SOCIJALNA POLITIKA -TEORIJSKA DISCIPLINA I PRAKTIČNA DRUŠTVENA DJELATNOST
Izvor :Osnovi socijalne politike Autor:Milanka Miković
1.Pojmovno određenje i definicije socijalne politike
Različito shvatanje termina „socijalna politika“ nastaje iz suštinskih i formalnih razloga.Szuštinski razlozi su uslovljeni
činjenicom da se socijalna politika tokom razvoja ljudske civilizacije stalno mijenjala.Te promjene su bile prisutne ne
samo u ciljeivma i metodama nego i u samoj sadržini, odnosno predmetu socijalne politike.Briga o nemoćnim i starim,
bolesnim i djeci bila je prisutna u svim društvenim epohama,kao i pomoć onima koji nisu mogli da žive od svog
rada.Socijalna politika kao posebna grana državne politike nastaje tek u razvijenoj fazi feudalizma,a sam pojam socijalna
politika 60-tih godina prošlog vijeka.Danas se njim obilježava istorodna,svijesna i praktična djelatnost koja je bila
prisutna tokom čitave civilizacije.
1.1 Pojam „socijalno“
Pojam „socijalno“ potiče od latinske riječi „
societas“
društvo,odnosno društveni.Iz korjena tih riječi nastali su termini
kojima se označava ono što je vezano za društvo,što se tiče društva i što u fokusu svog interesovanja ima procese koji se
u društvu odvijaju.U užem značenju pojam „socijalno“ podrazumjeva kompleks pojava i okolnosti koje se odnose na
životne i radne uslove pojedinaca, društvenih grupa i čitavog društva.U još užem značenju pojam socijalno obuhvata
samo pojave i okolnosti koje se odnose na životne teškoće ljudi uzrokovane nepovoljnim socijalnim stanjima,kao što su
bolest,starost, smrt.
1.2. Pojam „politika“
Teoretičati prava i socijalne politike danas zastupaju tezu da je politika sveobuhvatni oblik života društva.U tom
kontekstu se posebno izdvaja važan segment socijalne politike u kojoj su skoncentrirani svi bitniji interesi čovjeka kao
jedinke.Od zadovoljenja egzistencijalnih potreba ,zdravlja ,obrazovanja,do ostvarivanja individualnih ljudskim i
građanskih prava,naročito u fenomenu neuređenih društvenih odnosa.
1.3. Pojam „socijalna politika“
Pojam socijalna politika u stručnu literaturu uveo je njemački naučnim Vilhem Hajnrih ril,60-tih godina 19.
Vijeka,socijalna politika prvenstveno treba da se bavi cjelinom društvenih odnosa i procesa,odnosno cjelokupnom
društvenom strukturom.početkom 20 vijeka, sve do II svj. rata preovladava mišljenje da se socijalna politika treba
ograničiti na socijalnu sigurnost i upravljanje socijalnim službama.Do razvoja teorije o soc. pol.,60-tih godina 20 vijeka ,
kada pod pojmom soc.politika više se ne podrazumjeva samo organizovana djelatnost države i drugih društvenih
faktora radi obezbjedjenja društvene sigurnosti, socijalnog osiguranja i upravljanja socijalnim službama,nego i posebna
teorijska disciplina čiji je zadatak da analizira socijalne proturječnosti ukazujući na moguće načine njihovog rješavanja i
moguće socijalne reforme.
2.Definicija socijalne politike
Među najznačajnije teoretičare spada Ričard Titmus koji se smatra i jednim od utemeljivača socijalne politike ,u svom
određenju socijalne politike Titmus posebno naglašava postojanje tri suprotna modela ili načina funkcionisanja
savremene socijalne politike i to:
-
Rezidualni model
koji polazi od postavke da u društvu postoje dva prirodna kanala
privatno
tržište i porodica
putem kojih se mogu zadovoljiti sve indivialne potrebe na odgovarajući način.Kada ova dva kanala ne
funkcionišu efikasno onda se uključuju institucije socijalne zaštite.U ovom modelu je uloga socijalne zaštite marginalna.
-
Industrijski model
potiče bitnu ulogu socijalnih institucija kao dodatka ekonomiji, socijalne potrebe treba
1
zadovoljiti shodno zaslugama,rezultatu rada i produktivnosti, re postignutim razlikama u statusu.
