom slikom posvećene Evrope. Vizantija je nekada bila Rim, i to obnovljeno
shvatanje lakše je ovladalo rumunskim zemljama. Rusija je sebi namjenila ulogu nastavljača Vizantije. Prema planu
podjele evropske Turske između Austrije i Rusije, u ruskoj sferi bile bi osnovane Drakija i Vizantija ali takva
namjera nikad nije sprovedena, ni slični projekti. Kulturne promjene pomjerale su se ka dnu društvene ljestvice. Beč
je postao središte druge vrste helenstva, balkanskog slovenstva i oblika rumunstva. Najpoznatiji predstavnik takvog
duha bio je Riga od Fere i braća Ipsilantis. Oni su organizovali revolucionarna udruženja, najpoznatije je Filiki
eterija(Društvo prijatelja).
Srpska revolucija
Prema fermanima sultana Selima III iz 1793, 1794. i 1796. Porta je Srbima u Beogradskom pašaluku priznala
samoupravu, dozvoljavajući domaćim kneževima da ubiraju porez i druge državne dadžbine i garantovala im
slobodu trgovine i vjeroispovjesti. Na osnovu ovih povlastica, uz obor-knezove, kao starješine lokalnih samouprava,
jačao je trgovački sloj bogatih srpskih seljaka. Kada su događaji u vezi sa Napoleonovim ratovima primorali Portu
da 1799. vrati janičare u Beogradski pašaluk, odnosi su se promjenili. Poslije ubistva Hadži Mustafa-paše vlast su
preuzele dahije i u pašaluku zaveli teror. Zavođenjem dahijske samovolje poništene su sve ranije povlastice i
samouprave Srba i čitlučenje je iznova uzelo maha. Saznavši d viđeniji Srbi pripremaju otpor, u januaru 1804.
organizovali su
sječu knezova,
u kojoj je stradalo oko 150 srpskih prvaka. U takvim okolnostima, na skupštini
šumadijskih ustanika u Orašcu, februara 1804. pozvan je narod na pobunu. Za vođu ustanka izabran je Đorđe
Petrović Karađorđe. Ustanička vojska zauzela je Rudnik, Valjevo, Šabac, Požarevac, Smederevo i opkolila Beograd.
Na zahtjeve upućene sultanu, da istjeraju dahije i priznaju ranije povlastice, Porta je uputila bosanskog vezira Bećir-
pašu da provjeri stanje i zavede red. Dahijensu pohvatane i likvidirane. Ipak, ustaničke zahtjeve i garancije Porta
nije prihvatila. Iz Niša je poslat Hafiz-paša s vojskom da uguši dalje širenje ustanka. Njegovim porazom na Ivkovcu,
1805, označena je prekretnica u ovom ratovanju, a pobjedama na Mišaru i Deligradu 1806. i osvajanjem Beograda
1807. osmanska vlast u Beogradskom pašaluku dovedena je u pitanje.
Rusko osvajanje Vlaške i Moldavije, u ratu protiv Osmanskog carstva tokom 1807. i veze uspostavljene između
ruske vojske i srpskih ustanika, kao i saradnja na diplomatskom planu, omogućili su nove pobjede ustanika na
Štibuku i Malajnici. Sa rusko-osmanskim primirjem 1807.prestali su srpsko-osmanski sukobi do 1809. Borbe su
nastavljene 1809. Srpski ustanici preduzeli su ofanzivu u tri pravca: prema Bosni, u Sandžaku i ka Nišu. Srbi su
ponovo usostavili saradnju sa Rusima 1810. i osvojili određene teritorije. Rusija je zaključila mir sa Osmanskom
imperijom u Bukureštu 28.maja 1812. Za vrijeme pregovora sa ustaničkim vođstvom Porta je iskoristila priliku da
spor sa Srbima riješi silom. Njene vojske su sasvih strana napale ustanike i Srbija je 1813. bila pregažena. Režim
nasilja, pljačke i opšte nesigurnosti, zaveden je pod upravom Sulejman-paše Skopljaka, natjerao je stanovništvo da
se ponovo pripremi za ustanak. Nako neuspjele Hadži Prodanove bune, u jesen 1814, poče su dogovori o ustanku,
Miloš Obrenović je izabran za vođu, do ljeta su oslobođene mnoge teritorije. Miloš je zatim počeo pregovore sa
Maršali Ali-pašom, gdje je postigao sporazum da danak prikupljaju srpske starješine. Nakon toga formira se u
Beogradu kancelarija od 12 srpskih knezova. Poslije ubistva Karađorđa, Milošev put ka neograničenoj vlasti bio je
otvoren. A Osmansko carstvo se Konvencijom u Akermanu 1826 i mirom u Jedrenu 1829. obavezalo da hatišerifom
potvrdi autonomna prava Srbije.
