Prof. dr Miodrag R. Đorđević

S O C I O L O G I J A

Beograd, 2013.

Nauka

Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Izdavač:

Za izdavača:

Recenzenti

Prof. dr Radoslav Ratković
Prof. dr Mihajlo Pešić
Prof. dr Vladan Ćetković

Lektor i korektura:

Gordana A. Đorđević

Kompjuterska priprema:

Dr Saša M. Đorđević

Korice:

Tiraž:

Štampa:

Izvorno izdanje: Nau

na knjiga, Beograd, 1991.

S A D R Ž A J

P r v i d e o

PREDMET, METOD I RAZVOJ SOCIOLOGIJE

Pojam i predmet sociologije

………………......………………… ..…..........13

Svrha i smisao proučavanja sociologije……………………………................18

Odnos sociologije i srodnih nauka…………………………………................21
Sociologija i istorija………………………………………… … ................21
Sociologija i filozofija……………………………………………...............23
Sociologija i politička ekonomija………………………………..................24
Sociologija i psihologija…………………………………………................25
Sociologija i antropologija………………………………………................26
Sociologija i političke nauke…………………………………….................27
Sociologija i posebne sociologije…………………………………..............28

Metod sociologije

............................................................................................30

Opšti postupak sociološkog istraživanja....................................................... 30

Dijalektičko-materijalistička metoda............................................................ 32

Pomođne metode i tehnike istraživanja.........................................................34

Novi pristup u sociološkom istraživanju.......................................................38

Istorijski razvoj socijalne misli

……………………………………. ............41

Socijalna misao antičke Grčke………………………………… ….............41

Srednjovekovna socijalna misao……………………………………...........47
Novovekovna socijalna misao…………………………………….............. 50

Sociološke teorije

………………………………………...…………..............66

Mehanicistička teorija……………………………………………. ............67
Geografska teorija…………………………… ……………………........... 68
Biološka teorija……………………………………………… ……............69
Psihološke teorije.…………………………………… ……. ……..............72
Kulturološka teorija………………………………… …………… ............76
Funkcionalistička teorija.………………………………………… .............77
Strukturalistička teorija…………………………… ………… …...............79
Marksistička teorija.......................................................................................81
Kritička teorija……………………………………………………..............86

Procesi tranzicije i privatizacije……………………………….......................147

Socijalna struktura društva.

………………………………… ........................155

Porodica…………………………… ……………………… ........................155
Pojam i tipovi porodice………………………………… ........................155
Funkcije porodice……………………………………… .......................158
Porodica, brak, domaćinstvo…………………………… .......................159
Promene srpske porodice………………………………..........................162
Oblici dezorganizacije porodice…………………………..................... .163
Budućnost porodice………………………………………......................168

Društvene zajednice……………………………………………......................169
Horda…… ……………………………………………….......................169
Rod……… …………………… ………………………….....................169
Pleme.……… ……………………………………………......................170
Narod………… …………………………… ……………......................170

N a c i j a

.…..……...……………………… ………………................... 172

Pojmovno određenje nacije…......………………………......................172
Nastanak i formiranje nacija…….......…………..……….....................175
Nacionalizam i osećanje nacionalne pripadnosti….....…......................177
Pojavni oblici nacionalizma……………………………….................. 179
Koreni i uzroci nacionalizma…………………….......… .....................180

Drustvena stratifikacija..................................................................................... 182
Klase............................................................................................. .............182
Kaste............................................................................... ............................186
Staleži .........................................................................................................187
Slojevi..........................................................................................................188
Profesije………………… ............................................................... ..........189
Elite .............................................................................................................189
Inteligencija............................................................................................ ... 190
Razlika između društvenih grupa i klasa................................................... 191
Ruralne i urbane zajednice……………………… ……………….............. ... 192
Ruralne zajednice........................................................................................192
Urbane zajednice.........................................................................................196
Proces umanjivanja razlika između grada i sela..........................................199

Politička struktura društva

……………………………………........................ 201

Pojam politike.................... …………………… …………........................... 201
Politika i moć…………………………………………………. ...................... 206
Oblici vladavine………………………………………………........................ 210
Država i birokratija…………………………… …………….. ....................... 214

Političke stranke

............................................…………….…...........................224

Nastanak i pojam……………….. ……………………….......................224
Struktura političke stranke…………………. …………... ......................226
Odnos političkog lidera i sledbenika………… ………… ......................228
Klasifikacija političkih stranaka………………………..….....................230
Brojnost političkih stranaka………………………………......................232
Problemi funkcionisanja višestranačkog sistema…………..................... 233

Politički subjekti izvan državno-političke sfere

…………… ....................... 235

Interesne grupe ……………………………………… …........................235
Vojska i policija……………………………………….…........................236
Društveni pokreti………………………………………….......................241
Javno mnjenje…………………………. ……………….......................245
Sredstva javnih komunikacija……………………………........................249

Osnovne odlike našeg političkog uređenja

….................…….......................251

Ustav i principi državno-političkog uređenja………………......................251
Narodna (građanska) suverenost…………………………….....................262
Politički pluralizam.....................................................................................265
Predstavnički sistem.................................................................................. 268
Demokratski izbori................................................................. ................ 269
Ljudska i manjinska prava i slobode......................................................... .272
Parlamentarni sistem podele vlasti……………………… .................. ...278
Organi Republike Srbije……………………………………......................280
Lokalna samouprava.………………………………… ……......................286

K u l t u r a.

……………………………. ………………………................... ....289

Pojam kulture i civilizacije……………………………………........................289

Jezik i simbolička komunikacija.............................................. ................ .. ...291

Nauka

................................................................................................................294

Pojam nauke............................................................................. ...............294
Pojam naučnog zakona................................................................. ...........299
Vrste naučnih zakona........................................................................ .......301
Predmet i metod nauke................................................................................303
Klasifikacija nauka................................................................................ ... 304

Religija

.…………...……………………… …………………........................307

Pojam i elementi religije.............................................................................307
Teorije o nastanku religije…………………………….…..........................309
Marksovo, Dirkemovo i Veberovo shvatanje religije…….........................310

P R E D G O V O R

               Ovaj udžbenik (XV izdanje) namenjen je studentima
visokih skola i fakulteta, posebno studentima Internacionalnog
Univerziteta Brčko distrikt BiH, a može korisno da  posluži svima
koji su zainteresovani za probleme opšte sociologije.
              Udžbenik je pisan  sažeto, ali i relativno celovito. U nje-
mu su obrađene centralne sociološke kategorije, odnosno najva-
žnija pitanja i problemi savremene društveno-teorijske misli.
             Udžbenički tekst je osavremenjen i aktueliziran, a u skla-
du sa savremenim društvenim kretanjima u nas i u svetu.
.

Prof. dr Miodrag R. Đorđević

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

P r v i d e o

_________________________________________________________________

PREDMET, METOD I RAZVOJ

SOCIOLOGIJE

Pojam i predmet sociologije

Termin ''sociologija''

prvi je upotrebio francuski filozof

Ogist Kont

(1789–1857), koga mnogi smatraju jednim od osnivača sociologije kao nauke. U
svojoj klasifikaciji nauka, Kont je, pored astronomije, matematike, fizike, hemije i
biologije imao i socijalnu fiziku, koja je "pokrivala" područje društvenog života.
Kasnije, Kont je umesto "socijalna fizika", upotrebio novu reč – "sociologija", koja
je potpuno odgovarala izrazu "socijalna fizika".
Po Kontu, zadatak sociologije je proučavanje stvarnih činjenica društva u
njegovom totalitetu, sa ciljem da se doprinese stabilizaciji građanskog društva, koje
je, 40-ih godina XIX veka, zapalo u duboku krizu. U tom smislu, u svom poznatom
delu "Kurs pozitivne filozofije", Kont je izložio koncepciju tzv. pozitivne nauke o
društvu, odnosno "pozitivističke sociologije", koja treba da se služi pozitivnim meto-
dama, odnosno metodama prirodnih nauka.
Razvijajući se po metodologiji i logici prirodnih nauka, sociologija se, već
u početku svog formiranja, teorijski i idejno, diferencirala u dva osnovna pravca, i
to: (1)

građanski

i (2)

marksistički

. Građanski smer se najpre odnosio na Kontovu

"pozitivističku sociologiju", da bi kasnije obuhvatio i sve druge teorijske orijentaci-
je (mehanicizam, geografski materijalizam, biologizam, psihologizam, formalizam,
institucionlizam, kulturalizam, funkcionalizam, strukturalizam i dr.), dok se
marksistički smer odnosio na Marksov novi materijalizam (dijalektički materijali-
zam).Dok su u okviru građanskog smera u sociologiji pojedine teorije objašnjavale
suštinu društvenog života na bazi pojedinih faktora ("sociologija faktora"), dotle je
Marksova društvena teorija pretendovala na celovitu i svestranu teorijsku osnovu u
sociologiji. Dok je Kont nastojao da stabilizuje postojeći društveni poredak, Marks
je nastojao da ga radikalno menja.
Među sociolozima postoji opšta saglasnost o tome da je predmet sociologi-
je, najkraće rečeno, ljudsko društvo i da je sociologija najopštija nauka o društvu.

Termin SOCIOLOGIJA potiče od latinske reči ‘’societas’’, što znači ‘’društvo’’ i grčke

reči ‘’logos’’, što znači ‘’nauka’’, tako da se bukvalni prevod ovog termina izražava u
kratkoj formulaciji

: sociologija je

nauka o društvu.

- 14 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Međutim, sporovi u određenju predmeta sociologije nastaju prilikom bližeg i
konkretnijeg određivanja šta sve sociologija treba da proučava; tada se sociolozi
suočavaju sa mnogim problemima i teškoćama.
Teškoće pri određenju predmeta sociologije nastaju, pre svega, zbog toga
što su društvene pojave, za razliku od prirodnih,

mnogo

složenije i kompleksnije.

Prirodne pojave se odvijaju stihijno, nezavisno od ljudske volje, dok su društvene
pojave   kombinacija   stihijnog   i   voljno-svesnog   delovanja   ljudi.   Složena   priroda
društvenih pojava stvarala je kod nekih mislilaca mnoge zablude u analizi uzročno-
posledičnog lanca društvenih pojava.
             Teškoće u određenju predmeta sociologije su se javljale i zbog toga što su
konkretne   društvene   pojave   neponovljive,   pa   je   položaj   sociologije,   kao   i   svih
društvenih nauka, mnogo teži i delikatniji u analizi i naučnoj eksplikaciji glavnih
faktora nastanka i razvoja pojedinih društvenih pojava.To je dovodilo do toga da se
veoma dugo osporava postojanje zakonitosti u društvenom razvoju, pa su mnoge
tendencijske pravilnosti i zakonitosti u društvu otkrivene znatno kasnije u odnosu
na zakonitosti u prirodi.

             Pored toga, treba imati u vidu i činjenicu da se sociologija relativno kasno
odvojila od filozofije i da je proces uobličavanja njenog predmeta u mnogome za-
visio od stepena razvijenosti posebnih društvenih nauka. Zbog toga se o konstitui-
sanju sociologije, kao najopštije nauke o društvu, više razmišljalo tek u drugoj po-
lovini XIX veka, na dostignućima engleske političke ekonomije, nemačke klasične
filozofije i socijal-utopizma.
             Značajna okolnost koja povećava teškoće u određivanju predmeta sociolo-
gije je i u tome što sociologija ne proučava samo neke društvene pojave ili samo
pojedine vrste društvenih pojava, već uzajamnu uslovljenost, povezanost i proži-
manje svih društvenih pojava, u njihovoj celini, koristeći rezultate svih društvenih
nauka. Samo na toj osnovi sociologija može da utvrđuje zakonitosti, odnosno ten-
dencijske pravilnosti u društvenom kretanju.
             Budući da je sociologija tesno povezana sa praktičnom politikom, teško-
će nastaju i zbog stalno prisutne opasnosti da se sociologija pretvori u "služavku
politike", poput filozofije u Srednjem veku, kada je ona figurirala kao "služavka
teologije''. S druge strane, međutim, nastojanjem da se onemogući svaka zloupo-

’’Istorija razvitka društva se u jednoj tački bitno razlikuje od istorije razvitka prirode. U

prirodi – ako ne uzmemo u obzir obratno delovanje čoveka na prirodu – samo nesvesne
slepe sile deluju jedna na drugu, i u njihovom uzajamnom delovanju ispoljava se opšti
zakon. Ovde se ništa ne dešava što bi imalo nameravani svesni cilj

... U istoriji društva,

naprotiv, svi su akteri svešću obdareni ljudi, koji dejstvuju promišljeno ili strastveno i
teže ka određenim ciljevima; ovde se ništa ne dešava bez svesne namere, bez cilja koji
se hoće postići...’’

(Podv. – M. Đ.), (F.Engels, Ludvig Fojerbah i kraj klasične nemačke

filozofije, Beograd, 1947., str. 45.).

- 16 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

čite konkretne društvene (materijalne i duhovne) pojave, procese i faktore"
(G.V.Osipov);
- Sociologija je nauka o "opštim svojstvima klasa, socijalnih pojava, a i od-
nosa među ljudima…" (Sorokin);
- Sociologija proučava "društveni život čoveka, grupe i društva"…njen
predmet je "naše sopstveno ponašanje kao društvenih bića"…ona "istražuje veze
između toga šta društvo čini od nas i šta mi činimo sami sa sobom"… (Entoni
Gidens);
- Sociologija proučava "društvo kakvo postoji i razvija se u masi najrazliči-
tijih pojavnih oblika…ukratko-objektivnu dijalektiku društvenog života" (J. Gori-
čar

);

- Sociologija je nauka koja, "…na bazi proučavnja onoga što je opšte u
društvenim pojavama, onoga što je tipično za određene vrste društvenih pojava,
kao i na bazi proučavanja zakonitosti društvene strukture, funkcionisanja i razvitka
pojedinih društveno-ekonomskih formacija kroz istoriju – treba da sagleda celinu
strukture i razvitka društva, odnosno da izučava zakone razvitka društva uopšte"
(A.Fijamengo);
- Sociologija teži "da otkrije u posebnim istorijskim oblicima delovanje
opštih zakona i činilaca struktuiranja i destruktuiranja društvenih sistema posmatra-
nih u njihovoj celini"

(M. Popović);

             - Sociologija "utvrđuje pojam ljudskog društva kao celine svih društvenih
pojava, zakone povezivanja svih tih pojava u jednu celinu i zakone razvoja društva
kao celine. Ona, dakle, utvrđuje ne samo ono što je zajedničko svim društvenim
pojavama nego i ono što je zajedničko svim ljudskim društvima, kako u pogledu
njihovog sastava, tako u pogledu njihovog razvoja" (R.Lukić);
             - Sociologija se može definisati kao kompleksna teorijsko-empirijska nau-
ka koja proučava globalno društvo, njegovu strukturu i razvitak, kao i pojedine sfe-
re društvenog života ljudi u njihovoj povezanosti sa globalnom društvenom struk-
turom.  Ona obuhvata dva glavna područja društvene stvarnosti, i to: (1) globalno
društvo, odnosno društvo kao totalitet društvenih pojava, pri čemu ima u vidu opšti i
posebni nivo. Opšti (apstraktni) nivo obuhvata ono što je opšte i zajedničko svim
društvenim pojavama, a posebni nivo obuhvata istorijski konkretna globalna društva,
odnosno konkretne društvene sisteme; i (2) posebne sfere društvenog života, odno-
sno pojedine oblike društvene delatnosti i njihove tvorevine. Dok prvo područje
društvene stvarnosti proučava opšta sociologija, drugo područje proučavaju posebne
sociologije (Mihailo Pešić); itd.
             Iz navededenih određenja predmeta sociologije se vidi da su ta određenja

vrlo neujednačena.

