Pojam i predmet medjunarodnog privatnog prava
Medjunarodno privatno pravo je grana koja uredjuje privatnopravne odnose sa elementom
inostranosti.
U privatnopravne odnose spadaju
gradjanska stanja fizickih i pravnih
lica,obligacionopravni odnosi,stvarnopravni odnosi,trgovinski odnosi.bracne i porodicne odnose I
naslednopravne odnose.
Elementi inostranosti se
odredjuju prema: subjektu, objektu, I prava I
obaveze. Medjunaodno privatno pravo obuhvata tri osnovne grupe pravnih normi: norme o sukobu
zakona,norme o sukobu jurisdikcija i norme koje uredjuju pravni polozaj stranaca.
-Norme o sukobu zakona s
u pravna pravila pomocu kojih se odredjuje merodavno pravo.
-Norme o sukobu jurisdikcija
su pravna pravila pomocu kojih se odredjuje medjunarodna sudska
nadleznost.,uredjuju specificnosti postupka sa stranim elementom I utvrdjuju uslovi I postupak
priznanja I izvrsenja stranih sudskih I arbitraznih odluka.
-Norme o gradjanskim pravima stranaca
su pravna pravila koja uredjuju da li I pod kojim
uslovima lica strane nacionalnosti mogu stupati u privatnopravne odnose sa domacim licima I na
domacoj teritoriji.
Izvori medjunarodnog privatnog prava I hijerarhija izvora
Izvore medjunarodnog privatnog prava cine unutrasnji propisi i medjunarodni ugovori.
Unutrasnji izvori prava
Z
akon o resavanju sukoba zakona sa propisima drugih zemalja uredjuje materiju sukoba zakona I
sukoba jurisdikcija.Tako su norme o sukobu zakona sadrzane I u sl zakonima:
-Zakon o pomorskoj I unutrasnjoj plovidbi, Zakon o obligacionim odnosima I osnovama
svojinskopravnih odnosa u vazdusnom saobracaju, Zakon o mjenici,Zakon o ceku.
Norme o gradjanskom postupku sa elementom inostranosti sadrzane su u sledecim zakonima:
Zakon o parnicnom postupku
,
Zakon o izvrsnom postupku
,
Zakon o stecajnom postupku.
Norme koje uredjuju prava stranaca da stupaju u privatnopravne odnose sa elementom
inostranosti su:
Zakon o kratanju I boravku stranaca
,
Zakon o osnovama svojinskopravnih
odnosa
,
Zakon o autorskim I srodnim pravima
,
Zakon o zigovima
,
Zakon o patentima.
Medjunarodni izvori prava
cine ratifikovani multilateralni I bilateralni ugovori.Pod okriljem Haske
konvencije za medjunarodno privatno pravo zakljucen je veliki br konvencija,to su:Konvencija o
gradjanskom sudskom postupku iz 1905 god., Konvencija o zakonu koji se primenjuje na drumske
saobracajne nezgode iz 1971 god., Konvencija o zakonu koja se primenjuje na odgovornost za
proizvode iz 1973 god.
U oblasti ugovornih odnosa znacajne su konvencije:
Konvencija o ugovorima o medjunarodnoj
prodaji robe iz 1980 god.Konvencija o zastarelosti u oblasti medjunarodne prodaje robe iz 1974 god.
Konvencija o odgovornosti hotelijera u vezi sa imovinom njihovih gostiju iz 1962 god.
U oblasti intelektualne svojine znacajne su sledece konvencije
Pariska kovencija o zastiti
industrijske svojine iz 1883 god.Konvencija o evropskom patentu iz 1973 god.
-Madridski aranzman o medjunarodnom regisrovanju fabrickih ili trgovackih zigova iz 1891
god.Univerzalna konvencija o autorskom pravu iz 1971 god.Bernska konvencija o zastiti knjizevnih i
umetnickih dela iz 1886 god.
