1.MEĐUNARODNE KLASIFIKACIJE JAVNIH PRIHODA – OECD I GFS

Smatra   se   da   je   prva   klasifikacija   UN   nastala   posle   drugog   svj.rata   pod   nazivom   Sistem
nacionalnih računa. Druga klasifikacija koju je sačinio jedan broj evropskih zemalja početkom
pedesetih   godina   pod   nazivom   Evropski   sistem   integrisanih   ekonomskih   računa.   Treća
klasifikacija koju je za svoje potrebe sačinio MMF pod nazivom GFS i četvrta klasifikacija koju
je sredinom 60-ih godina 20og vijeka sačinila OECD smatra se najpotpunijom klasifikacom i ona
je danas u širokoj upotrebi.
Klasifikacija OECD pod javnim prihodima-porezima podrazumijeva i uključije sva obavezna
davanja državi za koja se ne dobija direktna protvnaknada niti protiv usluga. Prema klasifikaciji
OECD svi porezi su razvrstani u 6 velikih grupa: porez na dohodak, dobit i kapitalne dobitke,
doprinosi za socijalno osiguranje, porezi na platni spisak i radnu snagu, porezi na imovinu, porezi
na dobra i usluge i ostali porezi. Navedenu klasifikaciju sačinio je komitet za fiskalne poslove
OECD-a s ciljem da se obezbjede uslovi za uporedne analize poreskih sistema i poreskih politika
zemalja   članica   OECD-a.   Uz   pomenutu   klasifikaciju   komitet   je   sačinio   i   upustvo   za   njenu
upotrebu i tumačenje. Klasifikacija OECD je sveobuhvatna klasifikacija različitih poreskih oblika
koji   se   sreću   u   savremenim   tržišnim   zemljama.   Njena   specifičnost   je   u   tome   što   se   u   nju
uključuju   i   doprinosi   za   obavezno   socijalno   osiguranje   koji   se   plaćaju   javnim   fondovima
socijalnog osiguranja.

GFS klasifikacija javnih prihoda

Javni prihodi se sastoje od različitih elemenata koji se mogu klasifikovati prema različitim
kriterijumima i karakteristikama u zavisnosti od vrste prihoda. Tako se porezi kao najznačajnija
vrsta javnih prihoda mogu klasifikovati prema tome šta čini osnovicu za oporezivanje. GFS
klasifikacije u suštini obuhvata 3 vrste prihoda: tekuće prihode, primanja od prodaje
nefinansijske imovine, primanja od zaduživanja i prodaje finansijske imovine. Najbrojnija je
grupa tekućih prihoda: porezi, socijalni doprinos, donacije i transferi, ostali prihodi. Primanja od
prodaje nefinansijske imovine: osnovna sredstva, zalihe, dragocjenosti i neproizvodna sredstva.
Primanja od zaduživanja i prodaje finansijske imovine obuhvata domaću finansijsku imovin:
novac i depozite, hov, zajmove, akcije, tehničke rezerve za osiguranje i inostranu finanisjku
imovinu.

2. ELEMENTI POREZA

Svaki oblik poreza ima složenu strukturu budući da se sastoji od niza elemenata (elementi

poreza – poreska terminologija). Poreska terminologija je izuzetno bogata.

Poreski obveznik

, ili poreski subjekt, predstavlja fizičko ili pravno lice koje je prema

zakonu obavezno da plati porez. To znači da sva pravna i fizička lica nisu poreski obveznici, već
samo lica koja su po zakonu obavezna da plate porez.

Poreski obveznik je uži pojam od

poreskog dužnika. Naime, svaki poreski obveznik je i poreski dužnik, ali poreski dužnik ne mora
da bude poreski obveznik. Pojam poreskog dužnika obuhvata pored poreskog obveznika još i
poreskog placa, poreskog destinatara, poreskog jemca, kao i lice koje dužno da trpi pretres
stambenih i poslovnih prostorija, a nije poreski obveznik.

Poreski platac

predstavlja fizičko ili pravno lice koje vrši plaćanje poreza. Poreski

obveznik i poreski platac se ne moraju podudarati. Poreski platac može da bude i sam poreski
obveznik, ali je to najčešće isplatilac prihoda (preduzeće, banka...).