Ona se, u pogledu stepena opštosti, kreću od toga da je pred-

met sociologije društvo u njegovom totalitetu, do toga da predmet sociologije čine

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

pojedine strane (aspekti) društvenog života ili pojedine društvene pojave, čime se
predmet sociologije previše sužava. Naravno, to ne znači da sociologija ne bi treba-
lo da se bavi konkretnim društvenim pojavama. Naprotiv. Ali, ona se ne zadržava
na konkretnom, nego ide dalje. To "konkretno" sociologiju zanima samo sa ciljem
da utvrdi ono što je opšte i zajedničko za celinu društvenih pojava, odnosno celinu
društva, bilo da je reč o pojedinačnom ili o ''svetskom društvu''.

             Sociologija je osnovna (fundamentalna) i opšte-teorijska nauka koja
za svoj predmet proučavanja ima globalno društvo u njegovoj sveukupnosti.
Sociologija   utvrđuje   bitne   odlike   društva   kao   celine   i   zakone   njegovog
kretanja   i   razvoja,   njegove   strukture   i   organizacije.   Ona   proučava   celinu
raznovrsnih društvenih pojava (procesa, odnosa, tvorevina i grupa) i utvrđuje
njihove tendencijske pravilnosti i zakone njihovog međusbnog povezivanja i
razvoja.   Kao   opšte-teorijska   i   osnovna   društvena   nauka,   ona   otkriva
sintetičko   znanje   o   društvu   kao   celini,   odnosno   osnovne   determinante   na
području   celokupnog   društvenog   života,   od   suštinskog   značaja   za   njegovo
praktično usmeravanje u duhu ostvarivanja ljudskih potreba i interesa.

Celokupnu problematiku društva sociologija proučava sa dva osnovna sta-
novišta:

empirijskog i teorijskog

. S jedne strane, kao empirijska nauka, ona istra-

žuje konkretne oblike, uzroke i posledice društvenih zbivanja, a s druge strane, kao
teorijska nauka, ona uobličava opšti pogled na društvo i društvene pojave. Sva ta
posebna i opšta pitanja sociologija proučava uz pomoć drugih društvenih nauka, ali
i sintezom celokupnog ljudskog saznanja. Upravo iz tih razloga, sociologija se stal-
no suočava sa problemom određivanja svoga predmeta proučavanja, jer se on stal-
no menja. Iza uobičajene i jednostavne tvrdnje da je sociologija nauka o društvu i
da je njen osnivač Ogist Kont, često se zaklanjaju veoma različita shvatanja pred-
meta sociologije, ali i mnoga pojednostavljenja. Zbog toga su se i granice shvatanja
o predmetu sociologije kao nauke stalno pomerale, jer su različiti teoretičari socio-
logiju vezivali za različite društvene fenomene.

Sociologija je

dugo vremena bila osporavana kao nauka

. Ipak, kako je

vreme teklo, ona je vrlo brzo sticala sva obeležja nauke, uprkos tome što su oko
svakog od pomenutih obeležja postojali veliki sporovi. Na primer, kada je reč o

Danas se konstituiše novo, šire shvatanje predmeta sociologije. S obzirom na globalizaci-

ju, kao novi planetarni fenomen, kada neminovno dolazi do povezivanja pojedinačnih
društava na osnovama ubrzanog tehničko-tehnološkog i informativnog razvoja, predmet
sociologije postaje ‘’svetsko društvo’’, jer se pojedinačna društva i svaka važnija soci-
jalna pojava nalaze pod snažnim uticajem vladajućih (dominantnih) svetskih kretanja i od-
nosa.

Vidi: Karel Turza, Čemu još sociologija? (Razgovori sa D.Mićunovićem, M.Lazićem,

M.Bogdanovićem, Z.Golubović, S.Vujovićem, N.Popovim, V.Milićem), Gutenbergova
Galaksija, Beograd, 1996., str. 12.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Sociologija ne polazi od pojava i zdravorazumskih znanja, iako ih ima u
vidu, već prodire u dubinu, ispod površine onoga što uzima za predmet proučava-
nja. Ona se ne zadržava na onome što bi označili kao '' manifestno'', vidljivo, već,
pre svega, na onome što je ,,latentno'' i skriveno u strukturi društva.

Socijologiju ne interesuje zvalična slika društva, jer je ona najčešće

ljubičasta,   pogotovo   u   nerazvijenim   i   nedemokratskim   društvima.   U   suštini,
sociologiju interesuje nezvanična slika društva, oslobođena oficijelnih ideološko-
političkih   interpretacija.   Ona   je   zainteresovana   za   naučno,   dakle,   za   istinito,
objektivno, pouzdano, opšte i sistematizovano znanje o društvenom životu.
             Naravno, sociologija ne može da postigne onaj stepen egzaktnosti koji posti-
žu prirodne nauke, jer su društvene pojave, kao što smo napred pomenuli, za razliku
od prirodnih, mnogo složenije i kompleksnije. Zato se može reći da sociologija, u
proučavanju svoga predmeta, teži maksimalno mogućem stepenu egzaktnosti. To je i
razlog što se u sociologiji manje govori o zakonima, kao što je to slučaj u prirodnim
naukama, već više o tendencijama, odnosno o tendencijskim pravilnostima.
             Znanje kojim operiše sociologija, kao dobro po sebi, odnosno kao vrhun-
sko dobro, kako bi rekli staro-grčki mislioci, ne pojavljuje se samo u funkciji zado-
voljavanja duhovnih potreba pojedinaca, već stoji na raspolaganju društvu u celini,
za njegov progresivni razvoj i napredak. Drugo je pitanje kako i u kojoj meri će to
znanje biti iskorišćeno za usmeravanje društvenog razvoja od strane rukovodećih
snaga društva, odnosno od strane politike i političara.
             Sociologija, naravno, ne može biti vrednosno neutralna i indiferentna u po-
gledu praktične primene njenih naučnih rezultata. Šta više, ona mora da se zalaže
da naučno znanje kojim ona raspolaže, a koje je, nesumnjivo, dragoceno za pozitiv-
ne društvene promene, bude iskorišćeno za dobrobit društva u celini. Pri tome,

so-

ciologija ne bi trebalo da se pojavljuje u smislu preuzimanja funkcija politike,
na način "socijalnog inženjeringa",

već na način pune saradnje sa praktičnom

politikom i bliske povezanosti sa političkom teorijom. Ako bi se sociologija svela
na društveni inženjering, ona bi izgubila svoju misaonu autonomiju, relativnu
samostalnost i teorijsku podlogu na osnovu koje bi zauzela stvaralačko-kritički stav
prema društvenoj praksi, težeći da je učini umnijom i samosvesnijom, a ne samo
instrumentalno racionalnijom.

Termine ’’manifestno’’ i ’’latentno’’ u sociologiju je uveo R. Merton, američki sociolog,

da bi pomoću njih napravio razliku između zvanično definisanih ciljeva određenih
društvenih institucija i dubinskih ciljeva koje sociolog treba da razotkrije. Ovo se može
pokazati na primeru obrazovanja. Manifestna funkcija obrazovanja je da prenosi znanja na
mlada pokolenja, a latentna je da oblikuje određenu klasno-slojnu strukturu društva, za
koju se smatra da će moći da društvo ’’vuče’’ napred.

Vidi: Dr Slobodanka Markov – Dr Miloš Marjanović, Osnovi sociologije, PMF, Novi

Sad, 1996., str. 70.

- 20 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

U toj saradnji sa politikom i političkom teorijom, sociolozi ne smeju da do-
zvole da socilogija bude "sluškinja" dnevne politike. Zbog toga, s obzirom da se
političari najčešće ponašaju u smislu da su sami sebi dovoljni, da znaju sve i da im
ničija pomoć nije potrebna

, sociologija mora da sačuva svoje naučno dostojan-

stvo

. Po mišljenju Gidensa, savremenog britanskog sociologa, bavljenje

sociologijom je zavisno od ''sociološke imaginacije''(Rajt Mils), koja zahteva od
nas da se udaljimo od naših uobičajenih i svakodnevnih postupaka, kako bi smo
bili u mogućnosti da ih sagledamo iz jednog novog i šireg ugla. Sociološka
imaginacija nam omogućava da shvatimo kako su mnogi događaji, koji se naizgled
tiču samo pojedinca, izraz mnogo širih fenomena.

S druge strane, politika bi trebalo, u svom nastojanju da se pojavljuje kao
naučna politika, da se oslanja na rezultate sociološke nauke. Pri tome, mora da se
nađe prava mera prisustva nauke u politici i politike u nauci. Ako politika ne uva-
žava rezultate sociologije kao nauke, posledice po dalji društveni razvoj će sigurno
biti negativne. Ali, isto tako, ako bi se politika, kao "delatnost usmeravanja svih
drugih delatnosti" u društvu, isključivo bazirala na rezultatima nauke, posledice bi
takođe bile negativne, jer i nauka, slično politici, može da bude "tiranin", bez obzi-
ra što se bez nje i njenih rezultata ne može ni zamisliti dalji društveni razvoj.

ODNOS SOCIOLOGIJE I SRODNIH NAUKA

Radi preciznijeg sagledavanja predmeta sociologije, neophodno je razmo-

triti njen odnos prema srodnim naukama. Pri tome, potrebno je izršiti određena raz-
graničenja između sociologije i drugih društvenih nauka, ali ukazati i na njihove
dodirne tačke, a time i na neophodnost njihove tesne međusobne saradnje u sazna-
vanju suštine društva. Naravno, uočavanje razlika i sličnosti u ovom slučaju pred-
stavlja prilično težak zadatak, jer su sve društvene pojave međusobno povezane i
mogu se izučavati sa veoma različitih aspekta od strane različitih društvenih nauka.
Pored ovih objektivnih teškoća, postoje i subjektivne teškoće, koje se obič-
no manifestuju u tradicionalnom antagonizmu između sociologije i drugih društe-

Entoni Gidens, Sociologija, Ekonomski fakultet, Beograd, 2003., str. 5.

- 22 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ekonomski sistem, bez obzira na vreme i prostor u kojima se ispoljava. Vremenska
i prostorna dimenzija, doduše, mogu da posluže sociologiji eventualno kao ilustra-
cija feudalizma, kao predmeta njenog proučavanja. Ali, ono što je u ovom slučaju
bitno za sociologiju, to je da se ona bavi proučavanjem uzroka nastanka feudali-
zma, negovim bitnim odlikama, kao i uzrocima koji vode njegovom propadanju,
nezavisno od njegove vremenske i prostorne dimenzije. Ili, na primer, Prvi srpski
ustanak. Sociologija se ne bavi pitanjima koja su predmet pažnje istorije (kada je
ustanak počeo, kako se odvijao, kada je propao i dr.), ali sociologiju interesuje da
li je Prvi srpski ustanak buna ili revolucija; ako je revolucija, onda sociologiju
interesuje kakav je karakter te revolucije, koja je to vrsta revolucije i dr.
Iz različitih pristupa proučavanju društva i društvenih pojava proizilaze i

razlike u stepenu apstrakcije između sociologije i istorije

. Naime, sociologija je

u odnosu na istoriju, kako kaže A.Fijamengo, na višem nivou apstrakcije. Težište
sociologije u proučavanju svoga predmeta je na teorijskom uopštavanju, a istorije
na opisivanju i objašnjavanju, tako da sociologija operiše prevashodno pojmovima,
a istorija najčešće konkretnim podacima i predstavama, koje su za sociologiju od
izuzetnog značaja za njeno dalje teorijsko uopštavanje i apstrahovanje.
Pored pomenutih razlika u metodu i stepenu apstrakcije, sociologija i isto-
rija se razlikuju

i u stepenu pouzdanosti naučnih rezultata

. Kao nauka koja pro-

učava društvo u totalitetu, koja se interesuje za ono što je opšte, bitno i zajedničko,
sociologija je izložena znatno manjem riziku da dovede u opasnost pouzdanost
svojih rezultata u odnosu na opasnost kojoj je izložena istorija, koja proučava ono
što je konkretno, prostorno i vremenski određeno.
Pomenute razlike između sociologije i istorije ukazuju na neophodnost bli-
ske saradnje ovih dveju nauka. Ta saradnja je nužna, kako za sociologiju, tako i za
istoriju. Sociologija ne bi mogla da otkriva ono što je opšte i zajedničko, bez rezul-
tata istorije. Istorija se pojavljuje kao najplodotvorniji instrument sociologije.
S druge strane, i istoriji je neophodna pomoć sociologije, jer ona ne može
uspešno da se bavi svojim predmetom istraživanja ukoliko ne polazi od zakonitosti
koje otkriva sociologija. Bez pomoći sociologije, istorija bi ostala deskriptivna na-
uka koja samo opisuje događaje, ali ih ne objašnjava. Sociologija se, u stvari, poja-
vljuje kao metodološka osnova ne samo istorije, već i svih drugih društvenih nauka.

Sociologija i filozofija

Za jasnije određivanje predmeta sociologije od posebnog značaja je odnos
između sociologije i filozofije. U istorijskom razvoju sociologije dolazila su do iz-
ražaja mnoga nerazumevanja ovog odnosa. Pri tome, išlo se u krajnosti. S jedne
strane, sociologija je često poistovećivana sa socijalnom filozofijom, odnosno filo-

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

zofijom istorije, a s druge strane, vršeno je njeno potpuno odvajanje od filozofije,
naročito od strane onih socijalnih mislilaca koji su težili pretvaranju sociologije u
čistu empirijsku nauku.
Iako i danas ima elemenata ovakvih shvatanja, ipak, takva shvatanja o od-
nosu sociologije i filozofije nemaju aktuelnost, a značaj neophodnosti međusobne
saradnje sociologije i filozofije dolazi do punog izražaja.. To je potpuno razumljivo
kada se ima u vidu činjenica da je filozofija veoma značajna za sociologiju, kako u
ontološkom smislu, radi boljeg shvatanja suštine društva kao dela i specifičnog
kvaliteta objektivne stvarnosti, tako i u gnoseološkom smislu, radi boljeg određiva-
nja saznajnih mogućnosti i domašaja pojedinih metoda koje sociologija koristi u
svojoj istraživačkoj praksi.
Za razliku od sociologije, koja ''baca svetlost'' na društvo, filozofija se bavi
celinom objektivne stvarnosti (priroda, društvo, ljudsko mišljenje).

Zato se može

reći da je filozofija najopštiji i najapstraktniji oblik teorijske delatnosti, koji,
kao ,,crvena nit'', prožima sve druge oblike društvene svesti, izgrađujući opšti po-
gled na svet, društvo i čoveka;

ona ulazi u najdublju strukturu objektivne stvarno-

sti, a time i društva kao dela te stvarnosti, tragajući za smislom ljudske egzistencije
uopšte; to je način mišljenja i promišljanja stvarnosti u totalitetu, sa ciljem da
utvrdi ono što je suštinsko, što važi za ,,sve postojeće''. Kao takva, filozofija se
pojavljuje kao teorijsko-metodološka osnova svih naučnih disciplina, a time i
sociologije.

Pogrešno je reći da je filozofija nauka.

Određena filozofija može da bude

više-manje oslonjena na nauku i njene rezultate, a može da polazi i od nekih drugih
postulata, koji se naučno ne mogu dokazati. Stoga, za sociologiju je veoma bitan
karakter teorijsko-filozofskog pristupa, jer od toga zavisi kako će se analizirati
društvene pojave i kako će se predviđati buduća društvena zbivanja i događanja.
Kao što filozofija pomaže sociologiji u izgrađivanju njenog opšteg meto-
dološkog pristupa društvu i društvenim pojavama, tako i sociologija ima značajnu
ulogu za razvoj filozofije. Taj značaj se, pre svega, ogleda u tome što sociologija
pruža filozofiji dragocenu građu za njena teorijska uopštavanja. Bez oslonca na re-
zultate sociologije i drugih nauka, filozofija bi ostala na nivou spekulativno-metafi-
zičkog umovanja o svetu i čovekovom odnosu prema njemu, "nesposobna" da bude
od koristi naučnim disciplinama za izgrađivaje adekvatnog metodološkog pristupa
u izučavanju njihovog predmeta naučnog istraživanja.