Grčki rat za nezavisnost
Iako su živjeli pod osmanskom vlašću od XV vijeka, Grci su uspjeli da očuvaju svoj kulturni i duhovni identitet.
Povlašćen položaj u Carstvu imali su potomci arisokratskih grčkih porodica – fanarioti, angažovani u državnoj
upravi i diplomatiji, preko Vaseljenske patrijašije zauzimali su najviše crkvene dužnosti u pravoslavnoj crkvi.
U XVIII vijeku počele su se širiti ideje nacionalnog preporoda. Na podsticaj Rusije, koja je od mira u Kučuk-
Kajnardžiju 1774. preuzela ulogu zaštitnika balkanskih hrišćana u Osmanskom carstvu, došlo je do prvog grčkog
ustanka koji je ugušen. Nakon toga osnažio je nacionalni preporod Grka, zahvaljujući organizacijama osnovanim u
izbjeglištvu – heterijama. Ustanak iz 1821, koji je obuhvatio Peloponez i ostrva, donio je Grcima nezavisnost.
Tokom prva tri mjeseca oslobođena je većina područja pod osmanskom vlašću. Prva grčka nacionalna skupština
proglasila je nezavisnot 1822., usvojila Ustav i izabrala privremenu vladu.Međutim, zahvaljujući unutrašnjim
sukobima ustanika, sultan je angažovanjem egipatske flote zauzeo Peloponez i oslabio grčke pozicije. Uslijedili su
pokolji, koje je izvršila osmanska vojska na ostrvu Hios 1823. i na Peloponezu 1826. Zbog počinjenih događaja
umješale su se velike sile Rusija, Engleska i Francuska.
Posle poraza osmanske mornarice kod Navarina 1827. od udružene rusko-britanske i francuske flote, Grčka je dobila
prvo autonomiju, a od 1830.(Londonski ugovor) priznata joj je i nezavisnost.
3. SAMOUPRAVA, USTAVI I REVOLUCIJE, 1830-1856
Posle Napoleonovih ratova, na dunavskoj granici i u priobalnoj oblasti Osmanskog carstva pojavilo se nekoliko
samoupravnih teritorija. Time je Balkan bio podijeljen na tri zone –
prvu su činile nove, tzv. nacionalne države,
drugu teritoriju pod neposrednom osmanskom upravom, a trežu habzburške zemlje
. Čitavo poluostrvo
osjećalo je posledice poluvjekovnih revolucionarnih zbivanja, zaokruženih događajima u Francuskoj 1789. i 1830.
godine. Princip legitimnosti međunarodnog poretka bio je usklađen s novim tvorevinama tako što su sultana
Spor oko svetih mjesta s Francuskom Napoleona III, koji je doveo do Krimskog rata, začet je Nikolajevom željom
da utvrdi autoritet Rusije u toj oblasti, kao i njen ugled pravoslavne i konzervativne sile. Poraz od saveza Turske i
zapadnih sila narušio je ruski ugled na Balkanu. Pariski ugovor iz 1856. kojim je rat okončan, stavio je tačku i na
njeno unilateralno jemstvo: taj sporazum je Moldaviju, Vlašku i Srbiju stavio pod zajedničko jemstvo svih sila.