Poreski destinatar

je lice koje po namjeri zakonodavca snosi poreski teret, čiju

ekonomsku snagu porez treba da umanji. Prema tome, poreski obveznik je lice koje zakon
određuje da plati porez, poreski platac je lice koje plaća (obračunava i uplaćuje u ime za račun
poreskog obveznika) porez, a poreski destinatar je lice koje definitivno snosi poreski teret.
Poreski destinatar je lice na koje poreski obveznik prevaljuje poreski teret.

Poreska sposobnost

, ili poreska snaga, označava ekonomsku mogućnost obveznika da

odgovori svojoj obavezi plaćanja poreza. Poreska sposobnost je u direktnoj korelaciji sa
dohotkom, odnosno imovinom poreskog obveznika.

Poreski izvor

čini sve ono čime poreski obveznik raspolaže i iz čega može da plati porez.

U principu, poreski izvor se može pojaviti u dvojakom vidu:
1. u vidu prihoda, odnosno dohotka i 2. u vidu imovine.

Poreski objekat

(ili predmet oporezivanja) predstavlja svaku činjenicu odnosno

manifestaciju ekonomske snage koja pruža osnov da se uvede neki poreski oblik. Riječ je o
objektivnim činjenicama čijim pojavljivanjem nastaje poreska obaveza. To mogu da budu
prihodi, odnosno dohodak, imovina, ili potrošnja. Izuzetno, i fizička egzistencija poreskog
obveznika može da bude poreski objekat (kod glavarine).

Poreska osnovica

predstavlja kvantitativnu konkretizaciju poreskog objekta, odnosno u

novcu iskazanu vrijednost poreskog objekta. Poresku osnovicu kod specifičnih poreza predstavlja
mjerna jedinica (litar, kg, kom i sl.). Razlikuju se: stvarna i pretpostavljena poreska osnovica.

Poreska stopa

označava iznos poreza u odnosu na poresku osnovicu i može se iskazati na

2 načina:
1. u procentualnom (ad valorem) i
2. u apsolutnom iznosu po mjernoj jedinici (rijetko).
Poreske stope iskazane u procentu mogu da budu proporcionalne, progresivne ili regresivne.

Poreska tarifa

predstavlja sistematizovan pregled poreskih objekata, odnosno osnovica i

poreskih stopa. Poreska tarifa postoji posebno kod posrednih poreza (carina) i taksa.

Poreske olakšice

predstavljaju skup ustupaka (poreskih povlastica) koje država pruža

poreskim obveznicima kako bi se njihov teret umanjio u odnosu na onaj koji bi postojao da nema
poreskih povlastica. Ovi ustupci se čine u pogledu poreskog obveznika, poreske osnovice,
poreskih stopa, ili iznosa poreskog prihoda.

Poreska prijava

predstavlja izvještaj poreskog obveznika nadležnom poreskom organu o

svim činjenicama bitnim za utvrđivanje poreza (ostvarenim prihodima, izvršenim rashodima,
dobiti, imovini...). Podnosi se na odgovarajućem obrascu u zakonom propisano vrijeme i uz nju
se prilažu odgovarajaući dokazi.

Poreska evazija

ili izbjegavanje plaćanja poreza predstavlja jedan od efekata poreza koji

se ispoljava u otporu plaćanja poreza kod poreskog obveznika, odnosno konačnog poreskog
platca. Prisutna je u većoj ili manjoj mjeri u svim poreskim sistemima. Izbjegavanje plaćanja
poreza može da ima oblik:
- zakonite (dozvoljene ili dopuštene) poreske evazije i
- nezakonite (nedopuštene) poreske evazije poreza.