Sociologija i politička ekonomija

Vidi: Dr Miodrag R. Đorđević, Filozofija (filozofski itinerer), SPEEDgraf, Beograd,

2009., str. 13.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

jave sadrže, pored ostalog, i psihičke elemente, pa je sociologija, u cilju objašnje-
nja suštine društvenih pojava, mnoge pojave u društvu objašnjavala, pre svega, psi-
hološkim pojmovima (motivi, nagoni, sklonosti, interesovanja, frustracije, anksio-
znost i dr.).
              Prenaglašavanje značaja psihičkih elemenata vodi u - psihologizam, a
njihovo   zanemarivanje   u   -   sociologizam.   Uticaj   psihologije   u   odnosu   sa
sociologijom je do sada bio znatno jači, što je bio osnovni razlog da mnogi sociolo-
zi ističu da je sociološki pristup prevashodno psihologistički, odnosno da ima u
vidu pre svega pojedinca, pa ispada kao da interakcijske veze koje proizilaze iz
pojedinačnih odnosa i delovanja, ne postoje. Takođe, sociolozi prigovaraju psiho-
logiji da ona ne uočava jednu važnu činjenicu, a to je da društvo predstavlja nešto
više   od   prostog   zbira   pojedinaca,   da   ga   stvaraju   ljudi   svojim   raznovrsnim
delatnostima i da je ono realnost sui generis. No, bez obzira na to, psihologija je
nesumnjivo svojim rezultatima pomogla sociologiji da formuliše celovite odgovore
na mnoga društvena pitanja i probleme.
             Nužno je, međutim, uočiti jasnu razliku između ovih dveju nauka. Naime,
psihologija proučava psihičku stranu čoveka, kao pojedinca (motivacija, percepci-
je, emocije, volja, inteligencija, psihičke funkcije i dispozicije i dr.), odnosno unu-
trašnju stranu čovekovog ponašanja, koju čine subjektivni doživljaji, a sociologija,
kao opšta nauka o društvu, proučava povezivanje raznovrsnih ljudskih ponašanja,
njihovo povezano delovanje, uključujući i povezivanje unutrašnjih, psihičkih ele-
menata ponašanja. Sociologija je upućena na psihologiju, pre svega, zbog toga što
su individualna ponašanja osnovni elemenat društvenih pojava. U težnji da zahvati
društvene   pojave   u   njihovoj   celovitosti,   sociologija   mora   da   uzme   u   obzir   i
psihičke   elemente,   u   prvom   redu   motivacije,   osećanja,   unutrašnja   raspoloženja
pojedinaca i dr. Svi ovi elementi, više-manje, utiču na sve društvene delatnosti i
odnose, i obratno, pa se u tom smislu može govoriti o interakciji ''psihičkog'' i
''društvenog'' totaliteta. Pri tome, sociologija ide linijom "hvatanja" onoga što je
opšte i bitno za društvo kao totalitet, jer se odnosi između konkretnih ljudi u većim
ili manjim društvenim grupama ne bi mogli ni razumeti ukoliko se ne znaju bitna
ekonomska, klasna, socijalna, politička, nacionalna, kulturna, demografska i druga
obeležja globalnog društva u kome su pojedinci i grupe situirani.
             Tesna veza i saradnja sociologije i psihologije imala je za rezultat i pojavu
socijalne   psihologije,   koja   se   bavi   društvenom   uslovljenošću   psihičkih   pojava.
Prema Olportu, socijalna psihologija ima za predmet proučavanja ''društveno lice
čoveka''. Kao veoma bliska sociologiji, ona izučava pojedinca u grupi, njegove in-
terakcijske odnose i ponašanja, socijalizaciju, uticaj socio-kulturne sredine na moti-
vaciju, mišljenje, percepcije, volju, pamćenje. Prema Ginzbergu, koji je veoma
precizno izrazio međuzavisnost socijalne psihologije i sociologije, uloga socijalne

- 26 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

psihologije se sastoji u tome da pokaže kako elementi društvene strukture i njihove
promene   utiču   na   ''duševnost''   pojedinaca   i   društvenih   grupa,   i   obratno,   kako
''duševno''   stanje   pojedinaca   i   pojedinih   društvenih   grupa   utiče   na   socijalnu
strukturu.
              Socijalna psihologija se bavi ponašanjem ličnosti u odnosu na određene
društvene prilike, utvrđujući zakonitosti menjanja određenih pojava interpersonalnog
ponašanja. Kao grana psihologije, ona ne proučava celokupno čovekovo ponašanje u
društvu, jer je to ponašanje višedimenzionalno, pa je, kao takvo, predmet izučavanja
gotovo svih društvenih nauka, uključujući i sociologiju. Predmet socijalne psihologi-
je je mnogo uži i obuhvata samo jedan aspekt čovekovog ponašanja u društvu i to
prevashodno mentalnu interakciju pojedinaca. Međutim, sociologija teži da kom-
pleksno individualno ponašanje (psihološko, idejno, religijsko, političko i dr.) obja-
sni osnovnim zakonitostima globalnog društvenog kretanja, otkrivajući tako osnovne
uzroke društvenih pojava, uključujući i uzroke psihologije ponašanja ličnosti. Socio-
logija je, dakle, uvek okrenuta ka totalitetu društva, ka svim aspektima ponašanja
ljudi. Predmet sociologije nije ponašanje izolovanog pojedinca, kako kaže Dirkem,
već ponašanje društvene grupe koja dela, misli i oseća sasvim drugčije nego što bi to
činili njeni članovi, kao izolovani pojedinci.

Sociologija i antropologija

Predmet interesovanja antropologije je čovek, kao celovito biće. Ona se

deli na:  (1) fizičku antropologiju, koja proučava čoveka kao prirodno biće; i (2)
kulturnu antropologiju, koja proučava čoveka kao tvorca kulture, odnosno razvoj
čoveka i kulture. Sociologija ostvaruje blisku saradnju, pre svega, sa kulturnom
antropologijom, jer ona, svojim traganjima za univerzalnim ljudskim osobinama,
mogućnostima i vrednostima, pruža sociologiji značajna saznanja za proučavanje
konkretnih   društava,   kao   i   za   utvrđivanje   socio-kulturnih   osobina,   potreba   i
vrednosnih sistema ljudi i društvenih grupa u tim društvima.
             Zajednička karakteristika sociologije i antropologije je to što predmet nji-
hovog interesovanja čini – čovek. Ali, to ne znači da je predmet ovih dveju nauka
istovetan. Antropologija (odnosno etnologija, kako je antropologija do početka XX
veka nazivana) proučava promene i karakteristike čoveka kroz istoriju i uticaj druš-
tva na promene koje nastaju u funkcijama i strukturi čoveka. Antropologiju intere-
suje čovek kao kulturno, ali i kao prirodno biće. To znači da antropologija ispituje
bio-psiho-kulturne osobine čoveka.
               Ako anropologija posmatra nastanak kulture kroz proces nastanka jezika,
na   primer,   antropolozi   će   povezati   nastanak   govora   sa   pretvaranjem   usta,   kao
organa za početno varenje hrane - u organ govora. Ili, na primer, momenat usprav-
nog hoda čoveka, povezivaće sa civilizacijskim napretkom itd. Antropologija se,

- 28 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

da obogaćuje svoja naučna saznanja bez rezultata političkih nauka. Zato je veza i
saradnja sociologije i političkih nauka izizetno značajna, pogotovo kada se ima u
vidu činjenica da je politika "delatnost usmeravanja svih drugih delatnosti" (R.
Lukić).
Odnos sociologije i političkih nauka je odnos opšte i posebnih nauka o
društvu. Taj odnos je odnos međusobnog prožimanja i međuzavisnosti u kome so-
ciologija, kao najopštija nauka o društvu, koristi rezultate posebnih društvenih nau-
ka, uključujući i rezultate političkih nauka, a posebne društvene nauke, pa time i
političke nauke, posredstvom sociologije kao svoje teorijske osnove, dobijaju uvid
u celinu društva.

Sociologija i posebne sociologije

Brz i dinamičan razvoj opšte sociologije prati nastanak i razvoj posebnih i pri-

menjenih (aplikativnih) sociologija. Područja izučavanja posebnih sociologija su
ograničena, kako predmetom i metodom, tako i ciljem istraživanja. One proučavaju
posebna područja društvene stvarnosti (država, pravo, kultura, religija, porodica, selo,
grad, obrazovanje, politika, moral, socijalna patologija, slobodno vreme, mas-mediji,
sport, turizam i dr.), odnosno posebne društvene pojave, sa ciljem da utvrde specifične
zakone njihove strukture i njihovog razvoja, kao i njihove veze sa ostalim društvenim
pojavama ili delovima društvene stvarnosti.
Posebne sociologije se, dakle, razlikuju od opšte sociologije po tome što
sociologija proučava društvo u celini, a posebne sociologije pojedina društvena po-
dručja. U suštini, odnos između sociologije i posebnih sociologija je odnos opšteg i
posebnog.
Budući da su međusobno povezane i upućene jedna na drugu, sociologija i
posebne sociologije čine

sistem socioloških nauka.

Njihov odnos je sličan odnosu

između sociologije i drugih društvenih nauka, s tim što je njihova veza uža i nepo-
srednija, što im je jedinstven pristup, teorijski izvori, metodologija i dr. Pri tome,
opšta sociologija koristi rezultate istraživanja posebnih sociologija za svoja teorij-
ska uopštavanja o društvu u celini, a posebne sociologije su upućene na opštu soci-
ologiju kao na svoju teorijsku osnovu.
Posebne ili specijalne sociologije su počele da se naglo razvijaju od 60-ih
godina XX veka, naročito u zemljama sa većom tradicijom u razvoju sociologije
(Francuska, SAD, Nemačka i dr.). Poslednjih godina, u Srbiji, takođe, dolazi do zna-
čajnijeg razvoja posebnih sociologija (sociologija rada, sociologija porodice, rurarna
i urbana sociologija, politička sociologija, sociologija religije, morala i dr.). Posle
raspada bivše SFRJ i konstituisanja Srbije kao samostalne države, potreba da se po-
jedina područja društvene stvarnosti dublje istraže sa sociološkog aspekta je još pri-
sutnija i izražajnija.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Međutim, treba reći da se u nekim slučajevima još uvek nisu stvorili uslovi
za konstituisanje posebnih sociologija, pa se zbog toga javljaju i određene teškoće
pri utvrđivanju njihovog predmeta, metoda i tehnika istraživanja. Stiče se utisak da
se posebne sociologije stalno multiplikuju, jer nema ozbiljnije socijalne kategorije
koja već nije postala predmetom neke posebne sociologije. Uostalom, stepen razvi-
jenosti svake nauke, pa i sociologije, meri se, pored ostalog, i brojem njenih disci-
plina (medicina, na primer, poznaje preko pet stotina posebnih medicinskih disci-
plina), pa je u tom pogledu, slično medicini, sociologija u ekspanziji.
             U sociološkoj literaturi se danas često govori o odnosu teorijske i prime-
njenih (aplikativnih) sociologija. Međutim, sama podela na teorijske i aplikativne
sociologije je dosta diskutabilna. Ovakva podela se najčešće naglašava sa ciljem da
se skrene pažnja na potrebu stvarne primene sociološkog znanja u praksi. Reč je,
dakle, o težnji da se istakne opredeljenje pojedinih socioloških disciplina da se ba-
ve ne samo unapređenjem naučnog znanja o konkretnom području društvene stvar-
nosti, već i njegovom primenom u društvenoj praksi.
             Odnos između teorijske i primenjenih sociologija sastoji se u tome što teo-
rijska sociologija usredsređuje pažnju na razradu pojmovno-teorijskog okvira unu-
tar koga će se klasifikovati i objašnjavati naučna građa, utvrđivati nove zakonitosti
i razrađivati naučni sistemi, dok primenjene sociologije imaju zadatak da na osno-
vu saznanja opšteteorijske i posebnih sociologija utvrđuju i proveravaju određene
teorijske postavke u društvenoj praksi, stvarajući tako naučnu osnovu za njeno una-
pređenje. U tom smislu, naročito treba imati u vidu sledeće primenjene sociologije:
sociologija   menadžmenta,   marketinga,   obrazovanja   i   vaspitanja,   slobodnog
vremena, masovnog komuniciranja i dr.

METOD SOCIOLOGIJE

S obzirom da u naučnu istinu spada ne samo rezultat naučnog istraživanja,

nego i put kojim se do istine dolazi, to svaka nauka, pored svog predmeta prouča-
vanja,   ima   i   svoj   metod   i   tehnike   istraživanja.   Predmet   i   metod   nauke   su   u
jedinstvu   i   međusobnoj   vezi.   Postojanje   nauke   bez   metoda   i   predmeta   njenog
proučavanja se ne može ni zamisliti. Neslaganja i velike rasprave o metodama, pa i
o predmetu istraživanja u nekoj nauci, često se smatraju indikatorom da ona još ni-
je sazrela kao nauka, da nije u punoj meri konstitusana.
             Naučni metod određuje analitički okvir svake nauke. Zato je za svaku nau-
ku, a time i sociologiju, veoma važno da ima potpuno izgrađeni metod istraživanja.
Pri tome, postojanje i korišćenje većeg broja različitih metoda i postupaka, tehnika
i sredstava u istraživanju, samo može biti od koristi i delovati podsticajno na dalji
intenzivan razvoj teorijske misli, kao i na uspešno proveravanje naučnih rezultata.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ili društvene teorije (funkcionalizam, strukturalizam, istorijski materijalizam i dr.),
kao i na osnovu novootkrivenih empirijskih činjenica na bazi predhodnog, tzv. eks-
plorativnog (nepotpunog) istraživanja, sa ciljem da se to nejasno naziranje sada
produbi. Pri tome, hipoteze moraju biti adekvatne i primerene samom predmetu is-
traživanja, njegovom sadržaju i obimu. U protivnom, ako bi one bile šire ili uže od
utvrđenog predmeta istraživanja, onda njihova naučna verifikacija ili odbacivanje
u postupku naučnog istraživanja neće biti od značaja za naučno objašnjenje datog
predmeta istraživanja.
Treća faza procesa naučnog saznanja je

prikupljanje činjenica (podataka)

njihova obrada. Prikupljanje činjenica je bitan deo naučnog metoda. To je veoma zna-
čajno za svaku nauku, posebno za sociologiju. U ovoj fazi se prikupljaju empirijske
činjenice, a zatim sređuju i klasifikuju. Prikupljeni podaci moraju da budu objektivni,
uz mogućnost da budu provereni od strane stručnih i kompetentnih ljudi. Pri tome, po-
daci moraju da budu u tesnoj vezi sa utvrđenim hipotezama, kako bi se oni mogli pro-
veravati. Jer, ako bi se prikupljeni podaci odnosili na neke pojave izvan datih predpo-
stavki, onda bi njihovo eventualno vezivanje za predmet istraživanja moglo da ima za
posledicu, pored ostalog, pogrešnu usmerenost saznajno-naučnog procesa.
Četvrta faza naučnog istraživanja je

faza opisivanja (deskripcije)

pojava

koje su predmet istraživanja. Da bi se došlo do pravog "snimka", to opisivanje mo-
ra da bude objektivno, potpuno i svestrano.
Peta faza je najvažnija i najteža faza naučnog istraživanja, a odnosi se na

naučno objašnjenje (eksplikaciju)

prikupljenih i obrađenih činjenica. Naučno ob-

jašnjenje predstavlja osnovni zadatak svake nauke. Reč je o onoj fazi procesa nauč-
nog saznanja kada treba da dođe do izražaja stvaralački čin, odnosno otkrivanje no-
vih veza i odnosa, do tada nepoznatih nauci. S obzirom na ciljeve, ono može da
pretenduje na sveobuhvatnost, da bude uzročno-posledično, funkcionalno,
strukturalno i dr.