-
Institucionalno-restributivni model
socijalnu politiku smatra glavnom integralnom oblasti društva.
Razne definicije socijalnu politiku određuju kao vladinu,odnosno državnu akciju čiji je osnovni cilj da se putem
različitih davanja omogući što veća socijalna sigurnost i blagostanje građana u oblasti zadovoljavanja,materijalnih i
ne materijalnih ljudskih potreba, radna populacija kroz svakodnevni rad čini društvo sposobnim pomagati putem
sistema socijalnog osiguranja i socijalne zaštite. Socijalnu politiku možemo definistati kao svjesnu i praktičnu
društvenu djelatnost koja se bavi životnim i radnim uslovima ljudi i društvenih grupa.
Socijalna politika dio je globalne politike društva ,pa je samim tim podložna uticaju drugih činilaca,kao što su vladajući
vrijednosni sistem,ekonomski,društveno-pol. i dr. Socijalna politika preovladava društvene rizike,ublažava socijalne
nejednakosti, potiče na društvenu solidarnost i integraciju,amortizira socijalne sukobe,te omogućava normalno
funkcionisanje i razvoj društva.
3.Predmet proučavanja i ciljevi socijalne politike
Predmet proučavanja socijalne politike može se posmatrati iz dva aspekta: socijalna politika kao teorijska disciplina i
socijalna politika kao praktična društvena djelatnost.
Predmet socijalne politike čini i strategija izdrađivanja praktične socijalno političke djelatnosti, izučavanje njene
društveno političke sadržine, izučavanje društveno-ekonomskih procesa i promjena koji imaju uticaja na socijalne
probleme i socijalni status članova društvene zajednice. Socijalna politika kao predmet svog proučavanja ima i onaj dio
društvene stvarnosti koji se odnosi na socijalno zaštitnu sferu i sigurnost članova društva.U predmet socijalne politke
ulazi i onaj dio pružanja pomoći putem raznih vidova socijalnih davanja određenim grupama stanovništva. Ciljevi
socijalne politike zasnovani su na punim slobodama jednakosti i pravednosti svih članova društva.Kada su u pitanju
teorijske postavke soc.pol.razlikujemo:socijaldemokratsku orjentaciju, marksističku i neoliberalnu.
4.Metode socijalne politike
Složenost problema izučavanja socijalne politike zahtjeva jedan veoma pažljiv metodološki pristup.Socijalna politika
nekog društva može se proučavati na jedan naučno utemeljen način samo ukoliko se proučava i istražuje u sistemu
cjelokupnih odnosa u tom društvu,odnosno u skladu sa opštim društvenim zakonitostima do kojih su došle druge
nauke.U izgrađivanju metoda socijalna politika kao naučna disciplina polazi od primjenjivanih metoda drugih nauka,
koje se bave društvenim problemima i odnosima uz primjenu za socijalnu politiku specifičnih kategorija, metodoloških
pravila i kriterija istraživanja zasnovanih na iskustvenim činjenicama,ontološkim,antropološkim i drugim
pretpostavkama.
4.1.Osnovne metode socijalne politike
su: metoda razumjevanja, komparativna metoda, metodološki strukturalizam i funkcionalizam i metoda sinteze.
4.1.1 Metoda razumjevanja
Suština ove metode ogleda se u shvatanju ciljeva,orktivanju smisla ljudskih djelatnosti,postupaka i vrijednosnog
osmišljavanja putem ljudske rasudne moći obilježene razumijevanjem.Rezultati ove metode trebali bi uvijek biti i
najoptimalnija rješenje,najracionalnije mjere i smjernice za djelovanje ili provođenje socijalne politike unutar neke
društvene zajednice.
2
potrebama građana,s obzirom na njihovo dostojanstvo,jednakost,socijalnu pravdu,što istovremeno potvrđuje smisao
socijalne politike.
5.2. Odnos socijalne politike i sociologije
Sociologiju čini više posebnih disciplina koje proučavaju pojedine segmente društvene stvarnosti,među tako izdvojenim
sociološkim disciplinama za socijalnu politiku od bitnog značaja sociologija porodice, sociologija rada i sociologija
društvenih problema.Termin „socijalni problem“ socijalna politika je preuzela od sociologije gdje se pod socijalnim
problemima ubrajaju pojedinci,odnosno durštvene skupine koji nisu u mogućnosti da žive od svog rada.Takvim
pojedincima minimum egzistencije i socijalna sigurnost obezbjeđuje se putem socijalne zaštite. Sociologija i socijalna
politika su isprepletene i međusobno se dopunjuju.
