FAKTORI PROIZVODNJE

1. OPŠTI FAKTORI PROIZVODNJE

1.1 STANOVNIŠTVO

Čovek i njegov rad temeljni su činilac svih ljudskih aktivnosti. Ljudi su osnovni subjekt

proizvodnje. Pored uloge proizvođača, ljudi se istovremeno pojavljuju i u ulozi potrošača. Stvorena
materijalna dobra služe svrsi podmirenja individualnih i društvenih potreba ljudi, što znači da ljudi
predstavljaju i osnovu i cilj ekonomske aktivnosti u društvu.

Postoji visok stepen korelacije između broja i strukture stanovništva s jedne strane, i

razvijenosti privrede, s druge. U tom smislu, zemlje i putem određene demografske politike nastoje
ostvariti određeni stepen privredne razvijenosti. Tako, pored prirodnog priraštaja, i migracije mogu
doprineti značajnom porastu stanovništva, bilo da su u pitanju pojedini kontitenti ili zemlje. Pod
uticajem kapitalističkog društvenog i ekonomskog sistema nastale su velike neravnomernosti u
privrednom razvitku pojedinih oblasti. Ove razlike su prourokovala intenzivnija migraciona
kretanja između ekonomski zaostalih i privredno razvijenih krajeva. Tako je pojava nezaposlenosti
u industrijski razvijenijim zemljama Evrope u XIX veku i povećanje neravnomernosti u razvitku,
kao i geografskom razmeštaju proizvodnje uticala na ekonomske migracije stanovništva iz
evropskih zemalja u prekookeanske zemlje, naročito u Severnu i Južnu Ameriku i Australiju.

Broj stanovnika jedne zemlje predstavlja njen osnovni proizvodni potencijal. Veći broj

stanovnika podrazumeva i veći broj ljudi uključen u stvaranje društvenog proizvoda, a to
omogućuje i veću društvenu proizvodnju. Sa druge strane, ovaj veći broj stanovnika iziskuje i veću
količinu proizvoda radi zadovoljavanja potreba. Činjenica da se velikim brojem proizvođača može
stvoriti velika proizvodnja ne znači bogatstvo i izobilje. Prvenstveno se radi o zemljama sa izrazito
preovlađujućem poljoprivrednim stanovništvom i primenom ekstenzivnog vida poljoprivredne
proizvodnje.

Pored broja stanovnika jedne zemlje, treba uzeti u obzir i njenu gustinu naseljenosti, tj. broj

stanovnika na jednom kvadratnom kilometru površine. U zemljama sa velikom gustinom
naseljenosti potrebno je uključiti veliki broj ljudi u proces proizvodnje. To zahteva razvijenu
industriju, ili, pak, ako je u pitanju pretežno agrarna zemlja, prelazak na kapitalno intenzivnu
poljoprivrednu proizvodnju. Naime, samo ovaj tip agrarne proizvodnje može u pomenutim
uslovima da obezbedi podmirenje potreba stanovništva, imajući u vidu limitiranost poljoprivrednog
zemljišta i ishranu većeg broja stanovnika.

Kada posmatramo značaj stanovnštva u društvenoj proizvodnji, ne treba izgubiti iz vida

činjenicu da u ovoj proizvodnji učestvuje samo radno aktivni deo stanovništva, dok u potrošnji
proizvedenih vrednosti učestvuje celokupno stanovništvo jedne zemlje. Aktivno stanovništvo je
kreator društvenog proizvoda i nacionalnog dohotka, dok neaktivno stanovništvo učestvuje u
potrošnji ovih vrednosti, bez doprinosa u njihovom stvaranju. Zbog toga je obim društvene
proizvodnje uslovljen učešćem aktivnog stanovništva u ukupnom stanovništvu. Ukoliko naveden
elemenat zauzima povoljno mjesto, tada je stanovništvo izuzetno značajan faktor visoke
proizvodnje. Zemlje poput Hongkonga, Singapura, ali i mnogih zemalja Zapadne Evrope u
mogućnosti su da proizvode mnogo više dobara od zemalja koje imaju i po nekoliko puta više
stanovnika. Struktura ekonomski aktivnog stanovništva uslovljena je, pre svega, stepenom razvoja

proizvodnih snaga društva, naročito u industriji i poljoprivredi. Na strukturu ekonomski aktivnog
stanovništva utiču i prirodni uslovi, tj. prirodna bogatstva koja znače materijalnu bazu za
ekonomski razvoj. Odnos između poljoprivrednog i nepoljoprivrednog stanovništva zavisi od broja

zaposlenih u sekundarnim i tercijarnim delatnostima. U ekonomski nedovoljno razvijenim
zemljama, poljoprivredno stanovništvo preovlađuje nad nepoljoprivrednim, dok je u ekonomski
razvijenim zemljama dominantan udeo nepoljoprivrednog stanovništva.