Materijalistička metoda

             Proces naučnog istraživanja podrazumeva primenu opštih, posebnih i po-
moćnih metoda i tehnika istraživanja. Iz okvira osnovnih opštih metoda, koje su
uslovljene određenim teorijsko-filozofskim shvatanjem istraživača, može se govo-
riti   o   raznim   metodama   (materijalističkim,   idealističkim,   mehanicističkim,
metafizičkim,   racionalističkim,   empirističkim,   pragmatističkim,   modernističkim,
formalno-logičkim, egzistencijalističkim, postmodernističkim i dr.).
             Među tim metodama izdvaja se dijalektičko-materijalistička metoda, koja
je, i pored nekih nedostataka, pokazala svoju plodotvornost u društvenim naukama.
Ona   polazi   od   nekih   opštih   principa,   koji   se,   nesumnjivo,   moraju   uvažavati   u
društveno-naučnom istraživanju, kao: princip materijalizma, objektivnosti, deter-

- 32 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

minizma, svestranosti, razvojnosti, konkretnosti, analize i sinteze, postepenosti
(kontinuiteta), skokovitosti (diskontinuiteta), kritičnosti i td.

Princip materijalizma

polazi od toga da su sve pojave određeni oblici po-

stojanja i kretanja materije, kao "subjekta svih promena", i da ih tako treba prouča-
vati.

Princip objektivnosti

polazi od stvari, pojava i procesa samih po sebi, od-

bacujući tako svaki apriorizam i subjektivizam u procesu naučnog istraživanja. On
podrazumeva postojanje objektivne istine, koja korespondira objektivnoj realnosti i
koja se, u beskonačnom procesu saznanja, može saznavati delimično ili potpuno.
Naravno, ništa se ne može saznati potpuno, ''bez ostatka'', jer je svako znanje, a
time i naučno znanje - relativno.

Princip determinizma

polazi od toga da su sve pojave na neki način odre-

đene (determinisane) i da su, kao takve, više-manje, predvidljive. Pri tome, odba-
cujući   mističko-religiozni   determinizam   (po   kome   je   sve   određeno   ''božjom
voljom''), zatim, mehanicistički determinizam (po kome je sve nužno), kao i inde-
terminizam (po kome je sve slučajno) -  ovaj princip ističe stav o objektivnom po-
stojanju i nužnosti i slučajnosti, pri čemu se slučajnosti pojavljuju kao manifestaci-
ja   nužnosti,   a   nužnost   kao   zbir   svih   slučajnosti.   Uvažavanje   ovog   principa
podrazumeva priznavanje postojanja zakonitosti u nastanku, kretanju i razvoju svih
pojava.
                         U spletu uticaja raznovrsnih oblika determinizma (fizikalno-hemijski,
biološki, psihički ili društveni determinizam, kao najsloženiji oblik determinizma),
svi uticaji ne deluju na određenu pojavu istim intenzitetom i na isti način. Po snazi
i načinu dejstva, oni se mogu podeliti na: okolnosti (uslove), činioce (faktore),
povode i uzroke. Pri tome, uzroci su najznačajniji, najdelatniji i najdinamičniji
uticaji. Istovremeno, oni su nužni i dovoljni, jer se pojava, u njihovom  odsustvu -
nikad ne dešava, a u njihovom prisustvu – uvek događa. Stoga je ideal svakog
naučnog objašnjenja otkrivanje uzročnih odnosa među pojavama.

Princip svestranosti

polazi od toga da prilikom proučavanja određenih

pojava i procesa treba utvrditi sve suštinske odnose i kvalitete. Ovaj princip uvaža-
va stav o sveopštoj povezanosti pojava, procesa i odnosa, pa se njegovom dosled-
nom primenom izbegavaju određene zablude i jednostranosti (na primer, ako bi se
čovek povezivao samo sa prirodom, onda bi se zapadalo u naturalizam, ali, ako bi
se čovek tretirao samo kao društveno biće, onda bi se zapadalo u sociologizam, psi-
hologizam, ekonomizam i dr.).

Vidi: Prof.dr Bratislav Petrović – ‘’Tika’’ i grupa autora, Sociologija, Naučna knjiga, Be-

ograd, 1987., str. 23–32.

- 34 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

U istraživanju društvenih pojava, pored opštih, koriste se i brojne posebne i

pomoćne metode (deskriptivna, statističko-matematička, komparativna, istorijska i
dr.), kao i tehnike istraživanja (posmatranje, ispitivanje, merenje, eksperiment, ana-
liza sadržaja i dr.).

Posmatranje

(opservacija)

ima najveću ulogu u prikupljanju činjenica. Za

razliku od običnog (laičkog) posmatranja, naučno posmatranje je stručno, selektiv-
no, sistematično i odvija se na planski način.
Postoje više vrsta naučnog posmatranja, zavisno od određenih kriterijuma,
i to:
- po načinu posmatranja, ono može da bude

neposredno

(direktno), kada

se opservacija vrši direktnim angažovanjem čula posmatrača, i

posredno

(indirektno), koje ne vrši sam posmatrač, već se to ostvaruje preko nekog drugog
posmatrača ili uz pomoć činjenica koje su snimili i sredili drugi istraživači;
- s obzirom na broj pojava koje se posmatraju, ono može biti

pojedinačno

kada je usmereno na pojedinačnu pojavu, i

masovno

(kompleksno), kada je usme-

reno na složene pojave;
- s obzirom na položaj i ulogu samog posmatrača, razlikujemo posmatranje

sa učestvovanjem

(participativno posmatranje), kada posmatrač živi i radi u sredi-

ni koju posmatra, i posmatranje

bez učestvovanja

; i najzad,

- s obzirom na vrste, naučno posmatranje može da bude

jednokratno

, kada

se primenjuje u jednom trenutku koji je obično odlučujući za odvijanje nekog
procesa, i

etapno

, koje nalazi primenu u raznim kontinuiranim sekvencijama

nekog procesa sa ciljem da se uoče promene u dužem vremenskom periodu.
             Ma koliko bio plodan postupak za prikupljanje činjenica, posmatranje ima
znatna ograničenja. Ta ograničenja su vezana ne samo za način istraživanja, jer je
posmatranje   složen   i   dugotrajan   proces,   već   i   za   samog   istraživača,   jer   je
posmatrač, kao centralna figura posmatranja, ograničen varljivošću ljudskih čula,
kao i svojim sposobnostima koje nisu iste kod svih ljudi.

Ispitivanje

ima, takođe, veliku ulogu u prikupljanju činjenica. Postoje više

vrsta ispitivanja, zavisno od određenih kriterijuma, i to: s obzirom na odnos ispiti-
vača prema ispitaniku i s obzirom na način postavljanja pitanja, ispitivanje može da
bude

blago

, kada ispitivač nastoji da uspostavi što intimniji odnos sa ispitanikom,

neutralo

, kada se ispitivač prema ispitaniku odnosi vrlo neutralno i poslovno, i

oš-

tro

(strogo) ispitivanje, kada se od ispitanika zahteva da odgovara brzo, kroz izne-

nađenja, bez razmišljanja; zatim, prema formalnoj standardizaciji, na

slobodno

zatvoreno

; prema organizaciji, na

organizovano

neorganizovano

; prema

činjeničnom sadržaju, na

objektivno

subjektivno

; prema obimu pitanja, na

ispitivanje

malog i velikog obima

; prema dubini, na

produbljeno

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

jednodimenzionalno

; prema vremenu, na

jednovremeno

ponovljeno

; prema

načinu odgovora ispitanika, na

lično

grupno

; i dr.

Najčešće istraživačke tehnike u ispitivanju su

intervju i anketa.

Oni su

skoro   nezamenljivi   u   iskustvenom   (empirijskom)   istraživanju.   Intervju   i   anketa
predstavljaju slične naučne procedure, koje su se u društvenim naukama, posebno
u sociologiji, proširile do te mere da su se nametnule skoro kao isključive, pa otuda
i sintagme kao što su ''intervjufobija'' i ''anketomanija''.
Naravno, nije teško razumeti odkuda tolika popularnost intervjua i ankete u
društvenim naukama. Usmeno ili pisano opštenje su najstariji i najznačajniji oblici
ljudskog   sporazumevanja   i   komunikacije.   Intervju   i   anketa   su   postali   planski
uređeni i usmereni postupci u cilju dobijanja podataka za naučne svrhe. Za naučno
konstituisanje   modernih   društvenih   nauka   (sociologija,   socijalna   psihologija,
etnologija, antropologija i dr.), značajnu ulogu su, svakako, odigrali i intervju i
anketa, kao najčešće tehnike naučnog istraživanja.

Intervju

može da bude

slobodni

(neusmereni), kada ispitivač ima veliku

slobodu pri postavljanju pitanja;

usmereni

(dubinski), kada je sloboda ispitivača

vrlo mala, jer se razgovor odvija prema tačno utvrđenom planu; i panel intervju,
koji se koristi u određenim vremenskim intervalima, jer se odnosi na dugotrajne i
promenljive pojave.

Anketa

je ispitivanje preko pisanog upitnika. S obzirom na način kako su

formulisana pitanja, anketa može da bude

standardizovana

, kada su dati odgovori

sa alternativama; i

nestandardizovana

, bez odgovora i alternativa, jer se obično

odnose na kompleksne pojave o kojima su znanja vrlo oskudna.

Merenje

se koristi prilikom opisa pojava i definisanja pojmova, a vrlo malo

prilikom analize i objašnjenja. Ono omogućuje precizno posmatranje, za razliku od
posmatranja "od oka", u smislu "malo", "mnogo", "uglavnom", "najvećim delom",
"skoro" itd. Merenje je, u stvari, kvantitativno (količinsko) posmatranje pojava i nji-
hovih svojstava. Ono se najčešće odnosi na materijalne društvene pojave (kretanje
proizvodnje, stanovništva i dr.), a manje na složene društvene pojave koje se ne mo-
gu odrediti brojevima, već samo pojmovima. Gubljenje iz vida ovih ograničenja mo-
že da ima za posledicu tzv. "kvantofreniju" (Sorokin), kada se javlja strast merenja
svega i svačega.

Eksperiment

je posmatranje pojava koje nisu nastale spontano, već su iza-

zvane veštačkim (laboratorijskim) putem, u cilju utvrđivanja uzroka njihovog na-
stanka. Mnogi mislioci su osporavali eksperiment u društvenim naukama (Kont,
Marks, Dirkem i dr.). Međutim, u poslednjim decenijama XX veka, odnos prema
eksperimentu se menja, jer je sazrelo shvatanje da je eksperiment primenljiv ne sa-
mo u prirodnim, već i u društvenim naukama. Šta više, došlo je do izražaja i shva-
tanje da je eksperimentalno posmatranje društvenih pojava moguće i u prirodnim
uslovima, izvan laboratorije.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

sadržaja i to za određeni vremenski period. Zatim, vrši se klasifikacija sadržaja po
određenim pitanjima, a rezultati se, kvantitativnom metodom, statistički obrađuju i
grafički predstavljaju. Na taj način, može se prilično tačno izmeriti frekvencija (uče-
stalost) pojedinih pitanja (imena, institucija, kategorija i dr.) u komunikaciji čiji se
sadržaj analizira.
             Smatra se da je prva primena analize sadržaja nastala kao potreba saveznika
u II svetskom ratu da analiziraju nacističku propagandu u kojoj su otkrivane njene
ratne namere, a posle rata, u cilju analize autoritarnih poruka u ondašnjem SSSR-u,
pre svega, prvomajskih parola, u kojima su se otkrivale namere državno-političkog
rukovodstva.
             Ova tehnika istraživanja se kasnije pokazala prilično korisnom, ne samo u is-
traživanjima propagande za vreme ratnih sukoba, već i prilikom istraživanja raznih
socijalnih stereotipa, ispitivanja jezika raznih društvenih grupa i slojeva, uticaja ra-
znih naučnih doktrina i pisaca u određenom periodu, utvrđivanja proporcionalne za-
stupljenosti nekog problema u novimama i časopisima, na radiju, televiziji, internetu
itd.
             Postupak analize sadržaja je izrazito kvantitativan, jer se jedinice sadržaja
prebrojavaju sa ciljem da se utvrdi frekvencija učestalosti ponavljanja nekih jedinica.
Stvaranjem klasifikacija učestalosti, pojedine jedinice u okviru žanrova, kao i sami
žanrovi, se dovode u međusobnu vezu i tako stvara šira iskustvena osnova o raznim
aspektima ljudske komunikacije.
Pored pozitivnih karakteristika, metod analize sadržaja ima i svoje slabosti.
Pre svega, ovaj metod još uvek nije izgrađen za primenu u naučne svrhe, već je
više vezan za praktične potrebe, ostajući na nivou metodološkog sredstva za opis
pojava, zbog čega može da bude dosta pristrasan i nepouzdan. Pored toga, primena
ovog metoda u naučne svrhe zahteva i dobru obučenost analitičara-stručnjaka, što
nije moguće postići lako i za kratko vreme. Najzad, njegovu primenu ograničava i
činjenica   što   analiza   sadržaja   zahteva   duža   istraživanja,   koja   mogu   trajati   više
godina.

Novi pristup u sociološkom istraživanju

             U savremenim uslovima, kada predmet sociologije postaje mnogo složeni-
ji, nužan je novi pristup u društveno-naučnom istraživanju, koji isključuje nekritič-
ku primenu bilo kojih metoda i teorija. Napuštajući stare intelektualne instrumente
i ideje, novi pristup u sociološkom istraživanju treba da ujedinjuje različite teorij-
ske struje, jer se neke društvene pojave (na  primer,  proces  raslojavanja  društva,
društvene  nejednakosti,  različite  socijalne  grupacije  i  dr.)   ne   mogu   razumeti   i
objasniti primenom samo jedne teorije (na primer, primenom samo teorije klasa ili
samo teorije slojeva, ili samo teorije elita i dr.).

- 38 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             Za suštinsko razumevanje i objašnjenje određenih društvenih pojava moraju se
uvažavati  sve  teorijske   struje,   uključujući   i   nova   teorijska   saznanja.Uzmimo   za
primer proces raspada bivših "socijalističkih" sistema. Ovu pojavu ne možemo obja-
sniti samo primenom objektivne uzročne analize, odnosno ukazivanjem isključivo na
objektivne uzroke, već i razumevanjem subjektivnih motiva ljudi, u smislu otpora bi-
rokratskom i autoritarnom ustrojstvu društva. Ili, na primer, pojava masovne neza-
poslenosti u procesu tranzicije. Ova pojava se ne može tumačiti samo funkcional-
stičkom ili pozitivističkom teorijom, u smislu posmatranja nezaposlenosti kao pri-
rodne pojave koja ima pozitivnu funkciju, budući da strah od gubitka posla poveća-
va motivaciju za bolji rad. Uzroci nezaposlenosti mogu da budu veoma raznovrsni
(glad   za   profitom,   nesposobnost   vladajućih   struktura   da   projektuju   racionalniju
strategiju društvenog razvoja i dr.), tako da se nezaposlenost, naročito mladih ško-
lovanih kadrova, pojavljuje i kao društveno neracionalna i patološka pojava koja
može imati raznovrsne negativne posledice po dalji društveni razvoj.  Sociološko
istraživanje, dakle, koristeći  polidimenzionalni pristup u izučavanju društva i druš-
tvenih pojava, mora da objedinjava različite teorijske struje. U svakoj teoriji postoji
,,zrno istine'', tako da primena samo jedne teorije i metode može dati samo parcijal-
ne, a ne celovite naučne rezultate.
             Postavlja se pitanje: koje teorije i metode sociološko istraživanje treba da
objedinjava? Najpre treba imati u vidu

opštu sistemsku teoriju

, odnosno opštu te-

oriju sistema, kao složenost elemenata koji se nalaze u interakciji. Ova teorija upu-
ćuje na istraživanje celine koju čini određen broj međusobno povezanih elemenata.
Pojam "sistema" je veoma složen. S obzirom na širinu polja istraživanja, on ima tri
segmenta, i to: (1) mikrosistem, (2) makrosistem i (3) spoljašnje svetsko okruženje,
koje vrši jak uticaj, kako na makrosistem tako i na mikrosistem. U razvojnom
smislu, pojam ,,sistema'' je sve obimniji i složeniji.
Pored opšte sistemske teorije, sociološko istraživanje mora da ima u vidu i

teoriju objektivne uzročne analize

i metod razumevanja (istraživanje subjektiv-

nih motiva). Kada je reč o istraživanju objektivnih uzroka neke pojave, treba reći
da se sociološka misao mora osloboditi stare dogmatsko-marksističke šeme o jed-
nom stalnom i nepromenljivom uzroku kao što je, na primer, "ekonomska baza",
pri  čemu se zaboravlja činjenica da ,,ekonomska baza'' deluje kao glavni uzrok
u ,,krajnjoj instanci''.
             Ta činjenica ne osporava mogućnost da neki drugi delovi društvene struk-
ture, u konkretnoj društveno-istorijskoj situaciji, mogu da imaju čak i veću moć od
"baze", kao što je, na primer, politika, ideologija i dr. Pri tome, po pravilu, deluje
više uzroka koji proizvode različite efekte, a pojava koja je predmet istraživanja
najčešće   je   rezultanta   uzročno-posledičnog   ukrštanja   i   interakcijskog   delovanja
svih elemenata društvene strukture..