Veliki tekući rashodi potiču dijelom i iz složenog ustavnog uređenja zemlje, ali, takođe i iz
ranijeg neodrživog povećanja gotovinskih transfera. Tekuća potrošnja istiskuje investicije
potrebne za podržavanje dugoročnijeg rasta i nije održiva. Najveći dio te potrošnje ide na 3
kategorije:

1. Plate u javnom sektoru (rast od 1,1% BDP-a u 2011/2008)
2. transferi i subvencije (-0,4% BDP-a u 2011/2008)
3. nabavka roba i usluga (0,5% BDP-a u 2011/2008)

U prosjeku, od reforme odbrane u BiH 2004. najveći budžetski rashodi na državnom niovou su:
1. rashodi za odbranu
2. vanjske poslove
3. Državnu graničnu službu i Upravu za indirektno oporezivanje

U budžetu FBiH nakon reforme odbrane najznačajniji rashodi su:

1. rashodi za socijalnu politiku (civilne i vojne žrtve rata, transferi porodicama poginulih)
2. rashodi za policiju
3. transferi nižim nivoima vlasti i rashodi za aministraciju

U budžetu RS nakon provedene reforme odbrane najveći rashodi su:

1. rashodi za socijalnu politiku (civilne i vojne žrtve rata, transferi porodicama poginulih)
2. rashodi za obrazovanje (budući da u RS nema kantona) i transferi penzionom fondu
3. rashodi za policiju i entitetsku administraciju

BiH, Srbija i Crna Gora se mogu klasifikovati kao zemlje sa

velikom opštom vladom

one imaju izdvajanja za plate u javnom sektoru koja prelaze 10% BDP-a, dostižići gotovo 13%
BDP-a u BiH.
Bosna i Hercegovina uslijed enormnog

rasta administracije

ima visoko izdvajanja za

opšte javne usluge u odnosu na druge zemlje. Tako je BiH u 2011. god. izdvojila 9% BDP-a za
opšte javne usluge što je za 4% više u odnosu na Sloveniju koja među posmatranim zemljama
ima najveća izdvajanja u ovoj oblasti. Izdvajanja za javni red i mir su takođe veća u odnosu na
zemlje u regionu. Izdvajanja za socijalnu zaštitu nalaze se  na nižem nivou u odnosu na zemlje u
regionu, s tim što je njihova osnovna karakteristika različita u odnosu na zemlje regiona. Naime,
npr.   boračke   naknade,   koje   nisu   u   ekonomskom   smislu   riječi   usmjerene   na   najsiromašnije,
zauzimaju visok udio u odnosu na ostale komponente socijalne zaštite.
Dalje, BiH ima izdvajanja za zdravstvo veća u odnosu na zemlje u regionu osim Slovenije,
međutim to su logično-posljedične veze sa ratnim razaranjima koja su se dešavala u BiH.
         BiH prijeti i opasnost da dugovi i platni deficit znantno prevaziđu nivo realnog domaćeg
proizvoda, što pravi klizajuću putanju ka opštem slomu, ekomoskim riječnikom rečeno, bankrotu.
Možemo izdvojiti

4 velika problema

koja povećavaju udio javnih rashoda u BDP BiH entiteta:

prekomjeran rast potrošnje javnog sektora

. Poreske reforme provedene prije krize dale

su   vlastima   prostor   za   naglo   povećanje   potrošnje.   Često   je   povećanje   rashoda   bilo
nepotrebno i neracionalno, uglavnom na nabavku roba i usluga (iz uvoza) i stvaranja
fiktivne zaposlenosti u  javnom sektoru. Povećanje potrošnje je prevazišlo i rast prihoda i
rast BDP-a i to je rezultiralo time da BiH ima jedan od najvećih javnih sektora u regiji.
Ovaj   problem   je   povećan   činjenicom   da   iz   Bih   odlazi   mlado   stanovništvo,   što   će
automatski   povećati   fiskalni   pritisak,   kako   se   smanjuje   baza   osiguranika   za   plaćanje
doprinosa.

enormno zaduživanje javnog sektora

, na svim nivoima vlasti: od državnog, entitetskih

do lokalnih vlasti uključujući i javna preduzeća koja se najčešće finansiraju nepovoljnim
kreditima od komercijalnih banaka.