5.3 Odnos socijalne politike i ekonomske nauke
Ekonomska nauka proučava odnose među ljudima u procesu proizvodnje,razmjene,raspodjele i potrošnje materijalnih
dobara.Socijalna politika mora koristiti spoznaje do kojih je došla ekonomska nauka,naročito u oblasti raspodjele i
potrošnje,koji su bitni faktori socijalne sigurnosti.
5.4 Odnos socijalne politike i politološke nauke
Politologija, nauka o politici, izučava funkcionisanje države,već od najranijih početaka konstituisanja države prisutni su
stavovi o neophodnosti poduzimanja socijalnih mjera od strane države radi razvoja stabilnih političkih odnosa. U
zavisnosti od stečenih spoznaja i realnog političkog stanja u državi određuje se karakter,cilj i sredstva socijalne politike
datog društva.
5.5 Odnos socijalne politike i prava
Pravo je najjednostavnije odrediti kao sistem društvenih normi koji regulišu društveni život i razvitak i time aktivno utiču
na njihovu stagnaciju i mijenjanje.Socijalna politika uvijek polazi od karaktera pravnih ustanova i kriterija pravde u
društvu,te od usvojenih, postojećih ravnih rješenja koja se odnose na socijalnu sferu.U tom kontekstu posebno značajan
segment pravnog regulisanja u svim navedenim zemljama je socijalno pravo.
5.6 Odnos socijalne politike i socijalno rada
Socijalni rad kao naučna i sturčna disciplina ,te praktična djelatnost i vještina u uskoj je vezi sa socijalnom
politikom,posebno njenim praktičnim djelovanjem u provodjenju različitih socio-političkih mjera i akcija na zaštiti
najugroženijih kategorija neke zemlje.Odnos između socijalnog rada i socijalne politike naročito u segmentu njihove
praktične aktivnosti i djelovanja je toliko međusobno isprepleten i uslovljen da je nekad teško napraviti razliku u tome
šta i koji segment društvene aktivnosti,pripada socijalnoj politici,a koji segment socijalnom radu.Nekad se kaže da je
socijalni rad specifičan segment socijalne politike.
6. Principi socijalne politike
Istraživati i opredjeljivati se za principe socijalne politike znači istovremeno stvarati okvire i kriterije za razumjevanje i
racionalno određenje ciljeva koje u duhu usvojenih kriterija treba provesti u praksu. Za socijalnu politiku u najširem
smislu
humanizam,solidarnost i uzajamnost
čine bitne orjentire.Oni se mogu nazvati i principima socijalne politike koji
predstavljaju teorijske norme za provodjenje u praksi.Za racionalni pristup fundamentalnim vrijednostima na kojima
počiva socijalna politika,kao naučna i praktična djelatnost potrebno je zasebno prikazati u osnovnim konturama
socijalni humanizam,solidarnost i uzajamnost kao principe socijalne politike.
4
6.1 Humanizam
Pojam humanizam dolazi od latinskog pridjeva
humanus
što znači čovječan, čovjeka dostojan.Humanistički kriteriji
izričito akcentiraju ljudsko prirodno spram ono što je neljudsko ili neprirodno.Humanizam uspostavlja kult razuma i
racionalnog pristupa u potrazi za rješenjima svih ljudskih problema i teškoća.Humanizam, kao životna orjentacija, koja
predstavlja brigu o čovjeku u najširem i specifičnom smislu,sebe ispoljava u energijama vjerovanja,a naročito
djelovanja.Za humanističke kriterije u socijalnoj politici neizostavno treba pomenuti etičku dimenziju,koja se zasniva na
spoznaji ljudske prirode,kao posebne vrijednosti svakog pojedinca.Stoga, soc.pol. pojedinca koji se nalazi u stanju
nemogućnosti zadovoljavanja socijalne potrebe, mora uzimati kao individuu sa svim njenim prirodnim
dostojanstvom.Moderni socijalni pokreti insistiraju na uređenju takvih društava čiji je cilj emancipacija čovjeka i
ostvarenje njegovih ključnih interesa ( pravo na obrazovanje, socijalna zaštita,zdravstvena zaštita) takodjer insistiraju i
na vrijednostima koje proizilaze iz humanizma kao jednog od principa ili jezgra svake racionalno utemeljene socijalne
politike.
