Visoka škola strukovnih studija za menadžment u saobraćaju u Nišu
Seminarski rad
Predmet: Saobraćajni sistemi
Tema: Gradski saobraćaj
Student: Predmetni nastavnik:
Dragan Marjanović Doc. dr Milorad
Opsenica
1–P/06
Niš 2009
Uvod
Jedan od osnovnih karakteristika savremene civilizacije jeste život ljudi u
organizovanim prostornim celinama – gradovima. Gradovi su od uvek bili centri ljudske
delatnosti. U njima se odigravaju svi značajni politički, ekonomski, privredni, kulturni i
drugi događaji. U gradovima je skoncentrisan najveći broj stanovnika jedne zemlje,
gotova sva društveno-ekonomska i privredna moć, kao i duhovne, obrazovne, naučne i
kulturne vrednosti. Ne ulazeći detaljnije u analizu faktora, karakteristika i faza razvoja
gradova kroz istoriju, treba istaći da nagli razvoj gradova počinje od 1800. godine, u tzv.
industrijskoj fazi urbanizacije. Ova faza često se spominje i kao urbana eksplozija. Niz
tehničko-tehnoloških inovacija i dostignuća u industriji, saobraćaja i komunikacijama
stvorio je preduslove za brzi industrijski razvoj i opšti ekonomski napredak. Intenzivnija
razmena dobara uticala je na stvaranje trgovačkih puteva i tržišta. Industrija postaje
najvažniji faktor razvoja i napretka. Novi gradovi podižu se na izvorima energije,
sirovina, na povoljnim saobraćajnim lokacijama i čvorištima, mestima pretovara i
ukrštanja puteva ili u centrima kupovnih potencijala. Velike urbane aglomeracije nastale
su i u rudarskim regijama. Veliki broj gradova lociran je na mestima koja se mogu lako
braniti ili su razvijani u područja sa prijatnom klimom i prirodnim lepotama (preteče
turističkih gradova). Razvoj industrije, saobraćaja i drugih uslužnih delatnosti imali su
veliki uticaj na prostorni razmeštaj i socijalno prestrukturiranje stanovništva. Mogućnosti
zapošljavanja u novootvorenim centrima rada poticali su preseljavanje stanovništva iz
ruralnih krajeva. Došlo je do značajnog pomeranja zaposlenosti iz primarnog sektora
ekonomije (poljoprivreda) ka sekundarnom (industrija) i tercijarnom sektoru (usluge,
bankarstvo, trgovina, kultura, školstvo, administracija). Obzirom da su sekundarni i
tercijarni sektor bili skoncentrisani u gradovima, ovo pomeranja zaposlenosti praćeno je
masovnim kretanjem stanovništva iz seoskih (ruralnih) u urbana područja, što je opet
izazvalo veliki demografski pritisak na gradove u formiranju. Ovaj fenomen postao je
karakterističan za čitav svet. Proces urbanizacije (latinski: urbs - grad) rezultirao je
čovek je upućen na korišćenje prevoznih sredstava. Na taj način pešačka kretanja se
pretvaraju u putovanja. Vidljivo je da je saobraćajna funkcija najuže povezana sa svim
ostalim gradskim funkcijama, tj. ona je funkcija delatnosti. Na primer, pojava velikog
broja vozila na ulično-putnoj mreži grada nije sama sebi svrha. Vozila se kreću samo
zato što ljudi to žele. a u neposrednoj su vezi sa delatnostima kojima se ti isti ljudi bave.
To istovremeno objašnjava veličinu saobraćaja u gradovima. U njima je koncentrisano
mnogo različitih aktivnosti.
Funkcije grada su one aktivnosti koje se odvijaju radi zadovoljenia različitih
potreba stanovništva i šireg područja u celini, te egzistencije grada kao prostome
zajednice. Funkcije grada izražavaju svrhu nastanka i postojanja grada, određuju
njegovu veličinu i karakter, a time i njegovu prostornu i funkcionalnu strukturu i
organizaciju, koji opet, pored ostalog, određuju karakter i strukturu saobraćajnog
sistema.
Funkcije grada su se menjale i razvijale tokom vremena u zavisnosti od razvoja
proizvodnih snaga i odnosa, tehničko-tehnološkog razvoja, političkih odnosa,
materijalne baze društva, promena u svesti i navikama ljudi, povećanja društvenog i
individualnog standarda itd. Klasifikacija gradskih funkcija je predmet razmatranja
velikog broja autora, ponajviše geografa i urbanista. Uporedujući različite autore, [6, 7]
može se prihvatiti sledeća podela gradskih specijaliziranih funkcija:
1 industrijska,
2 politička,
3 komercijalno-ekonomska,
4 administrativna,
5 obrazovno-kulturna,
6 zdravstvena-socijalna,
7 turističko-rekreativna i
8 saobraćajna.
Sa aspekta prostornog planiranja i rešavanja problema saobraćaja, sve aktivnosti
koje se odvijaju u gradu mogu se grupisati prema sledećem:
9 stanovanje,
10 rad,
11 snabdevanje,
12 rekreacija i
13 kretanje.
2. Podela i karakteristike gradskog saobraćaja
Saobraćajni sistem kao jedan od sistema opsluživanja u gradu može se definisati
i sagledati preko tri osnovne grupe parametara:
14 parametri potreba za prevozom (parametri potražnje),
15 parametri mogućnosti gradskog saobraćajnog sistema (parametri ponude ,
16 parametri funkcionisanja gradskog saobraćaj.
Prvoj grupi parametara pripadaju parametri ukupnih prevoznih zahteva koje
saobraćajni sistem grada mora opslužiti (karakteristike tokova pešaka. putnika i vozila -
obim, prostorna i vremenska raspodela zahteva i tokova, izvori i ciljevi kretanja). Ovi
parametri će biti detaljnije objašnjeni u delu koji se odnosi na planiranje saobraćaja.
Drugoj grupi pripadaju parametri koji reprezentuju mogućnosti saobraćajnog
sistema grada (mogućnosti i tehnološke karakteristike podsistema javnog gradskog
putničkog prevoza, mogućnosti - kapaciteti ulično-putne mreže, karakteristike voznog
parka, karakteristike mreže linija javnog saobraćaja).
Treća grupa parametara odnosi se na neposredno funkcionisanje - odvijanje
gradskog saobraćaja odnosno neposredno zadovoljavanje potreba za kretanjem.
Podela gradskog saobraćaja se može izvršiti na nekoliko načina. Prema nameni
savremeni gradski saobraćaj se deli na sledeće kategorije:
17 putnički (kretanje saobraćajnih sredstava kojima se obavlja prevoz putnika),
18 teretni (kretanje saobraćajnih sredstava kojima se obavlja prevoz tereta) i
19 specijalni (kretanje saobraćajnih sredstava specijalnih namena - npr.