Zbog neslaganja oko rumunskog pitanja, sporazum je odlukom da se saslušaju i želje naroda, otvorio vrata
principu samoopredjeljenja.
Kada je Rusija zaustavljena na Balkanu, i Turska i Austrija pokušale su da se vrate. U Osmanskom carstvu,
tanzimatski reformski pokret načinio je ozbiljan zaokret. Propadanje je bilo zaustavljeno, iako je otpor nastavljen,
primjena zakona je ublažena, a nacionalne države privlačile su sve veću pažnju. U habzburškim zemljama
sposobna vlast sprečavala je ozbiljnije revolucionarne potrece sve do 1848. godine kada su se sukobljene etničke
težnje našle u procjepu između združenih istorijiskih i etničkih zahtjeva mađarskog plemstva, s jedne strane, i
političke i vojne djelotvornosti carskog dvora, s druge. Jedina trajna posledica, uz neprestano jačanje etničke
svijesti duž granica, ogledala se u konačnom ukidanju ropskog položaja seljaka.
Bugarski preporod, Hrvatska i ilirski pokret, uvod u jugoslovensku ideju
Bugarski narodni preporod
naziv je za razdoblje društveno-ekonomskog razvoja i nacionalne
integracije bugarskoga naroda u Osmanskom Carstvu. Bugarski narodni preporod obično se dijeli u tri razdoblja.
Rano razdoblje trajalo je od 1762. do početka 19. vijeka, srednje razdoblje od reformi Osmanskoga Carstva 1820-
ih do 1850-ih i Krimskoga rata, a kasno razdoblje od Krimskoga rata do oslobođenja Bugarske 1878. Rezultati
reforme bili su razočaravajući u jezgru čitlučkog pojasa središnjeg Balkana, gdje je poljoprviredni izvoz opadao i
pored sve većih obaveza seljaka napoličara. Razvoj Bugarske mogao se, međutim, sa više strana uporediti sa onim
što se događalo u Srbiji, osim što se Bugarska nalazila bliže središtu osmanske vlasti i procvetala je pod
reformisanom osmanskom upravom umjesto pod carskom osmanskom anarhijom.
Bogatiji seljaci su, onda kad su nadoknade u robi i novcu zamijenile kuluk, mogli da proizvode tržišne viškove.
Najbogatiji među njima počeli su da kupuju zemlju od Turaka koji su se selili. To su bile seoske starešine čije su
porodice, kao i u Srbiji ili na Peloponezu, obavljale administrativne dužnosti. U Bugarskoj je ta kategorija u
društvu nosila neobično ime
čorbadžije.
Njihovo postavljanje za mjesne činovnike i sakupljače poreza, posle
reformi iz 30-ih godina 19. vijeka često je bilo samo ozvaničavanje dužnosti koje su već obavljali. Preuzimanje
poreza i advanje zajmova omogućili su im da i prije sticanja turskog posjeda dođu do zemlje, oduzimajući je
prezaduženim seljacima. Vlada je u oblastima nedaleko od Carigrada, u kojima je bilo razvijeno ovčarstvo, a nije
bilo većih buna, od bugarskih trgovaca vunom i stokom kupovala tkanine i kožu za izradu uniformi. Ovo je, uz
tradicionalnu metalurgiju, omogućilo opstanak i razvoj starih zanata i posle sredine 19. vijeka. Bila je to još jedna
prednost koju je Bugarska imala nad ostalim osmanskim provincijama na Balkanu.
Trgovački odnosi omogućili su nastajanje klase putujućih trgovaca, koji su poslom putovali u osmanske
provincije, preko Dunava, i rumunske kneževine i južnu Rusiju. Tamo su susretali svoje ranije doseljene
sunarodnike, izbjeglice od ratova i mnoge koji su kao dobrovoljci ruske vojske napustili zemlju 1830. godine.
