UNIVERZITET DONJA GORICA
FAKULTET PRAVNIH NAUKA
PODGORICA
NAČELO POJAČANE SARADNJE NAKON STUPANJA
NA SNAGU LISABONSKOG UGOVORA
MASTER RAD:
Mentor:
Kandidat:
Prof. dr Budimir Košutić
Anica Terzić
Podgorica, decembar 2018.godine
Magistarski rad
Strana 2
SADRŽAJ
UVOD
1. SPECIFIČNOSTI NASTANKA I RAZVOJA EVROPSKE UNIJE
1.1.
Ciljevi Evropske unije
1.2.
Nastanak stubova i pravni subjektivitet EU
2.
PROCES DONOŠENJA LISABONSKOG SPORAZUMA
2.1.
Svijet nakon potpisivanja Lisabonskog sporazuma: preraspodjela izvršne vlasti
2.2.
Promjene u institucionalnoj strukturi EU
2.3.
Izmjene u ovlašćenjima EU i razgraničenje od ovlašćenja država članica
2.4.
Osnovni pojmovi i koncept koherencije u spoljnoj bezbjednosnoj politici Evropske
unije
3. IMPLEMENTACIJA NAČELA POJAČANE SARADNJE U OKVIRU
EVROPSKE UNIJE
3.1.
Pojam pojačane saradnje
3.2.
Postupak i obim uspostavljanja pojačane saradnje u oblasti spoljne i bezbjednosne
politike
3.3.
Postupak ostvarenja načela pojačane saradnje prema Ugovorima iz Amsterdama i
Ugovora iz Nice naročito u oblasti spoljne i bezbjednosne politike
3.3.1. Status mjera koje su usvojene u okviru postupka pojačane saradnje
3.4.
Oblasti u kojima se primjenjuje načelo pojačane saradnje i uloga Lisabonskog
sporazuma u toj oblasti
3.4.1. Bračni odnosi sa osvrtom na razvod braka
3.4.2. Patenti
3.4.3. Imovinski režimi i finansijske transakcije
3.5. Postupak uspostavljanja pojačane saradnje
3.5.1. Obim pojačane saradnje
3.5.2. Fleksibilnost u okviru zajedničke spoljne i bezbjednosne i zajedničke spoljne i
odbrambene politike
3.6. Ograničenja i metode pojačane saradnje prema Lisabonskom sporazumu
ZAKLJUČAK
Magistarski rad
Strana 4
Pojačana saradnja u Evropskoj uniji je postupak u kojem je najmanje devet država
članica EU dozvoljeno da uspostavlja naprednu integraciju ili saradnju unutar struktura EU,
ali bez uključivanja drugih država članica. Dakle, ovim državama omogućava se da primijene
mjere u slučaju da sve ostale države članice ne postignu saglasnost. Druge države članice EU
zadržavaju pravo da se pridruže kad žele. Postupak je osmišljen na način da prevaziđe
blokadu u funkcionisanju, pri čemu prijedlog blokira pojedinačna zemlja ili mala grupa
država koje ne žele da budu dio inicijative. Međutim, to ne dozvoljava proširenje onih
ovlašćenja koje nijesu sastavni dio Ugovora EU. Ta mogućnost prvi put je uvedena
Amsterdamskim ugovorom iz 1999. godine, a sa Lisabonskim sporazumom iz 2009. godine
formalizirana je procedura i proširena mogućnost povećane saradnje kako bi se uključilo i
pitanje odbrambene politike. Mastrihtskim ugovorom ili Ugovorom o Evropskoj uniji, iz
1992.godine,, EU je otišla korak dalje od svog prvobitnog ekonomskog cilja, stvaranja
jedinstvenog tržišta, a u prvi plan su izbile i njene političke ambicije. Zaključivanje novog
ugovora uslijedilo je nakon promjena na spoljnom i unutrašnjem planu, poput pada
komunističkih vlasti u Istočnoj Evropi i ujedinjenja Njemačke. Na unutrašnjem planu članice
su željele da se napredak ostvaren primjenom ranijih ugovora dopuni drugim reformama. U
dugoj istoriji evropskog projekta taj ugovor predstavlja veliku prekretnicu zbog stvaranja
jedinstvene valute, moćnog simbola i ključnog koraka naprijed u evropskoj integraciji.