Korupcija

. Revizorski izvještaji ukazuju na kršenje zakona o javnim nabavkama,

nanoseći štetu od nekoliko 100 miliona KM kroz „netransparentne“ procedure. Izvještaji
takođe pokazuju da BiH zajedno sa Ugandom pokazuje najveći stepen korupcije.

4. Kvazi-fiskalna politika, tj. problem finansiranja dugova preduzeća

prema budžetu i

fondovima socijalnog osiguranja. Podaci ukazuju na to da je 2012. god. dug samo prema
Fondu zdravstvenog osigranja RS premašio iznos od 200 miliona KM. Veliki dio
poreskih obaveza koji datiraju još iz 2000. god. je optisan uslijed kursa i likvidacije
preduzeća-dužnika. Praksa otpisa potraživanja „velikim preduzećima“ i danas je prisutna
uz visoku netransparentnost načina otpisa dugova.

5.JAVNO-PRIVATNO PARTNERSTVO KAO INSTRUMENT SMANJENJA JAVNIH
RASHODA

Javno-privatno partnerstvo (

JPP

) kao model poznato je još iz doba Rimskog carstva koji se

javljao kroz izvođenje javnih radova na izgradnji luka, tržnica... Ovaj model se javlja i u 17.
vijeku da bi ekspanziju doživio u 19. vijeku kroz javne radove na izgradnji željeznica, ili kroz
pružanje komunalnih usluga. Početkom 90-tih godina prošlog vijeka zemlje EU su prihvatile JPP
radi podsticanja svoje privrede, kao i bržeg razvoja infrastrukture i javnih usluga. Francuska je
bila prva zemlja EU koja je prihvatila model JPP.
Zbog značaja i prednosti koje pruža ovaj oblik partnerstva javnog i privatnog sektora
Evropska Komisija je 2003. god. Smjernice za uspješna javna partnerstva, a 2004. god. Zelenu
knjigu o javno-privatnim partnerstvima.
Koncept JPP predstavlja organizacioni model dugoročnog

udruživanja privatnog i

javnog sektora

u cilju finansiranja, projektovanja, gradnje, upravljanja i održavanja

infrastrukture ili pružanja usluga od privatnog sektora. JPP je našlo svoju primjenu kako na
lokalnom (škole, sportske dvorane) tako i na nivou državne javne vlasti (gradnja autoputeva)
Ovaj model se pokazao uspješnim, jer je rezultirao smanjenjem javnih izdataka i većim
kvalitetom javnih usluga. Saradnja između javnog i privatnog sektora se zasniva na jasnoj podjeli
odgovornosti, prava i rizika. Svrha saradnje je stvaranje

dodatne vrijednosti

kroz: investiranje,

podsticanje inovacija i povećanje efikasnosti, smanjenje javnih izdataka, mogućnosti da se u
kraćem periodu pruži više javnih usluga.
Interes javnog sektora je da

prenese

na privatni sektor obavljanje poslova

pružanja

usluga

, a interes privatnog sektora kao partnera jeste

ostvativanje profita

, uz obavezu

kvalitetnog ispunjavanja ugovorenih obaveza. U zemljama EU već niz godina postoje evidencije
o prednostima ovog oblika partnerstva. U BiH i međunarodnoj praksi nema dovoljno iskustva u
primjeni modela JPP, ali ima dobar potencijal za realizaciju projekata razvoja lokalnih zajednica.
JPP su dala najbolje rezultate i najviše su razvijena u zemljama u kojima je
profesionalizacija lokalne uprave dobro razvijena i gde strateško upravljanje predstavlja osnov
svih projekata. Potrebno je da postoje preduslovi bez kojih nema uspješnog JPP. U pitanju je
pravno, administrativno, političko i socijalno okruženje koje podržava proces razvoja partnerstva
i postizanja ciljeva.