6.2 Solidarnost
Pojam solidarnost dolazi od riječi
la solidarite
što znači čvrst, pozdan,siguran,moderna upotreba ove riječi znači
osjećanje pripadanja prema nekome ili nečemu ,te svijest o potrebi zajedničkog djelovanja.Princip solidarnosti u
socijalnoj politici ne bi trebao označavati neki ograničeni skup,nego osjećanje sveopšte pripadanje ideji
čovječnosti,utemeljenoj na tijesnoj vezi sudbine i prava. Princip socijalne solidarnosti ukazuje na potrebu da zajednica
pomaže svim članovima društva koji iz različitih razloga nisu u mogućnosti vlastitim radom obezbijediti sredstva za
zadovoljavanje osnovnih,egzistencijalnih potreba.Ostvarivanje principa socijalne solidarnosti zahtjeva ciljanu državnu
pomoć na univerzalne naknade na koje imaju pravo svi građani,bogati i siromašni,oni koji su u oskudici i koji ne trebaju
tuđu pomoć.Porodična solidarnost danas u razvijenim zemljama zbog slabljenja porodičnih veza sve je manje
prisutna.Ona je naročito neprimjenjiva na izolovane pojedince,koji nemaju uže porodice ili jednostavno nemaju
nikakvih socijalnih dodira čak ni sa najbližim srodnicima.Otuđenje od prakse solidarnosti otkriva katastrofalne
posljedice koje proizilaze iz nametanja vlastite koristi ili interesa na štetu drugih. Po svojoj sadržini solidarnost se
izražava u vidu:
1.intelektualno-psihičkom (u mišljenjima, stavovima, obećanjima)
2.materijalnom(materijalna davanja)
3.usluga (činjenja)
4.zaštita psihičkog i fizičkog integriteta
5.spremnost na zajedničko snošenje izvjesnih posljedica .
Po svom intenzitetu
može biti vrlo različita i kreće se od osjećanja i podrške u stavovima onoga sa kojima se
solidariše,pa do odricanja i žrtvovanja vlastitih vrijednosti uključujući i sam život.
Sa stanovišta vrijednosnog kriterija
datog društva solidarnost može biti pozitivna ili negativna,socijalna i nesocijalna.
Sa stanovišta društvenog sistema
može biti sankcionisana i institucionalizovana ili formalno neobavezna.
Budućnost čovječanstva nezamisliva je bez principa solidarnosti i bez uzajamnog prava na razvoj i napredak.
6.3 Uzajamnost
Bez uzajamnosti ne može se shvatiti interakcija jedinki u zajednici.Uzajamnost je gotovo prirodno nužni princip
čovjekovog postojanja i egzistencije zajednice,prirodni uslov za spoznaju potrebe i neophodnosti konkretnog djelovanja
važnog odnosa solidarnosti.Osjećanje uzajamnosti medju ljudima naglašeno prepoznajemo i u većini religijskih učenja i
djelovanja u našoj zajednici.Osnovni cilj u osjećaju uzajamnosti jeste potreba da se u socijalnoj politici uspostavi
ravnoteža između društvenih normi,proklamnovanih načela zajednice i elementarnih interesa pojedinaca,naročito u
oblasti socijalne sigurnosti za svakog pojedinca.