Pojačana saradnja uvedena je u Amsterdamski ugovor prvenstveno za pitanja pravosudne
saradnje i krivična pitanja. Sa druge strane, Ugovor iz Nice pojednostavio je mehanizam i
zabranio protivljenje stvaranju pojačane saradnje. Takođe, uspostavljena je saradnja za
zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku, osim pitanja odbrane. U Lisabo nskom sporazumu
proširena je saradnja koja uključuje odbranu i dodatno predviđa mogućnost uspostavljanja
trajne strukturne saradnje u odbrani.Usvajanje odluke o odobravanju pojačane saradnje
zahtijeva kvalifikovanu većinu država članica unutar Savjeta i saglasnost Evropskog
parlamenta. Usvajanje novih pravila zahtijeva jednoglasnost od strane države članice da
učestvuju u pojačanoj saradnji i konsultacijama Evropskog parlamenta. Druge države članice
mogu se slobodno pridružiti pojačanoj saradnji u bilo kom trenutku.
Značajno je istaći da se usvajanje Šengenskog sporazuma smatra važnim segmentom
za formalizaciju mehanizma pojačane saradnje. Stvorili su ga samo države članice Evropske
unije van svojih struktura, djelimično zbog nedostatka konsenzusa među svim čla- novima u
vezi nadležnosti za ukidanje graničnih kontrola, a dijelom iz razloga što je postojala
spremnost za primjenu nekih ideja na koje druge članice nijesu bile u mogućnosti da daju
saglasnost. Od februara 2013. godine postupak pojačane saradnje počeo se koristiti i u drugim
Magistarski rad
Strana 5
oblastima, poput razvoda, patenata (intelektualne svojine), imovinskih odnosa i finansijskih
transakcija.
Predmet istraživanja
ovog rada je analiza specifičnosti načela pojačane saradnje
nakon stupanja na snagu Lisabonskog sporazuma. Dakle, u radu će biti dat osvrt na pojam i
postupak ostvarenja načela pojačane saradnje, odnosno oblasti u kojima se primjenjuje i
metode pojačane saradnje. U radu će, takođe, biti dat osvrt i na specifičnosti nastanka i
razvoja Evropske unije, sa osvrtom na ciljeve, nastanak stubova i pravni subjektivitet
Evropske unije. Takođe, pažnja će biti posvećena procesu donošenja Lisabonskog sporazuma
uz osvrt na promjene u instuticionalnoj strukturi Evropske unije.
Hipoteza rada
formulisana je na način da ,,mehanizmi za saradnju u okviru
Lisabonskog sporazuma koji se odnosi na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku i
zajedničku sigurnosnu i odbrambenu politiku EU doprinose njenom daljem unapređenju,
odnosno utvrđivanju nivoa do kojeg mjere spoljne politike, bezbjednosti i odbrane vode
pojačanoj saradnji i drugim oblicima fleksibilnosti.“
Svrha istraživanja
rada je analiziranje načela pojačane saradnje i dovođenje u vezu sa
uporednopravnim rješenjima u prethodnim ugovorima kojima je ovo načelo proučavano,
kao i njegova primjena u praksi.
Cilj ovog rada
je proučavanje mehanizma za unapređenje saradnje u okviru Lisabo-
nskog ugovora koji se odnosi na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku i zajedničku
sigurnosnu i odbrambenu politiku EU. Takođe, definisan je način na koji se unaprijeđena
saradnja primjenjuje na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku i načine kojima će na to
uticati Lisabonski sporazum, odnosno ispitati do koje mjere spoljna politika, bezbjednost i
odbrana same po sebi vode pojačanoj saradnji i drugim oblicima fleksibilnosti.
Struktura rada podijeljena je na tri poglavlja.