U oblasti medjunarodnog prevoza znacajne su sl konvencije
Konvencija o medjunarodnom
prevozu zeleznicom iz 1980 god
,
Konvencija o ugovorima o medjunarodnom prevozu robe drumom
iz 1956 god.
,
Konvencija o ugovorima medjunarodnom prevozu putnika I prtljaga iz 1973 god.
,
Varsavska konvencija
U oblasti statusa fizickih I pravnih lica znacajne su sledece konvencije
Konvencija o statusu
izbjeglica iz 1951 god.
,
Konvencija o pravnom polozaju lica bez drzavljanstva iz 1954 god.
,
Konvencija o drzavljanstvu udatih zena iz 1957 god.
,
Konvencija o pravima deteta iz 1989 god.
Status diplomatsko-konzularnih predstavnika uredjuju sl konvencije
Konvencija o privilegijama
I imunitetima UN iz 1946 god.
,
Becka konvencija o diplomatskim odnosima iz 1961 god.
,
Becka
konvencija o konzularnim odnosima iz 1963 god.
Hijerarhija izvora medjunarodnog privatnog prava
Ratifikovani medjunarodni ugovori imaju primat nad unutrasnjim izvorima prava u skladu sa
principom PACTA SUND SERVANDA.
Kada je jedna ista materija uredjena dvostranim i visestranim medjunarodnim ugovorom,dvostrani
medjunarodni ugovori imaju primat nad visestranim na osnovu principa LEX SPECIALIS DEROGAT
LEGI GENERALI.
Kada su medjunarodni ugovori istog ranga njihova medjusobna hijerarhija odredjuje se primenom
principa LEX POSTERIOR DEROGAT LEGI PRIORI- primjenjuje se ona koja je donijeta poslednja.
Hijerarhija unutrasnjih izvora prava takodje se odredjuje primenom pravila LEX SPECIALIS
DEROGAT GENERALI I LEX POSTERIOR DEROGAT LEGI PRIORI.
Pojam kolizione norme-
Koliziona norma je pravna norma koja upucuje da se na jedan odnos sa stranim elementom primeni
domace ili strano pravo.
Kada su elementi nekog pravnog odnosa povezani sa dva ili vise suvereniteta,organ koji na taj odnos
treba da primeni pravne norme mora da odluci cije pravne norme ce primeniti.Kritrijumi za
donosenje odluke o izboru merodavnog prava sadrzani su u kolizionim normama.Sud ili drugi
drzavni organ primenjuje uvek kolizione norme svog nacionalnog prava.
Koliziona norma se sastoji iz 2 elementa:
pravne kategorije I odlucujuce cijenice.
Pravna kategorija je element pomocu koga nadlezni organ opredeljuje koju kolizionu normu ce
primeniti na konkretan pravni odnos, to je vrsta privatnopravnog odnosa sa elementom inostranosti.
On odredjuje pravnu pirodu konkretnog odnosa (skupa cinjenica)I pomocu elemenata pravne
kategorije trazi kalizionu normu koja se na taj skup odnosi.
Odlucujuca cinjenica (tacka vezivanja, poveznica) je osnovno merilo pri izboru zakona u
konkretnom slucaju. To je element koji u pogledu odredjene pravne kategorije zakonodavac smatra
relativnim da uputi na merodavno pravo cije materijalne norme ce se primeniti na odnos u pitanju.
Vrste kolizionih normi
Najvaznija podela je na jednostrane I visestrane kolizione norme.
Visestrane su kolizione norme koje na bezlican apstraktan nacin upucuju kako na domace tako I na
strano merodavno pravo. Jednostrane kolizione norme unapred I na konkretan nacin propisuju
primenu odredjenog prava na odredjeni odnos, upucujuci na primenu samo domaceg prava na
odredjenu vrstu gradjansko pravnih odnosa sa stranim elementom.
Druga podela je na samostalne I nesamostalne kolizione norme. Vecina kolizionih normi ulazi u
grupu samostalnih normi, za njihovu primenu nije potrebno konsultovati druge norme sadrzane u
istom ili drugim propisima.