- 40 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Marksistički pristup je u izvesnoj koliziji sa zahtevom da se, pri istraživanju
budućnosti, pređe od vizija-utopija na realne alternative (realne opcije), jer polazi
od već utvrđene (komunističke) vizije budućnosti.

Teorija (i metod) istraživanja alternativa

se suštinski razlikuje od vizija-

utopija. Iako vizije-utopije imaju svoju pozitivnu dimenziju, jer ljudi, kako kaže
Veber, ne bi nikada postigli moguće da nisu uvek ponovo tražili nemoguće - ipak,
one imaju i svoju neprihvatljivu dimenziju. Reč je o uverenju da je moguće ostvari-
ti savršeno, harmonično i beskonfliktno društvo, koje bi se moglo ostvariti samo
putem političkog monolitizma. Na taj način, isključujući mogućnost drugih druš-
tvenih oblika, takva orijentacija obično ima za posledicu, pored ostalog, i primenu
raznih oblika nasilja, izvrgavajući se tako u svoju suprotnost.
Istraživanje alternativa polazi od novih ljudskih potreba i začetaka nove
društvene prakse, odnosno od kolektivnih težnji i vrednosti reformatorskih elita i
velikih socijalnih pokreta. Istraživanje realnih opcija se odnosi na sve vidove egzi-
stencije savremenog čoveka i društva. To praktično znači da se alternative (realne
opcije) protežu od nove tehnologije i civilizacije, preko novog odnosa prema
prirodnoj sredini i novog karaktera proizvodnje i potrošnje, pa sve do novog tipa
ekonomije, demokratije i demokratske političke kulture. Pri tome, teorijsko-socio-
loško istraživanje mora da sačuva svoju autonomiju i samostalnost. Sociološko
istraživanje ne bi smelo da bude u funkciji dnevne politike. Ono mora da ima u
vidu činjenicu da

misao nije istinita zato što je korisna, već je korisna zato što

je istinita.

Novi pristup u društveno-naučnom istraživanju, za razliku od utopija-vizi-
ja, karakteriše

kritička svest o neizbežnim protivrečnostima između različitih

društvenih vrednosti.

Zato je nužno ostvariti izvestan stepen usklađivanja i izna-

laženja optimalnih kombinacija na relacijama kao što su: javna-privatna svojina,
konkurencija-solidarnost, posredna-neposredna demokratija, imitacija-asimilacija i
dr. Istraživanje alternativa podrazumeva pogled u realno moguću budućnost, tako
da se alternative ne pojavljuju kao utopije, već kao realne opcije.

ISTORIJSKI RAZVOJ SOCIJALNE MISLI

preti ljudskim životima, ako ih interesuje samo način podizanja atomskih centrala, ali ne
i pogubne opasnosti koje donose, ako ih zanima isključivo ekonomska efikasnost, ali ne
i sudbina legija nezaposlenih – tada su opasnosti veće od dobitaka" (Miroslav Pečujlić,
Savremena sociologija (stara i nova slika sveta), NIP Sl. list SFRJ, Beograd, 1991., str.
49.).

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Socijalna misao antičke Grčke

Osnovu za konstituisanje sociologije nalazimo na dugom istorijskom putu
razvoja ljudskog društva uopšte i društvene misli posebno, počev od stare Grčke,
pa do prve polovine XIX veka, kada se sociologija i formalno konstituisala kao sa-
mostalna društvena nauka.
Antička socijalno-politička misao imala je svoj koren u društveno-ekonom-
skim i političkim prilikama toga doba i bila integralni deo opšte antičke filozofske,
naučne i političko-pravne misli.

             Karakter ekonomskih odnosa u robovlasničkom društvu uslovio je oštru
podelu na umni i fizički rad, a time i podelu ljudi na one "koji misle" i na one "koji
rade". Budući da su oni koji rade tretirani kao oruđa koja govore ("živo oruđe"), to
su faktički politički činilac u društvu bili slobodni ljudi, odnosno oni koji imaju je-
dinu privilegiju da "misle" i da vladaju. Takva društvena realnost činila je i podlo-
gu za pojavu shvatanja koja su opravdavala nejednakost ljudi, odnosno, koja su po-
lazila od toga da su "pravi ljudi" samo robovlasnici.
             Ali, sadržinu političkog života nije činila samo suprotstavljenost robovla-
snika i robova, kao osnovnih društvenih klasa, već su političke borbe vođene i me-
đu slobodnim ljudima, što je pokazivalo da u državi nije bilo ničeg "svetog", odno-
sno da su društvena zbivanja rezultat ljudskih, a ne božanskih aktivnosti.

Sofisti

su bili prvi socijalni mislioci koji su pošli od toga da je društvo

ljudska, a ne božanska tvorevina. Oni su razvili teoriju o prirodnom pravu i druš-
tvenom ugovoru. Pri tome, neki od njih su smatrali da su ljudi po prirodi jednaki,
jer su najpre živeli u prirodnom (predruštvenom) stanju, u kome je svaki pojedinac
imao potpunu slobodu u odnosu na druge ljude.

To "prirodno stanje", sa neograničenom slobodom, bilo je glavni uzrok
međusobnih sukoba. Zbog toga su se ljudi dogovorili da, putem ugovora, formiraju
društvenu zajednicu, u kojoj će postojati jednaka prava za sve.
Međutim, postavilo se pitanje: ako su ljudi po prirodi jednaki, da li treba da
budu jednaki i u društvu? Odgovor na ovo pitanje je podelio sofiste i doveo do
stvaranja teorije o prirodnom i pozitivnom pravu.
Sofisti, predstavnici robovlasničke demokratije (Protagora, Hipija, Anti-
font i dr.), zastupajući pravo slabijeg, smatrali su da su ljudi po prirodi jednaki, ali
da su ih zakoni (pozitivno pravo) učinili nejednakima, tako da se po njima pozitiv-
no pravo pojavljuje protiv njihove volje, kao "nasilnik svih stvari".

Vidi šire: Radomir Lukić, Istorija političkih i pravnih teorija, I knjiga, Od Antike do

početka XVII veka, Naučna knjiga, Beograd, 1956.

"Bog je sve ljude stvorio slobodnima, priroda nikog nije stvorila robom" (Alkidimant)..

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

posle njihovog zbacivanja od strane siromašnih, nastala

demokratija

. Iz demokra-

tije razvoj ide u

tiraniju,

sa jakim elementima despotizma i arbitrarnosti.

             Polazeći od toga da je "država čovek u velikome, a čovek država u malo-
me", Platon smatra da su država i ljudska duša identični. Kao što se ljudska duša
sastoji iz tri harmonično povezana dela (um, volja-energija i nagon), tako bi i ideal-
na država trebalo da ima tri društvena sloja, staleža: (1) sloj filozofa, koji odgovara
ljudskom umu; (2) sloj vojnika-čuvara, koji odgovara volji (energiji) duše; i (3) sloj
proizvođača, koji odgovara nagonskom delu duše.
             Prema Platonu, savršeno društvo bi bilo ono u kome bi svako radio ono po
čemu je, po prirodi, najsposobniji. U tom smislu, filozofi treba da upravljaju druš-
tvom i da propisuju zakone i pravila, a njihova glavna osobina je mudrost. Vojnici
bi trebalo da čuvaju državu od neprijatelja i da štite zakonitost, a njihova glavna
osobina bi bila hrabrost. Proizvođači bi trebalo da rade i proizvode materijalna do-
bra, a njihove glavne osobine bi bile radinost i poslušnost.
             Filozofi i vojnici ne bi trebalo da poseduju privatnu svojinu, jer bi ih to
sprečavalo da pravedno i moralno obavljaju svoje funkcije. Oni bi, u stvari, trebalo
da žive u nekoj vrsti komunizma, gde je sve zajedničko, čak i žene. U takvoj državi
nijedna  žena ne može  stanovati posebno, sa nekim od muškaraca. Opštenje sa
ženama radi dobijanja što većeg broja dece treba da bude dozvoljeno samo elitnim
pojedincima, odnosno mlađim i fizički lepo oblikovanim mlađim muškarcima, sa
ratnim   odlikovanjima.   Deca   bi   trebalo   da   se   odmah   po   rođenju   odvode
u ,,Zavod...'', tako da nijedna majka, koja dolazi u Zavod radi dojenja dece, ne
može da prepozna svoje dete. A kada su žene i deca zajednički, onda su sloga i
ljubav   među   građanima   zagarantovani,   jer   se   pri   svakom   međusobnom   susretu
može predpostaviti da se radi o bratu ili sestri, ocu ili majci, sinu ili kćeri, ili da je
u pitanju neki od  potomaka ili predaka. Takvo društvo bi, prema Platonu, moglo
da   se   približava   savršenom   (beskonfliktnom)   društvu,   odnosno   vernoj
kopiji ,,božanskog originala'' Platonove države.

             Uprkos svom idealizmu i utopizmu, Platon je ukazao na veoma značajne
istine o društvenom životu. Pored ostalog, značajno je to što je pokušao da analizi-
ra društvo kao celinu; što je istakao značaj podele rada u društvu, u smislu da svaka
klasa radi samo svoj posao; što je  uočio postojanje klasne borbe između "države
sirotinje i države bogataša"; itd.

Aristotel

(384-322. godine, pre n. e.) je, u odnosu na sve grčke mislioce,

dao najveći doprinos sociologiji. On je bio učenik, ali i najveći "protivnik" Platona.
Za razliku od Platonovog dualističkog pristupa kojim on deli svet na ,,vidljivi''

Vidi šire: Dr Miodrag R.Đorđević, cit. delo, str. 78-79.

Isto, str. 75.

- 44 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

i ,,nevidljivi'', Aristotel smatra da ideje nisu nikakav nadčulni i vanzemaljski uzor
pojedinačnim stvarima, već da su one imanentne stvarima.
             Kritikujući njegovu teroriju ideja, Aristotel ističe da čovekovo znanje nije
urođena svojina duha. Po njemu, umesto ,,prisećanja'' duše na istinu, koju je znala
dok je boravila u svetu ideja, a zatim zaboravila, ljudska duša je neispisana ploča
od voska na koju se pomoću čula utiskuju spoljašnje slike. Iz tih pojedinačnih
saznanja   moguće   je   izdvojiti   neke   opšte   oblike   (apstrakcije)   od   kojih   čovek,
zahvaljujući delatnom razumu, stvara opštevažeće pojmove preko kojih se saznaje
neposredna stvarnost. Iako je smatrao da je najviše ono znanje koje je najopštije i,
kao   takvo,   najudaljenije   od   čula,   Aristotel   nikada   nije   zapostavljao   iskustveno
(čulno)   saznanje.   Šta   više,   prema   njemu,   čulna   saznanja   predstavljaju   nužnu
polaznu prfedpostavku za usvajanje najvišeg (filozofskog) znanja. Dajući ovakav
status iskustvenom (empirijskom) znanju, bio je ,,prinuđen'' da kaže: ,,Drag mi je
Platon, ali mije istina draža''.
             Dok je Platon živeo u vremenu  kada Atina već počinje da propada, Aristo-
tel deluje u vremenu definitivnog raspada grčkog društva zasnovanog na polisima
(gradovima-državicama). To je vreme u kome gradska država (polis) ustupa mesto
carstvu. Aristotel je bio vaspitač Aleksandra Makedonskog, kasnije prozvanog Ve-
liki, ali kontakt ovih velikih ljudi, Aristotela i Aleksandra, uspostavljenog na insi-
stiranje makedonskog kralja Filipa, Aleksandrovog oca, bio je toliko besplodan,
kao da su živeli u različitim vremenskim epohama. Dok je Aristotel smatrao da ni
jedna država ne treba da ima više od sto hiljada ljudi, propovedajući teoriju zlatne
sredine, Aleksandar je stvorio carstvo do Indije, sa preko milion ljudi, praveći i
mnoge druge neumerenosti.
              Aristotelov najveći doprinos sociologiji izražen je u stavu da je čovek

"zoon politikon"

– politička životinja (političko biće), a time i, po prirodi,

građanin. Čovek se rađa kao ,,zoon politikon'' i nosi u sebi instiktivnu težnju za
životom u zajednici.   Dakle, po Aristotelu, čovek postaje čovek samo u društvu.
Društvenost je njegova karakteristika, on je društveno biće, a onaj ko ne može da
živi u zajednici ili kome ništa nije potrebno, kako kaže Aristotel, nije deo države, te
je ili zver ili bog. Prirodna težnja za život u zajednici je svojstvena svim ljudima, a
onaj koji ju je prvi osnovao začetnik je najvećeg dobra.
             Aristotel je društvenu zajednicu shvatio mnogo dublje i potpunije u odnosu
na druge  filozofe. Društvenu stvarnost, po njemu, čine  četiri elementa, koji  se
nalaze u jedinstvu, i to: filija, kanonija, politea i nomos.
             (1) FILIJA  je najelementarniji oblik udruživanja ljudi. Temelj ovog oblika
društvenog života čini čovekov instikt društvenosti, koji se izražava kao srodstvo,
ljubav, prijateljstvo i dr.
             (2)

KANONIJA je skup filija ili jedna veća filija. Kao skup filija, Kanonija

se temelji na srodničkim, prijateljskim i interesnim vezama.

- 46 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

raspoložen prema veoma imućnoj (jer je stekla bogatstvo na neprirodan način) i
krajnjeneimućnoj klasi, koja nema sposobnost za vladanje i upravljanje.

(4 ) Najzad, četvrti element društvene stvarnosti čini NOMOS, koji obu-
hvata navike, običaje, moral, pravo i dr.
Za formiranje karaktera ljudi u društvu, pored Nomosa, veoma su značajni i

geografski faktori

. Stari Grci su, po Aristotelu, zahvaljujući navodno prirodnim svoj-

stvima, spajajući slobodu sa mudrošću i kulturom, objedinili superiorna mentalna do-
stignuća južnih naroda i hrabrost severnih, a izbegli neke negativne osobine (nepou-
zdanost ljudi toplih predela, "tupavost" severnih naroda i dr.). Ovu svoju tvrdnju Ari-
stotel temelji na fantastičnom astrološkom učenju o uticaju planeta na čoveka!

* * *

Posle Aristotela, antička socijalna misao je stagnirala, a filozofija se razvi-
jala u nekoliko škola: epikurejsku, kiničku i stoičku. Značajan doprinos sociologiji
je dala

stoička škola,

koju je osnovao Zenon. Kao i Aristotel, stoici smatraju da se

čovek odlikuje društvenošću i razumom. Ali, za razliku od Aristotela, stoici su
društvo shvatili mnogo šire. Društvo je za njih čitavo čovečanstvo (kosmopolis),
anticipirajući tako savremenu globalizaciju i izgrađivanje ,,svetskog društva''.
Takođe, stoici su dali doprinos sociologiji i svojim učenjem o prirodnom
pravu i jednakosti ljudi. Za razliku od Aristotela, oni su smatrali da su ljudi po pri-
rodi jednaki i slobodni, pa je svaki oblik ropstva suprotan prirodnom poretku stva-
ri.
Inače,

rimska civilizacija nije ostavila neke značajnije tragove u razvo-

ju socijalne misli.