U
prvom poglavlju
obrađene su specifičnosti nastanka i razvoja Evropske unije, sa
osvrtom na
ciljeve Evropske unije, te nastanak stubova i njen pravni subjektivitet.
U
drugom poglavlju
analiziran je proces donošenja Lisabonskog sporazuma, sa
osvrtom na
svijet nakon potpisivanja Lisabonskog sporazuma, te preraspodjelu izvršne vlasti,
promjene u institucionalnoj strukturi EU, izmjene u ovlašćenjima EU i razgraničenje od
ovlašćenja država članica
,
kao i osnovni pojmovi i koncept koherencije u spoljnoj
bezbjednosnoj politici Evropske unije
U
trećem poglavlju
analizirana je implementacija načela pojačane saradnje u okviru
Evropske unije, sa osvrtom na njen pojam i postupak uspostavljanja ovog instituta u oblasti
Magistarski rad
Strana 7
1. SPECIFIČNOSTI NASTANKA I RAZVOJA EVROPSKE UNIJE
Što se tiče pojačane saradnje u rimskim ugovorima iz 1957.godine, ugovori koji su
potpisani u Rimu pre 60 godina, o Evropskoj ekonomskoj zajednici (EEZ) i Evropskoj
zajednici za atomsku energiju (Euratom), bili su prvi koraci u pravcu uspostavljanja
ekonomske saradnje između potpisnika – Belgije, Njemačke, Francuske, Italije, Luksemburga
i Holandije.
Ideja o intenzivnoj saradnji evropskih država pojavila se krajem 19. vijeka, a realizovala u
prvoj polovini 20. ubrzana ratnim dešavanjima sa devastirajućim posljedicama po Stari
kontinent. Prvi konkretan korak načinjen je 1951. godine, osnivanjem Evropske zajednice za
ugalj i čelik (European Coal and Steel Community ESCS). Potpisivanje Pariskog ugovora u
kojem je učestvovalo šest država: Zapadna Njemačka, Francuska, Italija, Belgija, Holandija i
Luksemburg, prevashodno je bio pokušaj revitalizacije međudržavnih odnosa nakon Drugog
svjetskog rata. Istih šest država, poznatih kao šestorka, načinila je sljedeći značajan korak 25.
marta 1957. godine potpisivanjem ugovora u Rimu u cilju snažnije integracije i intenzivnije
političko-ekonomske saradnje. No, zašto je ovaj datum od historijskog značaja možemo
shvatiti tek kada se upoznamo sa dešavanjima koji su uslijedila.
Ipak, ideja nije bila samo saradnja u domenu trgovine i ekonomije, već i ohrabrivanje
integracije evropskog naroda. Svježa sjećanja na Drugi svjetski rat služila su kao podsjetnik
da države treba da sarađuju da bi osigurale mir i prosperitet. Evropska zajednica za ugalj i
čelik, formirana 1951, postavila je osnove za saradnju i međuzavisnost u najvažnijim
industrijama. Rimskim ugovorima, koji su proistekli iz toga, započeta je dalekosežna
ekonomska integracija, što je uspostavilo temelje za dugoročni cilj – političku integraciju,
kako bi se osmislila opšta rješenja za zajedničke izazove i ostvarile uzajamne koristi.
Nastanak evropskih zajednica zaključivanjem ugovora iz Pariza (1951) i Rima (1957) učvrstio
je mir na tlu svojih članica u kontinuitetu – najduži do sada u Evropi, a od Vestfalskog mira
do danas. Time je stvoren mir bez presedana među svim državama koje su spremne da
udružuju resurse zarad opšteg dobra svojih građana. Načela pod kojima je kasnije utemeljena
EU kao politička i vrijednosna zajednica, pokazale su da „demokratije međusobno ne ratuju“.
Rimskim ugovorima iz 1957. osnovane su dvije nove zajednice, i to Evropska zajednica za
atomsku energiju (EURATOM) i Evropska ekonomska zajednica. Od posebnog je značaja