6.MODELI JPP

...se prema Zelenoj knjizi Evropske komisije, u zavisnosti od prirode JPP, dijele na:

Čisti ugovorni odnos

, gdje se partnerstvo između javnog i privatnog sektora zasniva

isključivo na ugovornom odnosu, koji podrazumijeva 2 modela:

Koncesioni model

– koncesionar naplaćuje pružanje usluge od korisnika, ako finansira i

gradi objekat onda se primjenjuje

BOT – model

(Built, Operate, Transfer) što znači da

8. Braunfild investicije

Braunfild znači zemljište koje je ranije izgrađeno i korišćeno da bi u međuvremenu, uslijed
ekonomsko-političkih razloga bilo napušteno.
Napuštanje može da bude:

funkcionalno

, bez aktivnosti ranije funkcije, ali sa titularom vlasnika ili korisnika

pravno

, bez prava korišćenja ili u fazi stečaja ili likvidacije

imovinsko

, sa spornim imovinskim odnosima

fizičko

, kada je bivši vlasnik napustio lokaciju i ostavio je u nadležnost gradske uprave

U BiH kao model JPP mogu biti i braunfild investicije na lokacijama vojnih kasarni, prostora
bivših industrijskih kompleksa (Incel-Banja Luka, Željezera-Zenica).
Ponovna upotreba braunfild lokacija smatra se da može da pomogne u stvaranju održivog
urbanog ambijenta, kao i spriječavanja neplanskog širenja gradova.

9.KOMUNALNE DJELATNOSTI U ARANŽMANU JPP

Lokalna zajednica može obavljati komunalne djelatnosti:

1. osnivanjem javnih komunalnih preduzeća
2. povjeravanjem njihovog obavljanja privatnom sektoru

Izbor privatnog partnera treba vršiti putem javnog konkursa-tendera, takođe, trajanje ugovora
treba   biti   ograničeno   zakonom.   Zakonom   o   komunalnim   djelatnostima   u   RS   obavljanje
komunalnih   djelatnosti   je   regulisano   na   zadovoljavajući   način   s   aspekta   lokalne   zajednice,
međutim, problem je što drugi zakoni nisu usklađeni sa odredbama ovog zakona, pa u praksi
dolazi do preklapanja ili nerazumijevanja nadležnosti lokalnog i višeg nivoa vlast.
                  U   FBiH   su   iskustva,   od   kantona   do   kantona,   različita.   Mnogi   objekti   komunalne
infrastrukture   u   oba   entiteta   izgrađeni   su   iz   samodoprinosa   lokalnog   stanovništva,   a   nisu   u
vlasništvu lokalnih samouprava. Zajednički stav svih lokalnih zajednica je da ti objekti trebaju
biti vraćeni na lokalne zajednice.
                 Privatizacija nije JPP, ali privatizovana javna komunalna preduzeća mogu biti oblik
institucionalnog modela JPP. Privredni subjekti koji se bave vodosnadbijevanjem i komunalnim
djelatnostima u BiH su organizovani kao

akcionarska društva

gdje je država vlasnik kapitala sa

minimalno

51%

, a maksimalno

100%

. Ipak zbog nekonzistentnosti procesa privatizacije

dogodilo se da je kapital nekih preduzeća koje sa bave ovim uslugama u potpunosti u privatnom
vlasništvu. Procesom privatizacije su stvoreni novi problemi na relaciji vlasništva nad
uparvljanjem imovinom.
Uspostavljanje istitucionalnog modela JPP, preko postojećeg preduzeća koje je bilo u
procesu privatizacije, može se prepoznati u slučaju realizacije „Projekta izgradnje komunalnog
sistema u opštini Bijeljina“ Takođe, u toku su 2 projekta Toplifikacija grada Bijeljine, putem
korišćenja geotermalne energije i Gasifikacija opštine Bijeljine za čiju realizaciju je Opština
ustupila obavljanje komunalne djelatnosti privatnom parneru DP „Novi Sad- Gas.

10. JAVNE NABAVKE I AKTERI U BIH

Ključni razlozi koji su vodili Svjetsku banku i druge međunarodne relevantne institucije da BiH,
po prisutnoj korupciji i odsustvu borbe protiv nje, svrstaju u sam vrh zemalja u svijetu, leži prije
svega u odsustvu političke volje da se oblasti javnih nabavki adekvatnije normativno urede i
obezbijede nužno efikasniji i odgovnorniji rad ključnih institucija: Agencije za javne nabavke,