Rimljani su se više okupirali problemima organizacije svoje ve-

like države, a posebno problemima pravnog uređenja. Rezultat toga je izvanredan
pravni sistem, koji je čovečanstvo dobilo u trajno nasleđe.
Rimski mislioci (Tacit, Seneka, Ciceron, Tit Lukrecije Kar i dr.) nisu formuli-
sali ni jednu originalnu teoriju o državi i društvu, sem Lukrecija Kara, koji je anticipi-
rao evolucionističku teoriju, ali su zato uspevali da sistematizuju svekoliko dotadašnje
grčko i helenističko znanje. Ako bismo govorili o doprinosu sociologiji, onda je to,
svakako, pravni sistem, ali i institucija zajedničkog služenja vojske. Svaki građanin je
bio obavezan da služi vojsku, pa bi se moglo reći da Rim nije imao vojsku, nego je, u
izvesnom smislu, sam bio vojska. Ipak, velika ekspanzija Rima (sam Rim, kao grad, je
imao oko dva miliona ljudi, a Carstvo oko 60 miliona) ne može se objasniti isključivo
njegovom nadmoćnom vojnom organizacijom, već, pre svega, pravnim sistemom, kao
snažnim institucionalnim okvirom koji je besprekorno vršio integrativnu funkciju u
celom Carstvu. Osvajanjem Rima od strane germanskih plemena -Gota (410) i padom

Isto, str. 91-92.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Zapadnog rimskog carstva (476), započinje nova era i feudalizam, koji obično nazi-
vamo "mračno doba".

Srednjovekovna socijalna misao

Srednjovekovno društvo je dugo trajalo, počev od pada Zapadnog rimskog

carstva, pa sve do XVI veka, a u nekim delovima Evrope i Rusije i do kraja XVIII i
početkom XIX veka. U Srednjem veku je vladao religiozni duh, jer je crkva postala
najveća duhovna i ekonomska institucija. To je period u kome teorije o društvu objaš-
njenje svega nalaze u religiozno-hrišćanskom tumačenju sveta i čoveka, tako da je ce-
lokupna stvaralačka misao, posebno antička, bila potisnuta. Crkva se pojavljuje kao
nov i veoma značajan politički činilac kojim se antička misao uopšte nije bavila. Cr-
kva postaje najuticajnija ideološka i društvena snaga, jer se religiozni pogled na svet,
preko hrišćanstva, prostire na sve pore društvenog života. Crkva je postala moćnija i
organizovanija društvena snaga i od same države, pa otuda i težnja feudalaca, pre sve-
ga, duhovnog plemstva, da se država osamostali u odnosu na crkvu. Naravno, pod
plaštom religijske čistoće, krije se ekonomski interes, jer uzrok sukoba između crkve i
plemstva nije u različitom odnosu prema veri, već u borbi oko dominacije. Do raspleta
je došlo tek u XIV veku, kada je crkva, u značajnoj meri, potisnuta.
Jedan od značajnih srednjovekovnih socijalnih mislilaca je

Aurelije Augu-

stin

(354–450), kanonizovani hrišćanski teolog i filozof, koji je razvio ideju religi-

oznog društva natprirodne suštine.
S obzirom da je za pad Rima (410) bilo optuženo hrišćanstvo, to se ukazala
potreba za objašnjenjem i opravdanjem toga poraza. Taj zadatak preuzima Augu-
stin, kao najumnija glava hrišćanstva toga doba, pišući svoje delo "O božjoj drža-
vi", u kome opravdava propast Rima i stvara prvo hrišćansko učenje o državi.
Augustin razlikuje dve države:

božju

(hrišćansku, nebesku) i

zemaljsku

(svetovnu,

đavolsku) državu, pri čemu je božja država pravedna, jer je proizvod božje volje, a
zemaljska nepravedna, jer je proizvod ljudskog greha, odnosno đavola.
Celokupna borba u ljudskoj istoriji, po Augustinu, jeste borba između ze-
maljske i božje države, a u toj borbi pobeđuje božja država koju niko ne može sruši-
ti. "Ne ruši Got ono što čuva Hristos" – čuvena je Augustinova krilatica, što znači da
su Goti mogli da osvoje Rim, jer se radi o zemaljskoj, nepravednoj državi. Pad Rima
je, po Augustinu, samo nagoveštaj pobede božje države, odnosno pobede DOBRA i
uspostavljanje božjeg carstva na Zemlji. Ponovnim dolaskom Hrista, nestaje zemalj-
ska država i definitivno se ostvaruje sjedinjenje čoveka i Boga.
U kontekstu objašnjenja odnosa božje i zemaljske države, Augustin je odredio
i odnos države i crkve. Crkva je, po njemu, jedna vrsta božje države na zemlji. U tom
smislu, za razliku od zemaljske države, koja je privremena i prolazna, crkva je večita.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

shvatanja   –   prezrivo   vezuje   za   pežorativno   shvatanje   grčke   reči   ''schole''   (u
prevodu – ''dokoličarenje'') i poistovećivati sholastičare sa ljudima koji se bave
nečim što nema nikakvu praktičnu vrednost.
             Akvinski se nadovezao na Aristotela tvrdnjom da je čovek zoon politikon,
odnosno politička (društvena) životinja, odnosno društveno biće. On može da živi
samo u društvu, jer je upućen na druge ljude i ne može da živi bez njih. U tom
smislu, prema Akvinskom, država je prirodna i nužna. Ona treba   da štiti opšte-
društvene   interese.   Prihvatajući   Aristotelovu   podelu   na   dobre   i   loše   države,
odnosno na dobra i loša državna uređenja, Akvinski smatra da je monarhija najbo-
lja, a tiranija najgora, jer ne vlada na osnovu prava, već na osnovu sile. On smatra
da je bolje za društvo ako vlada samo jedan čovek - monarh, a ne više njih. Monarh
treba da ostvari svoju i opštedruštvenu sreću, pri čemu je, razume se, opštedruštve-
na sreća nebesko božanstvo. Da bi to ostvario monarh ima na raspolaganju pravo i
zakon, koji se moraju poštovati, jer se svetovna vlast može izopačiti, kada narod
stiče pravo na pobunu protiv takve vlasti.
Za razliku od Aristotela, Akvinski je smatrao da svaka vlast na zemlji dola-
zi od Boga i zato svetovna vlast vladara mora da bude potčinjena duhovnoj, pap-
skoj vlasti, koja je izraz univerzalne božje vlasti. Od Boga dolaze i nejednakosti u
društvu, kao kazna zbog prvobitnog greha. Takođe, Akvinski ne prihvata Aristote-
lovo mišljenje da je polis (grad-država) idealna politička zajednica, a prednost daje
pokrajini, sastavljenoj od više gradova. Akvinski je, poput Aristotela, zastupao i
geografsku teoriju, po kojoj je uticaj klime na društvo evidentan, što se uklapalo u
teoriju o superiornosti naroda "srednjih zona" ili umerene klime.
             Pored hrišćansko-religioznih teorija o društvu, u okviru srednjovekovne so-
cijalne misli, javljaju se i prirodno-istorijske teorije, čiji je najvažniji predstavnik

Ibn

Haldun

(1332–1406), arapski mislilac. On je živeo u vremenu kada je arapska mi-

sao o društvu, u odnosu na evropsku, bila manje opterećena religioznim raspravama.
To je bilo vreme kada su počele da se razvijaju praktične nauke (geometrija, aritme-
tika i dr.), što se reflektovalo i na shvatanje društvene problematike.
Haldunovo shvatanje faktora koji utiču na društveno-istorijski proces je ve-
oma duboko i moderno, pa nije slučajno što ga neki teoretičari smatraju jednim od
osnivača filozofije istorije. Bez obzira što je njegova celokupna teorija, u osnovi,
zaodenuta religioznim ruhom (božanstvo predodređuje sve pojave u društvu), on je
pokušao da razradi nekoliko značajnih stvari, čime je dao doprinos razvoju socio-
loške misli.
Pre svega, Haldun je istakao da je istorija ljudskog društva zakoniti proces,
koji se odvija po određenim, međusobno povezanim, prirodnim i društenim zakoni-
tostima. U tom procesu deluju mnogobrojni objektivni činioci. Pored teoloških, bi-
oloških i geografskih faktora, Haldun posebno skreće pažnju na ekonomski faktor,
odnosno na način proizvodnje, a time na materijalne uslove života ljudi. Upravo u

- 50 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

tim ekonomskim uslovima on vidi ključ za razumevanje istorije društva, iako nije
uspeo da prevaziđe skučene okvire svoje epohe i da izvrši uopštavanja većeg do-
meta i značaja.
Živeći van hrišćanske civilizacije, oslobođen hrišćanskih dogmi, Haldun je
stajao na stanovištu da je čovek društveno biće, sa različitim željama i interesima,
koji dovode do društvenih konflikata. Zato je neophodna država, koja obezbeđuje
stabilnost društvenog razvoja.
No, i pored toga što je Haldun, izlažući celovito svoja sociološka
shvatanja, postavio kamen temeljac novom shvatanju istorije društva i ukazao na
brojne objektivne faktore društvenog razvoja, njegovo učenje ne predstavlja celovit
sociološki sistem. Njegovo objašnjenje društvenih pojava je, u osnovi, idealističko,
iako se u razradi mnogih pitanja pojavljuje kao materijalist i dijalektičar.

Novovekovna socijalna misao

U Novom veku se stvaraju uslovi za rađanje nove misli o čoveku i društvu.

Početni period, doba humanizma i renesanse, karakteriše kritički pristup religio-
znom shvatanju društva i čoveka, kao izraz novonastalih društveno-ekonomskih i
političkih prilika toga vremena. To je vreme kada ugled crkve postaje sve manji, a
ugled nauke sve veći. Naravno, promene su dolazile postepeno, a ne odjednom.
             Renesansu je, što se tiče naučnog znanja, obeležila Kopernikova teorija
(1543). Doduše, njegova teorija postaje uticajna kasnije, u XVII veku, kada su je
usavršili Kepler i Galilej. Radi se o univerzalnoj promeni slike sveta ("Kopernikan-
ski preokret"), u kojoj je dogmu pobedila nauka. Bez toga ne bi bilo modernog po-
gleda na svet, koji se u Italiji označavao renesansom (fr. Renaissance – obnova,
procvat, uskrsnuće, preporod klasične starine, naročito književne baštine).
             Renesansni pokret su u početku predstavljali pojedinci, s Petrarkom na če-
lu, ali se u XV veku proširio na većinu obrazovanih Italijana. Oslobađanje od cr-
kvenog autoriteta, istovremeno, dovodi i do porasta individualizma, kao jedne od
najvažnijih karakteristika modernog doba.
             Bitna karakteristika renesanse je da je autoritet crkve zamenjen autoritetom
antike, ali ne baš uvek i autoritetom nauke. Uvažavanje nauke dolazi do izražaja
tek u XVII veku, jer su se ljudi sporo oslobađali strahopoštovanja prema autoritetu
crkve. Renesansa je samo prvi korak ka emancipaciji individuuma.
             U toku celog ovog perioda moć nacionalne države je stalno rasla. Feudalna
aristokratija gubi politički, a zatim i ekonomski značaj, a na njeno mesto dolazi
kralj sa bogatim trgovcima. Počev od francuske i američke revolucije, demokratija,
kao oblik vladavine, sve više dolazi do izražaja. Počele su žestoke diskusije i borbe
između crkve i države, oko širenja monarhije, uspostavljanja sve veće vlasti države

- 52 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

jom vladanja, kako bi ostvario osnovni cilj – ujedinjenje Italije. U tom smislu, nje-
govo delo "Vladalac" predstavlja nemilosrdnu sliku političke borbe za vlast. Nje-
gova poznata maksima "cilj opravdava sredstvo", kroz čitavu istoriju posle Makija-
velija,   figurira   kao   negativni   simbol   okrutnih   principa   političke   prakse,   kada
politika, kao društvena delatnost, ne uvažava osnovna moralna načela. Analogno
tome,   u   uslovima   prvobitne   akumulacije   kapitala,   kada   etička   načela   postaju
suvišna, ispravnim se tretira sve što omogućava postizanje određenog cilja u borbi
za vlast ili za održanje na vlasti.
             Kasnije, u XIX veku, naročito sa pojavom knjige

''Antimakijaveli''

Viljema I, nemačkog cara i pruskog kralja, politički mislioci su se ponovo vratili
moralu, jer se konačno shvatilo da za stabilizaciju prava i pravne države nije
dovoljna samo prinuda. Ipak, kao društvena realnost, politika je, u većoj ili manjoj
meri, sve do danas, ostala relativno odvojena od morala, pa su rasprave o odnosu
politike i morala konstantno aktuelne.
Drugi značajan mislilac renesanse je

Žan Boden

(1530–1596), francuski

politički filozof i mislilac. Studirao je, a kasnije i predavao, pravo na Univerzitetu u
Tuluzu. Živeo je u vremenu kada je Evropa zakoračila u epohu građanskih revolu-
cija, pojavljujući se kao idejni vesnik novog francuskog društva.
              Boden je postao slavan sa pojavom njegovih "Šest knjiga o republici"
(1576), u kojima je najveću pažnju posvetio pitanjima države.  Po njemu, država je
jedna od najznačajnijih političkih institucija koja ima za cilj da ostvari "najviše do-
bro". Slažući se sa Aristotelom, on ističe da je temelj države porodica, a privatna
svojina, za razliku od utopističkih shvatanja, osnov porodice. Država je nastala
kroz međusobnu borbu porodica i njihovom ujedinjavanju, a njena najvažnija ka-
rakteristika je suverenost, koju definiše kao "najvišu vlast" nad građanima. Zbog
toga je naglašavao da je ključna stvar za obezbeđivanje reda i vlasti u društvu pri-
znavanje državnog suvereniteta, koji, po njemu, ne zavisi od podanika. Smatrao je
da vlade upravljaju po božjem nalogu, a delio ih je u tri kategorije: monarhističku,
(za koju se zalagao) aristokratsku i demokratsku.
             Međutim, bez obzira što je Boden, zalažući se za jaku državnu vlast i suve-
renitet monarha, isticao svemoć suverena, on je ukazao i na niz ograničenja koja za
njega moraju da važe, a koja proizilaze, pre svega, iz prirodnog prava i društvenog
ugovora.

* *

Među zagovornicima tzv. teorije prirodnog prava i društvenog ugovora, sa
stanovišta razvoja novovekovne socijalne misli, posebno su se isticali Tomas Hops,
Baruh de Spinoza i Žan Žak Ruso.

Tomas Hops

(1588–1679) je u svom najvažnijem delu "Levijatan" (naziv

za državu, po biblijskoj nemani - životinji koja "guta", apsorbuje sva bića), nasu-
prot Aristotelu, polazio od teze da su ljudi po prirodi jednaki i da tu jednakost treba

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

priznati. Međutim, ono što je karakteristično za Hopsa to je da je upravo ta

jedna-

kost izvor svih ljudskih zala.