Pored analize radno aktivnog stanovništva, neophodno je sprovoditi i analaze strukture

stanovništva i po nekim drugim kriterijumima, kao što su pol, starost, obrazovanje i slično. Svrha
ovakvih analiza jeste uvid u doprinos pojedinih populacionih grupa društvenoj reprodukciji, ali i
njihov položaj u njoj. Paralelno sa opštim društvenim i privrednim razvojem povećava se broj
stanovnika uključenih u proces proizvodnje, ali se i podiže starosna granica, jer savremeni
tehnološki procesi zahtevaju više kvalifikacija. Stručno znanje se javlja kao specifični kapital čiji se
deficit pokriva odgovarajućom imigracionom politikom zemlje. U početnom periodu razvoja
struktura tražnje za radnom snagom je takva da ne iziskuje masovnu primenu radne snage sa
najvišim kvalifikacijama, ali se u kasnijim periodima razvoja visoko obrazovana radna snaga
nameće kao nužnost.

Na osnovu navedenog možemo zaključiti da ukupan broj stanovnika zemlje ili regiona

pokazuje koliki je radni potencijal, starosna struktura pokazuje koliko je broj radno sposobnih, a
stručni nivo predstavlja realnu sliku o stvarno raspoloživom potencijalu.

1.2 PRIRODNO BOGATSTVO

U prirodna bogatstva jedne zemlje ubrajamo šume, obradivo zemljište, energetske izvore,

mineralne izvore, klimatske uslove, biljni i životinjski svet, stabilnost tla. Ono uključuje celu
prirodu koju je čovek u mogućnosti da eksploatiše radi održanja i povećanja društvene proizvodnje.
Čovek svojim radom aktivno deluje na prirodu koristeći je radi stvaranja upotrebnih vrednosti
kojima podmiruje svoje raznovrsne potrebe. Dakle, proizvodnjom se određeni oblici prirodnog
bogatstva transformišu u ekonomska dobra, dok se drugi vidovi koriste neposredno, kao slobodna
dobra. Prirodno bogatstvo vrši snažan uticaj kako na prizvodnju, tako i na životni standard
stanovništva. Ono je vežan činilac formiranja potreba ljudi i razvoja društva.

Čovek je zavisan od prirode, ali je sa razvojem ljudskog društva ova zavisnost u izvesnoj

meri smanjena. Tako je sa razvojem nauke i tehnike i njihovom primenom, dobijen širok asortiman
veštačkih materijala koja u potpunosti zamenjuju prirodna.

Prirodno bogatstvo je temeljna pretpostavka bilo kakve proizvodnje. Uloga prirodnog

bogatstva u društvenoj proizvodnji je određena nizom faktora, među kojima su najznačajniji:
kvalitet i kvantitet samih resursa, njihov razmeštaj, kao i dostignuti stepen razvoja proizvodnih
snaga. Kvantitativni i kvalitativni odnosi među pojedinim resursima mogu se menjati zavisno od
stepena istraženosti teritorije. Ali, kada su ovi odnosi utvrđeni, onda eksploatacija pojedinih
prirodnih bogatstava zavisi od dostignutog stepena razvoja proizvodnih snaga, komplementarnosti
resursa i njihovog razmeštaja.

Raspoloživi resursi jedne zemlje ne moraju, istovremeno, biti i pokazatelj adekvatne joj

proizvodnje. Zemlje, sredine i društva koja ne raspolažu sa odgovarajućim prirodnim bogatstvom
najčešće nisu u mogućnosti da ostvare veću proizvodnju, pa je u većini takvih sredina proizvodnja
nedovoljna..Treba naglasiti kako imamo dosta i primera gde nedostatak prirodnog bogatstva nije
obavezno vodio i nedovoljnosti proizvodnje. Zemlje poput Japana, Tajvana, Hongkonga, Singapura,
Švajcarske, Belgije i dr. nemaju velika prirodna bogatstva. Ali te zemlje su dostigle neslućene
proizvodne sposobnosti. Nedostatnost prirodnih resursa rešava se putem uvoza, tj. kupovinom od
onih koji raspolažu s većim količinama od onih koje su im samim potrebne. Ovaj uvoz se prekriva