Karakteristicne odlucujuce cinjenice za pojedine pravne odnose
ugovori o medjunarodnoj pravnoj pomoci. U uvjerenju se navodi naziv propisa, datum kada je
donesen, odnosno kada je prestao da vazi I doslovni tekst odgovarajucih odredaba tog propisa.
Kvalifikacija
U pravu klasifikacija znaci definisanje jedne cinjenice ili skupa cinjenica pojmom odredjenog
pravnog sistema. Problem kvalifikacije se javlja iz dva razloga. Prvi je sto se pravni pojmovi u
razlicitim nacionalnim pravima razlicito definisu (odredjuje im se njihova sadrzina) I kategorizuju,
klasifikuju, kvalifikuju ili se uopste nedefinisu. Drugi razlog je sto organ koji odlucuje u nekom
odnosu u kome su prisutni jedan ili vise stranih elemenata, treba da se opredeli u okviru kog
pravnog sistema ce izvrsiti definisanje.
Vrste kvalifikacije
Imajuci u vidu strukturu kolizione norme, moze se razlikovati kvalifikacija pravne kategorije I
kvalifikacija tacke vezivanja. Kvalifikacija pravne kategorije znaci odredjivanje pravne prirode
odredjene cinjenice ili skupa cinjenica I trazenja odgovarajuce kolizione norme na osnovu toga.
Kvalifikacija odlucujuce cinjenice se vrsi kada je vec odredjena koliziona norma koja se primjenjuje
na odnos u pitanu. Ona znaci odredjivanje sadrzine pojma odlucujuce cinjenice.
Nacin resavanja problema kvalifikacije
Najcesce se problem kvalifikacije resava tako sto nadleznin organ kvalifikaciju vrsi krecuci se
okvirima pojmovnih kategorija svoga prava-kvalifikacija lege fori. Nadlezni organ uvek primenjuje
kolizione norme svoga prava pa je opravdano da sadrzinu pojmova u tim normama odredjuje u
skladu sa njim, odnosno da cinjenicu il skup cinjenica kvalifikuje pojmom svoga prava. Alternativa
kvalifikaciji lege fore je kvalifikacija po lex causae-odredjivanje sadrzine pojmova I pravne prirode
pojedinih instituta vrsi se primenom pravila merodavnog prava, prava cije matereijalne norme
uredjuju konkretan odnos. Kvalifikacija lege causae je moguca kod tzv.drugostepene kvalifikacije,
koja se vrsi kada se primenjuju matereijalne norme merodavnog prava. Treci metod kvalifikacije je
kvalifikacija pomocu autonomnih pojmova. Pojedini teoreticari zalazu se sa stvaranje autonomnih
pojmova putem medjunarodnih sporazuma, cime bi se obezbedilo unoformno tumacenje njihove
sadrzine I eliminisale postojece razlike izmedju nacionalnih prava. Primena ove vrste kvalifikacije je
moguca I primenjuje se u oblastima koje su uredjene medjunarodnim sporazumima. Medjunarodni
sporazumi po pravilu, za svrhe primene pravila koje propisuju, definisu pojmove koje sadrze.
Uzvracanje i upucivanje (renvoi)
Koliziona norma sluzi da se odredi merodonavno pravo odnosno da organ koji odlucuje o odnosu sa
stranim elementom uputi na pravo cija pravila treba primenjivati prilikom odlucivanja. Merodavno
pravo ima svoe kolizione norme I te norme mogu biti razlicite od kolizionih normi domaceg prava. U
takvom slucaju organ koji primenjuje kolizionu normu moze postaviti principielno pitanje sa vaznim
prakticnim posledicama-da li je, kada primenjuju merodavno pravo, potrebno da uzme u obzir I
koliziona pravila tog prava, odnosno da li domaca koliziona norma upucuje na strano pravo uzeto u
celini, ili samo na njegove materijalne norme? Ako primenjujuci merodavno pravo uzme u obzir
njegove kolizione norme, one ga, u prisustvu odredjenih predpostavki, mogu odvesti dalje, do prava
druge drzave kao merodavnog (upucivanje), odnosno one mogu dovesti do primene domaceg prava
kao merodavnog (uzvracanje). Stvarni razlog primene ove ustanove u praksi je najcesce u tome da se
njome obezbedi primena nacionalnog prava cije resenje organ koji odlucuje smatra ispravnim ili
pozeljnim.