Naime, pošto svi ljudi ne mogu u isto vreme da

ostvare željene ciljeve, oni neminovno dolaze u međusobne sukobe. U tim sukobi-
ma i borbi za samoodržanje, svi imaju ,,pravo na sve''. A to "pravo" ima za rezultat
"rat svih protiv sviju" (Bellum omnium contra omnes).
Zato je, po Hopsu, potrebno ograničiti prirodno pravo, po kome je

"čovek

čoveku vuk"

(Homo homini lupus est) i stvoriti državu, koja bi obezbedila slogu i

sporazumevanje. To se može postići društvenim ugovorom, kojim pojedinci preno-
se svoja ovlašćenja i pravo na državu, a ova dalje vladaru-suverenu (monarhu), koji
uspostavlja društveni poredak, obavezan za sve. Tako se stvara državna zajednica u
kojoj su njeni podanici lišeni prava u korist vladara.
Polazeći od toga da je najbolji oblik države monarhija, ono najvažnije što je
Hops dokazivao to je da

državna vlast treba da bude apsolutna

. Država, dakle,

(poput Levijatana) apsorbuje sva politička prava građana, čime je mogućnost pobu-
ne građana, kao način rešavanja društvenih sukoba, potpuno uklonjena. Šta više,
suverenu je dozvoljeno da može da bude čak i despot, jer je i najgori despotizam
bolji od anarhije.
Ipak, Hops dozvoljava otpor suverenu, ali ne u slučaju odbrane nekog dru-
gog, već samo u slučaju samoodbrane, jer čovek ne bi trebalo da ima obaveze pre-
ma onom suverenu koji ne može da ga zaštiti i učini bezbednim. Prava svrha druš-
tvenog ugovora i jeste u tome da vladajući suveren zaštiti društvo od anarhije. U
protivnom, podanici imaju pravo da potraže drugi oblik vladavine koji će to moći
da učini.

Baruh de Spinoza

(1633–1677) je doslednije od Hopsa razvio teoriju o

prirodnom pravu i društvenom ugovoru. Prema njegovom shvatanju, čovek je deo
prirode i podleže njenim zakonima. Stoga je svaki oblik neposredne zavisnosti i ne-
jednakosti među ljudima "neprirodno stanje".
Slično Hopsu, Spinoza je smatrao da se društveni poredak temelji na druš-
tvenom ugovoru. Ali, Spinoza se razlikuje od Hopsa po ulozi i smislu društvenog
ugovora. Dok je za Hopsa društveni ugovor sredstvo za ostvarivanje neograničene
vlasti vladara, dotle je za Spinozu društveni ugovor

oslonac za odbranu slobode

odnosno sredstvo kojim se garantuju svakom pojedincu prirodna prava koja je
imao pre društvenog ugovora.

Žan Žak Ruso

(1712–1778) je poslednji klasik teorije prirodnog prava i

društvenog ugovora i jedan od značajnih predstavnika prosvetiteljstva. I Ruso sma-
tra da su ljudi u prirodnom stanju jednaki. Čovek je po prirodi dobar, ali ga društvo
kvari, a privatna svojina ga stavlja u neravnopravan položaj. Do nejednakosti među
ljudima dolazi upravo sa pojavom privatne svojine i građanskog društva. Po Rusou,
onaj čovek, koji je prvi ogradio komad zemlje, rekavši "ovo je moje", bio je prvi

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

retka uvek su prilagođene uslovima u kojima određeni narod živi, pre svega, geo-

grafskim i klimatskim uslovima, koji su odlučujući u oblikovanju opšteg narodnog

duha i karaktera. Tako, na primer, za narode koji žive u toploj klimi, karakteristično

je despotsko političko uređenje i muhamedanska religija, za umerenu klimu – mo-

narhija i katolička religija, a za hladnu klimu – republika i protestantska religija. Kli-

ma je toliko značajna da ona oblikuje i moralna svojstva, odnosno karaktere ljudi.

Na primer, u despotskom režimu – strah, u monarhističkom uređenju – čast, a u re-

publikanskom uređenju – čvrstinu, odnosno poštenje i spremnost na žrtvu.

U domete geografskog determinizma, po Monteskjeu, spada i vrednoća, ra-

dinost, osećajnost i dr. Tako, na primer, dok su južnjaci osećajni, francuzi su umere-

ni, jer žive u umerenom klimatskom pojasu i dr.

U svom delu

,,Duh zakona''

Monteskje naglašava da su zakoni, u najširem

značenju te reči, nužni odnosi koji proističu iz prirode stvari. U tom smislu, po

Monteskejeu, ,,sva bića imaju svoje zakone...'' (božanstvo, čovek-građani, životinje,

materijalni svet i dr.). Pri tome, zakonodavac ne može da postupa po svojoj volji, već

mora da uzima u obzir sve uslove pod kojima se formira istorijski život naroda. A

odnos zakona prema tim uslovima čini – duh zakona.

Monteskje je značajan i po tome što je ukazao na opasnosti od zloupotrebe

državne vlasti i načinu otklanjanja tih opasnosti, putem sistema podele vlasti na

njena tri ,,prirodna dela'' (zakonodavna, izvršna i sudska). Ta podela, po Monteskjeu,

predstavlja nužan uslov političke slobode i nezaobilazan deo savremene teorije

države.

Dejvid Hjum

(1711–1776) je engleski filozof, predstavnik engleske

empirističke filozofije. Po svojim političkim ubeđenjima bio je konzervativac, sa

monarhističkim ubeđenjima, koja je težio da izmiri sa zahtevima buržoaskog

liberalizma u periodu procvata kapitalizma u Engleskoj. U njegovoj socijalno-

političkoj koncepciji prvo mesto je zauzimao princip aktuelne koristi i praktične

celishodnosti. Smatrao je da mje glavni pokretač privrednog progresa – težnja ka

sticanju, a da pravo služi za zaštitu (čuvanje) svojine.

Hjum je razvio psihološko tumačenje društva. On je kritikovao teoriju

društvenog ugovora kao apriorističku, jer polazi od znanja o koristima života u

društvu pre iskustva, odnosno pre nego što se društvo konstituisalo.

Po Hjumu, društveni život ima svoje poreklo u (polnom) instiktu, a razvi-

ja se preko emocija, da bi na višem nivou svoga razvoja bio pod kontrolom intelek-

ta.

Prvi oblik društvenog života je porodica, koja nastaje iz polnog nagona,

zatim, dolazi do jačanja tog udruživanja na bazi simpatija i ljubavi, a zatim, zbog

sebičnosti, dolazi do narušavanja emocionalnih veza i pojave političke vlasti koja

obezbeđuje društvenu integraciju.

Adam Smit

(1723–1790) je, zajedno sa Rikardom, tvorac klasične engle-

ske političke ekonomije. Tragajući za zakonima koji vladaju društvenim životom,

- 56 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

on je, u svom delu "Teorija moralnih osećanja", došao do zaključka da je u svakom

čoveku, u njegovoj prirodi, ukorenjeno saosećanje sa drugim. Taj instikt simpatije i

saosećanja sa drugim vezan je ne samo za emotivnu, već i za biološku strukturu čo-

veka, tako da on čini osnovu svih oblika društvenog života.
Isto tako, po Smitu, za čoveka je karakteristična urođena sklonost ka raz-
meni i trampi koja, preko podele rada, učvršćuje veze i odnose među ljudima koji
su nastali na bazi instikta saosećanja i simpatija.

* *

U XVIII veku se javljaju i brojni drugi teoretičari i socijalni mislioci koji
razvijaju novo shvatanje ljudske istorije i društvenog progresa, uočavajući neke
posebne zakonomernosti toga procesa. Među njima posebnu pažnju zaslužuju, i to:
Žan Batist

Viko,

Imanuel

Kant

i Georg Vilhelm Fridrih

Hegel

Žan Batist Viko

(1668–1744) je, u svom delu "Principi nove nauke", celo-

kupnu istoriju shvatio kao zakonomerni i progresivni društveni proces, formulišući
teoriju cikličnog razvoja društva. Naime, društveno-istorijski proces se odvija kroz
tri razdoblja: (1) božansko doba ("doba bogova"); (2) herojsko doba ("doba hero-
ja"); i (3) humanističko doba ("humano doba").
             Na prvom stupnju, tzv. detinjstvu čovečanstva, preovlađuju religijska ose-
ćanja, a u politici teokratija; na drugom stupnju, u herojskom dobu, na području
duha preovlađuje poetska mašta, a u politici – vojna aristokratija; a na trećem stup-
nju, kao vrhuncu progresa, u humanističkom dobu, preovlađuje težnja ka pozitiv-
nom   znanju,   jednakosti,   slobodi   i   ravnopravnosti,   što   se   na   polititičkom   planu
ostvaruje u ustavnim republikama i monarhijama. Kada pojedini narodi pređu put
do humanističkog doba, onda se čitav proces obnavlja, ali na višem nivou.

Imanuel Kant

(1724–1804) je doslednije od Vika razvio ideju o zakono-

mernom i progresivnom razvoju društva. Po njemu, istorijski proces se odvija po
skrivenom planu prirode. Taj proces je neprekidan, uzlazno-progresivan, a ostvaru-
je se kroz razvoj čovekovih skrivenih sposobnosti i kroz napredovanje ka miru i
slobodi. Glavni cilj istorijskog kretanja je upravo ostvarenje savršenog kosmopolit-
skog građanskog društva

zasnovanog na miru i pravu,

pri čemu glavnu pokretač-

ku snagu toga razvoja čini sukob individualnih i društvenih težnji ljudi. Ostvarenje
toga cilja moguće je, po Kantu, uspostavljanjem univerzalne federacije država.
Ovakav Kantov pristup prozilazi iz njegovih filozofsko-etičkih shvatanja
čoveka i društva. U težnji da ostvari usklađivanje čovekove slobodne delatnosti sa
opštošću i nužnošću u prirodi, Kant polazi od osećaja unutrašnjeg imperativa

dužnosti

koji svaki čovek treba da ima, kao najviši motiv u svom moralnom

delovanju. Takav motiv je oslobođen elemenata etičkog hedonizma i utilitarizma i

- 58 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

svođenje slobode na slepu prirodnu nužnost, u smislu da prirodni zakoni vladaju i u

istoriji. Ali, isto tako je odbacio i apsolutni indeterminizam, po kome se sloboda

shvata kao splet slučajnosti, kao samovolja.

Hegel je uvideo da su potrebe ljudi, njihove strasti, interesi, karakteri i

talenti, samo pojavna strana istorijskih zbivanja. Kao objektivni idealist, Hegel je

zakonitost istorijskih zbivanja video u razvitku apsolutnog duha, čiji razvitak

sadrži nužnost i opštost, a ono čemu teži pojedinačna svesna volja jeste – sloboda.

U tom kontekstu, Hegel je nastojao da odgovori na pitanje kako se nužnost

ispoljava u pojedinačnom ljudskom ponašanju, koje je svrhovito, skrenuvši tako

pažnju na

odnos nužnosti i svrhovitosti

, be čijeg razjašnjenja, po Hegelu, nije

moguće objasnitin ljudsku istoriju i društvena zbivanja.

U tom smislu, Hegel je uvideo da se odnos između svesnog i svrhovitog

delovanja ljudi i prirodne nužnosti neposredno uspostavlja, pre svega, u ljudskom

radu. Čovek je biće koje unapred postavlja ciljeve svoje delatnosti, težeći da

uspostavi svoju nadmoć nad prirodom. Ta njegova snaga se ispoljava kao sloboda,

nasuprot prirodnoj nužnosti. Upravo to je Hegel shvatio kao

lukavstvo uma,

koje

se sastoji u praktičnom korišćenju prirodnih sila, jedne protiv druge, a u korist

čoveka. Sa tog stanovišta, pojam lukavstva uma je veoma značajan u Hegelovoj

filozofiji, a posebno u filozofiji istorije, koja čini važan deo Hegelovog filozofskog

sistema.

Viko, Kant i Hegel nisu uspeli da otkriju stvarni tok istorije i njene pokre-

tačke snage. Ljudska istorija je za njih, uglavnom, objektivizacija skrivenog plana

božanstva, apsolutnog duha ili same prirode, a ne proizvod stvarnih društvenih pro-

cesa i odnosa. Njihova filozofija istorije ne traži pokretačke snage istorije u njoj sa-

moj, već ih unosi spolja iz filozofske ideologije. Ipak, zahvaljujući njima, ljudska

istorija se nije više tumačila kao rezultat slučajnosti, već je počela da se tretira kao

nužan, zakonomeran i progresivan društveni proces, što predstavlja značajan dopri-

nos sociologiji.

* *

U Novom veku su se razvile i tzv. socijal-utopističke teorije koje su se od-

nosile veoma kritički prema kapitalističkom društvu, smatrajući ga nemoralnim, a

nudeći, istovremeno, viziju novog, boljeg i pravednijeg društva, koje su nazivali

socijalističkim, odnosno, komunističkim. No, takve ideje su bile i ostale utopistič-

ke, jer su nudile neostvarljive projekte društvenog preobražaja. To se odnosi kako

na rane socijal-utopiste u XVI i XVII veku (Tomas Mor, Tomazo Kampanela), ta-

ko i na francuske socijaliste (Moreli, Mabli, Babef), kao i na tzv. "velike" socijal-

utopiste XIX veka (Sen Simon, Šarl Furije, Robert Oven).

Vidi: Dr Miodrag R. Đorđević, Filozofija (cit. delo), str. 246 - 247.

Vidi šire: Dr Miodrag Đorđević, Socijalističko samoupravljanje, Viša škola za organiza-

ciju rada, Novi Sad, 1984, str. 6-13.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Sa stanovišta razvoja socijalne misli i konstituisanja sociologije kao samo-

stalne nauke, među socijal-utopistima je najznačajniji

Sen Simon

(1760–1825), ko-

ga mnogi smatraju jednim od osnivača sociologije kao nauke. On je u svojim deli-

ma ("Skica o društvenoj organizaciji", "Traktat o nauci o čoveku", "Novo hrišćan-

stvo" i dr.) pokrenuo mnoge elemente sociološke teorije na koje će se nadovezati

prvi sociološki sistemi.
             Sen Simon nije zadovoljan kapitalističkim društvom, jer je eksploatator-
sko, podeljeno na dve klase, i to: (1) klasu neradnika (feudalci, rentijeri, aristokra-
te, birokrate i dr.); i (2) klasu radnika, odnosno radničko-industrijska klasa, koju su
činili ne samo radnici-proizvođači, već i kapitalisti.
             Po Sen Simonu, kapitalizam je anarhično društvo, bez odgovarajućeg zna-
nja i morala. Zato je potrebno da se pronađu pravi putevi i načini da se takvo druš-
tvo prevaziđe postavljanjem nove društvene organizacije u kojoj će dominirati zna-
nje i nauka. U tom cilju nisu dovoljne samo prirodne nauke, već je potrebna jedna
empirijska pozitivna nauka, nauka o društvu, koju je on nazvao "socijalnom fizio-
logijom". Sen Simon je na početku poistovećivao društvene i fiziološke pojave, ta-
ko da je njegova "socijalna fiziologija", u stvari, fiziologija društva. Ona ima zada-
tak da na osnovu istraživanja unutrašnjih zakonitosti društvenog života postavi na-
učnu organizaciju proizvodnje i društvenih odnosa, kontrolisanu od strane naučni-
ka i stručnjaka, čime Sen Simon zagovara neophodnost tehnokratskog pristupa.
              Zastupajući ideju socijalističkog društva, Sen Simon se zalaže za takvu
društvenu organizaciju koja bi fizičkim radnicima, kao najsiromašnijoj i najmasov-
nijoj klasi, omogućila bolji život. Novu društvenu organizaciju bi činilo "novo hriš-
ćanstvo", kao nova religija koja bi potisnula "eksploataciju čoveka po čoveku" i
obezbedila da rad i zasluge ljudi budu osnova njihovog napredovanja.
             U nauci o društvu Sen Simon koristi istorijski metod, koji mu omogućava
upoznavanje prošlosti i predviđanje budućnosti, a na bazi sagledavanja celine druš-
tvenog razvoja. U procesu društvenog razvoja Sen Simon uvažava intelektualni
faktor, donekle i materijani, ali je pri tome intelektualni faktor (mišjenje, duh, ide-
ja) primaran.
             Sen Simonova teorija društva i društvenog razvoja je, u osnovi mehanici-
stička i utopistička. Mehanicističu i reformističku stranu njegove teorije produbio
je i dalje razvio Ogist Kont, a njenu utopističku stranu – Karl Marks. Ova dva teo-
retičara, na osnovu Sen Simonove teorije, uobličila su dva osnovna pristupa druš-
tvu (reformističko-integrativistički i kritičko-revolucionarni), koji dominiraju u so-
ciologiji sve do naših dana.