5
7.3 Stanovništvo
Ljudski faktor,odnosno stanovništvo, njegov broj,spolna i statusna struktura,obrazovni nivo i radna sposobnost,
natalitet i mortalitet kao drugi elementi,predstavljaju osnovne pokazatelje stanja i odnosa,mogućnosti i ekonomskog
razvoja,a samim tim i pravca i ciljeva socijalne politike neke zemlje ili društva u globalu.Razvojem industrijskog društva
očekivano se smanjivao procenat smrtnosti,nego i vrijeme blagostanja u kome će svi ljudi imati uslove za zadovoljavanje
osnovnih egzistencijalnih potreba,uz stalni rast životnog standarda.U uskoj vezi sa porastom stanovništva je i nivo
potrošnje materijalnih dobara i upotreba resursa iz životne sredine.Sva ova tri elementa imaju bitnog uticaja na
socijalnu politiku jedne zemlje,ali i na svjetsku,globalnu socijalnu politiku.Mjerenjem broja stanovnika i objašnjavanjem
njegovog porasta ili opadanja bavi se nauka koja se zove demografija.Odnos grupa (broj umrlih, broj rodjenih i
migraciona kretanja) utiče na cjelokupni privredni i društveni razvoj neke zemlje,a time i na životni standard,odnosno
cjelokupnu socijalnu politiku.Sve pobrojano govori da stanovništvo nije samo faktor socijalne politike ,nego da je i
socijalna politika neke zemlje faktor demografskog razvoja.Ona svojim mjerama može uticati na broj i strukturu
stanovništva ,koje opet ,zavisno od njegove starosti,zdravstvenog stanja ,broja invalidnih, nezaposlenih itd utiču na
pravce socijalne politike.
7.4 Religija
Religija je kroz istoriju imala veoma važnu ulogu u izgradnji i razvoju društva,posebno kao utemeljivač vrijednosti koje
određuju djelovanje kompletne ljudske zajednice,društvenih grupa i pojedinaca.Institucija milosrđa,dužnosti bogatih
vjernika da pomažu siromašne,vremenom gubi individualni, poprimajući sev više institucionalni karakter.Historijska
međuzavisnost i odvojenost države i religije nikada nije dosegla svoj idealni aspekt razdvojenih zavisnosti,naprotiv
trajno je uočljiv kompleks odnosa religije spream prava,a naročito religije spram politike i obratno.Zbog toga je
objektivno moguće govoriti jedino o preplitanju institucija svjetovne i duhove vlasti,naročito u socijalnoj politici.Ovo
zbog toga što iz socijalne politike proizilaze svi vidovi brige za svakodnevno zadovoljavanje ljudskih potreba.Svi veliki
istorijski sporovi vođeni su zbog političke moći,a ne zbog svijesti o ljudskim potrebama.Istorijski se ponavlja institucija
pružanja pomoći čovjeku u nevolji,ne samo od strane vjernika pojedinaca,nego kao i ispunjavanje suštinske obligacije
činjenja dobra svim ljudima u potrebi,što je osnova učenja religija koje imaju objavljenu knjigu.
7.5 Moral
Moral,kao skup običaja i pravila,koje neka društvena zajednica smatra najprikladnijim i najpravednijim za međuljudske
odnose svojih članova može se ubrojati u ključne faktore socijalne politike.Njegovo djelovanje na socijalnu politiku ima
ulogu kriterija,manje u teorijskom,a daleko više u praktičnom smislu primjene.Stoga je danas nezamisliva dobro
uredjena država bez socijalne politike koja je primjerena građaninu,što u principu znači uvažavanje činjenica koje
odslikavaju ljudske potrebe i zahtjevaju njihovo zadovoljavanje,naročito prema određenim,socijalno ugoroženim
društvenim grupama:penzionerima,invalidima,nesposobnim za rad,starim i nemoćnim.Moralni kriteriji i dugotrajna
rasprava oko pojedinih fenomena su dokaz da segment morala,naročito,kada je u pitanju upotreba znanja,predstavlja
nezaobilaznu činjenicu modernog svijeta,koji je označen naučnim napretkom nečuvenih razmjera.Kriteriji koji polaze iz
sistema ljudskih vrijednosti nezaobilazni su u svakoj socijalnoj politici,koja se naročito danas nalazi,sučeljena,sa
posebnim i globalnim interesima čovječanstva.
7.6 Nauka
Sveopšta međuzavisnost različitih faktora od kojih je nauka u socijalnoj politici nepobitno jedan od najvažnijih, posebno
se raslojava na pitanjima upotrebe rezultata istraživanja.Uticaj nauke na socijalnu politiku u regionalnom i
međunarodnom nivou je opšte priznata spoznaja,tim više što je svijet danas globalno selo.Nauku kao faktor socijalne
politike uvijek bi trebalo razumjevati isključivo u smislu boljeg interesa za čovjeka,povećanja njegove socijalne
7