Pretpostavke primjene ustanove uzvracanja I upucivanja
Da bi ustanova renvoi dovela do rezultata potrbno je da budu ispunjena dva uslova.
Prvi je da strano pravo sadrzi razlicitu kolizionu normu od domaceg prava.
Drugi uslov je da splet cinjenica u stvarnosti bude takav da primjena kolizione norme stranog prava
void uzvracanju na domace pravo ili upucivanje na pravo trce drzave .Do primjene ustanove
uzvracanja I upucivanja moze doci I kada su domaca I strana koliziona norma iste ako se
drugostepena kvalifikacija primjenjuje po lex causae pa se odlucujuca cinjenica razlicito definise.
Javni poredak
Strane norme naslednog prava mogu uskracivati pravo na nasledjivanje vanbracnim potomcima
ostavioca ,ili nejednako trtirati muske I zenske potomke.
Odluka stranog suda o razvodu braka kojom se istovremeno deca poveravaju na staranje ocu ,jer u
zemlji porekla odluke majke posle razvoda braka nema pravo da podize decu ,vec samo otac.
Javni poredak je ustanova odstupanja od normi medjunarodnog privatnog prava koja omogucuje da
nadlezni organ ne primjeni strano pravo odnosno ne prizna stranu sudsku odluku zbog toga sto bi to
imalo za posledicu povredu osnovnih drustvenih vrijednosti priznatih po u domacoj zemlji.
Definisanje javnog poretka
U medjunarodnom privatnom pravu ustanova javnog poretka se definise na dva nacina;
-apstraktnom definicijom
kojom se na opsti nacin odredjuje karakter normi koje cine javni poredak
kao npr.osnovni princip pravnog poretka,osnovne vrijednosti drustvenog I drzavnog
uredjenja ,sustinski princip prava.
-nabrajanjem normi
odnosno pravnih oblasti koje obuhvataju pravni poredak.
Suzavanje primjene ustanove
Ne odbija se primjena normi odnosno priznanje odluke samo po sebi vec samo onda kada bi ta
primjena odnosno priznanje izazvalo neprihvatljiva dejstva.
Odnos javnog poretka prema imperativnim normama
Ustanovom javno poretka ne mogu se stititi sve imperativne norme vec samo uzak krug tih normi
koje uredjuju osnovne drustvene vrijednosti I od kojih se ni u kakvim okolnostima ne bi moglo
odstupiti.
Posledice primjene ustanove
Ukoliko se primjenom ustanove javnog poretka odbija primjena norme stranog prava tanorma se
mora zamjeniti nekom drugom normom a to je norma domaceg prava lex fori.
U postupku priznanja strane sudske odluke primjena ustanove javnog poretka ima za posledicu
odbijanje priznanja I izvrsenja .
Izigravanje zakona
U praksi izigravanje zakona je najcesce u oblasti bracnih I porodicnih odnosa kada se koristi da bi se
izbjegla primjena konzervativnih propisa o zabrani zakljucenja ili razvoda braka.
Izigravanje zakona je ustanova odstupanja od primjene normi medjunarodnog privatnog prava koja
omogucuje da nadlezni organ odobije primjenu normi stranog prava ako su ucesnici u odnosu o
kome se odlucuje vjestacki stvorili odlucujucu cinjenicu kako bi izbjegli primjenu normi domaceg
prava.
Uslovi primjene ustanove izigravanja zakona
Postoje sledeci elementi;
Vjestacko stvaranje
odnosno promjena odlucujuce cinjenice .To se cini na nacin koji je sam po sebi
legalan.