1.3 DRUŠTVENO BOGATSTVO

Društveno bogatstvo čini celokupnost materijalnih dobara koja čine osnovicu proizvodnje i

potrošnje društva, a koja su ljudi svojom delatnošću stvorili tokom vekova radom niza generacija, te
kojima društvo raspolaže. Zbog toga se i kaže da su to nagomilani proizvodi ljudskog rada, za
razliku od bogatstva koje pruža priroda bez sadejstva čoveka. Tako na primer, energija vode u
rekama je prirodno bogatstvo, sve dok ljudi regulacijom i branama ne osvoje tu energiju da im
pokreće hidrocentrale ili druge objekte. Regulisana vodena energija nije dakle prirodno, nego
društveno bogatstvo. Međutim, prisutna su i drugačija shvatanja među teoretičarima, pa tako
nailazimo na stav da društveno bogatstvo treba da uključi i raspoloživo prirodno bogatstvo. pa čak i
saldo potraživanja i obaveza prema inostranstvu.

Društveno bogatstvo je pokazatelj ekonomske snage jednog društva. Veće društveno

bogatstvo neke zemlje stvara uslove za njegov brži rast i prosperitet. Na njegov obim i strukturu
utiču obim i raznovrsnost prirodnog bogatstva, ali i društveni odnosi u oblasti proizvodnje,
raspodele i potrošnje. Kao takvo, ovo bogatstvo je istorijska kategorija, jer je njegov obim,
struktura, raspodela i potrošnja uslovljena faktorima podložnim promenama u vremenu.

Sa pojavom krize hiperprodukcije, došlo se do saznanja da, uprkos velikom društvenom

bogatstvu, ekonomska snaga i životni standard u razvijenim zemljama mogu znatno opadati, te da
ove kategorije treba vezivati za obim realizovane proizvodnje, a ne samo za nacionalno bogatstvo
zemlje. Od toga perioda, statistička i druga istraživanja se usmeravaju na izračunavanje i praćenje
kategorija društvenog proizvoda i nacionalnog dohotka, dok se koncept društvenog bogatstva
lagano napušta. Međutim, za potrebe pravilnog vođenja ekonomske politike, ipak nije dovoljno
poznavati veličinu i strukturu proizvodnje jedne zemlje, već je potrebno steći uvid i u njeno
nacionalno bogatstvo u celini, kao i njegovu strukturu po privrednim oblastima, sektoru vlasništva,
njegov odnos prema nacionalnom dohotku i slično. U praksi su prisutni i brojni statistički problemi
oko metoda izračunavanja nacionalnog bogatstva, valorizacije i probleme cena, osnovne strukture
ovog bogatstva, njegove stope rasta i drugo.

Prema sadržini, društveno bogatstvo se razvrstava na materijalno i duhovno bogatstvo.

Materijalno bogatstvo se odnosi na sva proizvedena dobra koja se mogu upotrebiti u proizvodne ili
potrošne svrhe. Duhovno bogatstvo uključuje sva duhovna dobra i kulturne tekovine nekog društva,
kao što su npr. umetnička dela.

Prema nameni, društveno bogatstvo se deli na proizvodne, potrošne i rezervne fondove.

Proizvodne fondove čine sva ona materijalna dobra namenjena budućoj proizvodnji. Proizvodni
fondovi se dele na stalne i opticajne fondove. U okviru proizvodnih fondova, stalni fondovi su
najznačajniji faktor privrednog razvoja. Kod najvećeg broja zemalja na stalne fondove otpada od
3/4 do 4/5 ukupno proizvedenog bogatstva. Stalni fondovi uključuju sredstva za rad koja se dalje
dele na građevinske objekte (zgrade) i opremu (mašine, postrojenja, alati, transportna sredstva itd.).
Od kvaliteta opreme, kao aktivnog i najproduktivnijeg dela osnovnih proizvodnih fondova,
neposredno zavise proizvodne mogućnosti. Građevinski objekti su pasivni deo stalnih fondova, te
oni nemaju veći uticaj na efikasnost proizvodnje, iako su neophodni kao prostorni uslovi za rad.
Stalni fondovi mogu biti u upotrebi ili u izgradnji (investicije u toku), a njihova procena može se
vršiti po novoj ili stvarnoj vrednosti.

Opticajni fondovi uključuju poslovne zalihe (sirovine, poluproizvodi, gotovi proizvodi,

trgovačka roba). Osnovna razlika između stalnih i opticajnih fondova jeste što se opticajni fondovi
(zalihe), po pravilu, utroše pri jednoj upotrebi, tj. prenesu u celosti svoju vrednost na nove
proizvode u toku jednog proizvodnog ciklusa, dok fiksni fondovi to čine postepeno, tokom velikog
broja ciklusa.