Formalni reciprocitet je uslov koji se u nasem pravu zahtijeva da bi se strancu omogucilo uzivanje
odredjenih prava .
Materijalni reciprocitet postoji
ako se strancima u domacoj drzavi daju ona prava koja uzivaju
domaca lica u stranoj drzavi.Za materijalni reciprocitet bitno je da su drazvljani obje drzave
izjednaceni u pogledu prava koja uzivaju na teritoriji druge drzave .
Matreijalni reciprocitet se postavlja kao uslov u oblasti priznanja I izvrsenja stranih sudskih odluka .
Efektivni reciprocitet koji se razlikuje od materijalnog u tom smislu sto se cijeni I obim prava cije se
uzivanje omogucava.
Reciprocitet prema nacinu dokazivanja
U pogledu nacina dokazivanja razlikuje se
dokazni I pretpostavljeni reciprocitet
.
Dokazni reciprocitet znaci
da je lice koje pretenduje da mu se prizna odredjeno pravo duzno da
dokaze postojanje reciprociteta u odnosu na drzavu cije drzavljanstvo ima.
Pretpostavljeni reciprocitet znaci
da se teret dokaza prebacuje na suprotnu stranu ,onu koja
strancu osporava uzivanje odredjenog prava.
Postojanje diplomatskog ili zakonskog reciprociteta
oslobadja lice koje se na njega poziva
obaveze dokazivanja ali se I u prisustvu ovako utvrdjenog reciprociteta moze dokazivati da se organi
druge drzave ne ponasaju u skladu sa obavezama preuzetim medjunarodnim ugovorom odnosno u
skladu sa odredbama nacijonalnog zakona .Tada se dokazuje odsustvo faktickog reciprociteta.
Retorzija
Znači odbijanje priznavanja određenih prava državljanima strane države, zbog toga što i ta država
uskraćuje ista prava domaćim državljanima na svojoj teritoriji. Retorzija predstavlja sankciju prema
državi koje na poštuje drugi suverenitet, meru koja se primenjuje u međunarodnim odnosima.
Domaći sudovi se mogu oglasiti nadležni u sporovima protiv državljana strane države ako u toj
državi postoji nadležnost njenih sudova u sporovima protiv naših državljana po kriterijumima kojih
nema u odredbama o nadležnosti domaćih sudova u stvarima sa međunarodnim elementom.
Unutrašnji sukob zakona (međ. pp i nejedinstveni pravni poredak)
Kada su pojedini elementi nekog privatnopravnog odnosa povezani sa različitim delovima teritorije
iste države, postavlja se pitanje određivanja privatnog poretka merodavnog da uredi taj odnos.
Problem unutrašnjeg sukoba zakona se može iskomplikovati u dva slučaja. Prvo, može se dogoditi da
država na koju upućuje koliziona norma međunarodnog privatnog prava nema sopstevna pravila o
rešavanju unutrašnjeg sukoba zakona. Drugo, u pravnoj teoriji i uporednom zakonodavstvu postoje
razmimoilaženja oko toka da li koliziona norma međ.privatnog prava upućuje na državu čije pravo
je merodavno da reši spor, pri čemu pravila o unutrrašnjem sukobu zakona te države upućuju na
pravo određene teritorijalne jedinice unutar te države, ili koliziona norma međ.privatnog prava
direktno upućuje na pravo teritorijalne jedinice unutar suverene države koje je merodavno za
rešavanje konkretnog spora.
-Merodavno pravo za pravnu i poslovnu sposobnost
Pravna sposobnost znači sposobnost jednog lica da bude noslac prava i obaveza, dok poslovna
sposobnost označava sposobnost jednog lica da svojim sopstvenim radnjama stiče prava i obaveze.
Pravna sposobnost se stiče rođenjem, a gasi smrću. Norme o određivanju merodavnog prava za
utvrđivanje pravne i poslovne sposobnosti fizičkoh lica koriste državljanstvo i prebivalište, odnosno
uobičajeno boravište kao odlučujuće činjenice.
-Državljnastvo