* *

Ogist Kont

(1789–1857) je, po mišljenju mnogih teoretičara, utemeljio na-

uku o društvu i prvi joj dao naziv "sociologija"(1839). Svoja shvatanja o predmetu,

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

istorijskog razvoja odgovara i periodizacija svega onoga što proizilazi iz karaktera
društvenog mišljenja.
Kont je

razradio ne samo predmet, već i metod sociologije

. Po njemu,

sve nauke, pa i sociologija, treba da temelje svoja znanja na pozitivnom metodu,
odnosno na pozitivnim, stvarnim činjenicama, koje su dostupne posmatranju, eks-
perimentu i komparaciji. Pri tome, sociologija treba da koristi istorijski metod i da
polazi od društvene celine pri tumačenju i objašnjenju njenih delova.

Herbert Spenser

(1820–1903) se, takođe, smatra jednim od osnivača soci-

ologije. Njegovo glavno delo je "Sistem sintetičke filozofije" i sastoji se od jedana-
est tomova, od kojih su tri posvećena sociologiji. Po Spenseru, zadatak je filozofije
da dođe do jedne sintetičke istine koja će biti zakon sveopšte veze među pojavama.
Ono što je zajedničko svim pojavama u njihovom istorijskom kretanju i što se poja-
vljuje kao opšti princip jeste neprestano kretanje i razvitak. To

evolucionističko

načelo

čini suštinu Spenserove sintetičke filozofije.

Spenser smatra da je ljudsko društvo organizam kao i svaki drugi organi-
zam, odnosno da je ono nadorganizam. Razlika između društvenog organizma i po-
jedinačnih organizama je u tome što su elementi društvene celine samostalniji, po-
kretniji i manje integrisani, dok su individualni organizmi statični, ali povezani i
međusobno bliži i koherentniji.
Što se svesti tiče, razlika je u tome što je svest u društvu podjednako raspo-
ređena na sve delove agregata, dok je kod pojedinačnih organizama svest funkcija
određenog centra. Zadatak sociologije je da utvrdi opšte istine, odnosno zakone
kretanja društva, utvrđivanjem spoljašnjih i unutrašnjih činilaca njegovog nastaja-
nja i razvoja, pri čemu su unutrašnji činioci, pre svega, organsko-psihološka svoj-
stva ljudi, važniji od spoljašnjih (flora, fauna, klima, konfiguracija zemljišta i dr.).
Po Spenseru, postoje dva tipa društva, i to: (1)

militaristički

(vojni); i (2)

industrijski

. Mogući su i mešoviti oblici. Militarističko društvo je zasnovano na

silil i prinudi, a industrijsko društvo je slobodno i demokratsko.
U skladu sa svojim biologističkim pristupom Spenser je društveni razvoj ob-
jašnjavao principima prilagođavanja i borbe za opstanak koji vladaju u organskom
svetu. Kroz borbu za opstanak ljudski rod se evolutivno razvija i prelazi put od hor-
de, preko militarizma i industrijalizma, do etičkog društva, u kome će se svi odnosi
zasnivati na humanizmu i ljudskoj moralnosti među različitim rasama i narodima.
Spenser ističe da se razvoj industrijskog društva kreće ka socijalizmu, ma
da je on veliki protivnik takvog društvenog sistema, jer socijalizam, prema Spense-
ru, protivureči osnovnoj ljudskoj prirodi, odnosno biopsihološkoj strukturi čoveka.
U stvari, socijalizam vodi u militarizam, tj. vraćanju istorije nazad, u ropstvo. O to-

- 62 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

me Spenser govori opširno u svojim delima, i to: "Od slobode ka ropstvu" i "Budu-
će ropstvo".

* *

Karl Marks

(1818–1883) i

Fridrih Engels

(1820–1895) su se, sredinom

XIX veka, pojavili sa svojim originalnim i celovitim učenjem o društvu, gotovo
istovremeno kada je Kont izgrađivao organsko-racionalističku, a Spenser biološku
teoriju društva. Svoje učenje o društvu su nazvali istorijski materijalizam.
Osnovna pitanja kojima su se Marks i Engels bavili su pitanja zakonitosti
društvenog razvoja, međuzavisnosti društvenih pojava, odnosa društvenog bića i
društvene svesti, pokretačkih snaga društvenog razvoja i dr. Oni su posebno zna-
čajni po tome što su ukazali na primarni

značaj materijalnog faktora za

razvoj

ljudskog društva.U tom smislu, Engels kaže: "Kao što je Darvin otkrio zakon raz-
vitka organske prirode, tako je Marks otkrio zakon razvitka ljudske istorije: prostu
činjenicu, koja je dotad bila skrivena pod ideološkim naslagama –

da ljudi, pre

svega, moraju jesti, piti, stanovati, odevati se, pre nego što će moći da se bave
politikom, naukom, umetnošću, religijom itd;

(Podv. – M.Đ.)

da, prema tome,

proizvodnja neposrednih materijalnih sredstava za život, a time i svaki stupanj eko-
nomskog razvitka jednog naroda ili jedne epohe, čini osnovu iz koje su se razvile
državne institucije, pravne koncepcije, umetničke ili čak religiozne predstave dotič-
nih ljudi i da se one stoga moraju objašnjavati iz te osnove".

Kako Marks i Engels gledaju na pitanja zakonitosti društvenog razvoja mo-
že se najbolje videti u Predgovoru za "Prilog kritici političke ekonomije". Naime,
Marks kaže: "U društvenoj proizvodnji svoga života ljudi stupaju u određene, nu-
žne odnose, nezavisno od njihove volje, odnose proizvodnje, koji odgovaraju odre-
đenom stupnju razvitka njihovih materijalnih proizvodnih snaga. Celokupnost tih
odnosa proizvodnje sačinjava ekonomsku strukturu društva, realnu osnovu na kojoj
se diže pravna i politička nadgradnja i kojoj odgovaraju određeni oblici društvene
svesti. Način proizvodnje materijalnog života uslovljava proces socijalnog, politič-
kog i duhovnog života uopšte.

Ne određuje svest ljudi njihovo biće, već, obrnu-

to, njihovo društveno biće određuje njihovu svest

(Podv. M.Đ.). Na izvesnom

stupnju svoga razvitka dolaze materijalne proizvodne snage društva u protivrečnost
s postojećim odnosima proizvodnje ili, što je samo pravni izraz za to, sa odnosima
svojine u čijem su se okviru dotle kretale. Iz oblika razvijanja proizvodnih snaga ti
se odnosi pretvaraju u njihove okove. Tada nastupa epoha socijalne revolucije. S

K.Marks-F.Engels, Izabrana dela, Kultura, Beograd, 1950, str.163.

- 64 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

osmišljenosti ljudskih radnji, razumevanjem svesnih ponašanja ljudi i otkrivanjem
njihovih kulturnih vrednosti. Sociologija, po njemu, mora da bude okrenuta nepo-
sredno datoj društvenoj stvarnosti i da doprinese njenom osmišljavanju, sagledava-
nju specifičnosti i bitnih tendencija razvoja. Sociologija treba da predstavlja jednu
nauku koja teži da razume i protumači ljudsko delanje i na taj način uzročno obja-
sni njegov tok i njegove posledice.
U tom smislu, po Veberu, sociologija treba da proučava osnovne tipove
ljudskog delanja, kao što su: (1) ciljno-racionalno; (2) vrednosno racionalno; (3)
afektivno; i (4) tradicionalno delanje.

Ciljno-racionalno delanje je takvo delanje u kome pojedinac racionalno po-
stavlja ciljeve i bira odgovarajuća sredstva za njihovo ostvarivanje; vrednosno-raci-
onalno delanje spaja racionalno i vrednosno suđenje; tradicionalno delanje je kada
pojedinac reaguje obično prema ustaljenim društvenim navikama i običajima; a
afektivno   delanje   predstavlja   širok   spektar   delovanja   i   pretežno   je   van   granica
svesnog.
             Dugotrajne pravilnosti u delanju ljudi, po Veberu, proizilaze iz njihovih in-
teresa, ali i iz vrednosti koje na ljude prinudno deluju. Delanje većeg broja pojedi-
naca, koje je po svom smislenom sadržaju orijentisano i uzajamno podešeno, pred-
stavlja društvene odnose koji mogu biti konfliktni, kada je delanje pojedinca usme-
reno protiv htenja, želja i interesa drugog, i solidarni, koje karakteriše saradnja više
pojedinaca u ostvarivanju zajedničkih ciljeva i vrednosti.
             Polazeći od ove tipologije ljudskog delanja, Veber je težio utvrđivanju pra-
vilnosti, odnosno utvrđivanju opštih oblika delanja,

tzv. idealnih tipova,

koji pred-

stavljaju   srednje   vrednosti,   rezultantu   ponašanja.   Sociologija   treba   da   istražuje
uzroke i načine odstupanja od idealnih tipova ponašanja.
             Ovakav pristup Veber je, na primer, primenio na kapitalizam, utvrđujući
njegova bitna svojstva i karakteristike. Pored ostalog, on je, na primer, dokazao da
je kapitalizam vrhunac racionalne organizacije privrede i društva i da je industrijski
(građanski) kapitalizam osnovni oblik modernog kapitalizma.
             U tim istraživanjima Veber je pokazao da u razumevanju smisla delatnosti
modernog čoveka kapitalističkog društva leži objašnjenje čitavog sistema, odnosno
da se u subjektivnim, psihičkim faktorima (motivima), nalazi osnova nove organi-
zacije privrede industrijskog kapitalizma. Veber je, dakle, u idejama, duhu i psihič-
kim motivima video osnovu date objektivne društvene strukture, ne zanemarujući i
značaj ostalih faktora (ekonomskih, socijalnih, političkih i dr.). U tom kontekstu,
Veber je smatrao da je Marks prenaglasio značaj ekonomskog faktora u istoriji, za-
nemarivši ulogu političkih i kulturnih činilaca. Po njemu, ekonomika, oblici druš-

Vidi: M. Veber, Privreda i društvo I, Prosveta, Beograd, 1976, str.44.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

tvene i političke organizacije i vladajuće ideje su vrlo tesno povezani, pa se kroz
njihovo međusobno delovanje oblikuju različiti tipovi društva.

* *

              Sociologija ima burnu istoriju. Svoje poreklo ona duguje građanskom
društvu,   jer   se   razvila   kao   kritika   feudalizma,   zalažući   se   za   razumniji   oblik
društvene organizacije. Ona deli sudbinu razvoja građanskog društva, jer su njene
bitne odlike bile zavisne od karaktera određenih etapa njegovoga razvoja. Prva
etapa razvoja sociologije se označava kao

''pionirsko doba''

, kada je građansko

društvo bilo na početku svoga razvoja. Tada se sociologija, preko svojih osnivača
(Kont,   Spenser   i   dr.),   tek   formira   kao   nauka.   Podržavajući   građansko   društvo,
sociologija   se   u   početnoj   etapi   svoga   razvoja   pojavljuje   više   kao   utilitarna   i
angažovana disciplina.
                         Druga etapa razvoja sociologije se označava kao

''zlatno doba''

ili

''klasično doba'' sociologije, kada se građansko društvo stabilizuje, a samim tim i
sociologija. Podržavajući stabilizaciju građanskog društva, sociologija prelazi od
kritičke na  apologetsku ulogu. U tom periodu se jasno izdvaja i naučna uloga
sociologije,   dobijajući   sve   više   na   značaju   u   licu   pravih   ''očeva   sociologije''
(Dirkem, Veber i dr.); tada se čine i prvi koraci da se sociologija uvede u sve
oblike školskog obrazovanja.
                         Treća etapa je

''međuratno, nestabilno doba''

sociologije, kada

građansko društvo doživljva velike promene, a sa njim i sociologija. U Rusiji se
uspostavlja socijalizam, što dovodi do toga da se sociologija izjednačava sa
istorijskim materijalizmom. Na Zapadu, pak, u nizu evropskih država, dolazi do
izražaja fašizam-nacizam, što ima za posledicu stagnaciju sociologije kao nauke.
Četvrta etapa se označava kao

''posleratno, relativno stabilno doba''

kada sociologija deli sudbinu blokovske podele, vezujući se za određene ideološke
ciljeve.
Danas, posle nestanka blokovske podele i sloma real-socijalističkih
sistema,

sociologija figurira kao relativno razvijena nauka,

koja ima svoju

institucionalizaciju i organizaciju, sa tendencijom velikog diferenciranja na niz
posebnih socioloških disciplina.

SOCIOLOŠKE TEORIJE

Posle Sen Simona i Ogista Konta razvoj sociologije je tekao u različitim

pravcima. Takav razvoj je posebno podstakao Kont svojom teorijom "faktora",

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Mehanicizam polazi od toga da je čovek fizičko biće koje podleže fizičkim
zakonima, kao

na primer, zakonu gravitacije, da bi se na osnovu toga reklo da je

odnos između muškarca i žene poseban oblik gravitacije.
             U tom smislu, društvo se shvata kao skup mehaničkih sila, kao, na primer,
akcija i reakcija, ali  u fizičkom smislu. Društveni život se tretira kao običan oblik fi-
zikalnog kretanja. U tom smislu, politika se, na primer, shvata kao kretanje velikih i
malih "sila". Centralizacija i decentralizacija u društvu se, na primer, posmatraju kao
odnosi centrifugalnih i centripetalnih sila u društvu, u mehaničkom smislu. Egoizam
i sukobi u društvu se, takođe, svode na centripetalne sile, identične silama u prirodi.
Ili: tradicija u društvenom životu se tumači kao specifičan oblik inercije u mehanici.
Saradnja i udruživanje u društvu se tumače kao sabiranje ili umnožavanje energije, a
društvene i kulturne tvorevine se posmatraju kao oblici preobražaja energije itd.
             Očigledno, mehanicistička teorija

gubi iz vida kvalitativnu razliku između

prirode i društva i ne uočava značaj čovekove aktivnosti u društvu.

U svom gru-

bom obliku, mehanicizam nije danas prisutan u sociologiji, jer je vrlo evidentno da se,
primenom ove teorije, ne može doći do pravih saznanja o društvu i društvenim poja-
vama. Naravno, to ne znači da mehanicizam, kao način mišljenja, nije prisutan u
sociologiji. To se, na primer, može videti u slučajevima kada se govori o Marks-
Engelsovim kategorijama - "bazi" i "nadgradnji", kao o mehaničkim činiocima
uzrokovanja i povratnog reagovanja, bez razumevanja suštine društvenog života u
smislu višesmernih i višeznačnih međuuticaja i međudejstava, kada oni, sa stano-
višta primarnog i sekundarnog delovanja, zavisno od uslova, mogu da menjaju svo-
ja mesta.

Geografska teorija

Geografska teorija u sociologiji (tzv. geografski materijalizam) objašnjava

društvo prirodno-geografskim faktorima (zemljište, klima, Sunce i dr.), koji čine
"neprerađenu" prirodu. Polazeći od značaja klime, Musolini je, na primer, za vreme
II svetskog rata, pošto je bio ljut na svoje vojnike što nisu hrabriji, došao na ideju
da   treba   izvršiti   pošumljavanje   Italije,   verujući   da   će   oštrija   klima   uticati   na
povećanje vojničke hrabrosti.
             Geografska shvatanja imaju svoj koren još u antičkoj Grčkoj. Na primer,
Aristotel, a kasnije i Šarl Monteskje, smatrali su da prirodno-geografski uslovi ima-
ju   odlučujući   uticaj   na   razvoj   ljudskog   društva.   U   tom   smislu,   zastupnici
geografske teorije su tvrdili da su sve velike civilizacije, na primer, nastale u po-
voljnijim geografskim uslovima.

Frederik Le Plej

je, na primer, proučavajući porodicu, polazio od geograf-

skih faktora, objašnjavajući na taj način razvoj društva u celini. Geografski faktori,
po Pleju, određuju ne samo karakter privredne aktivnosti porodice, nego i sve osta-
le njene odlike (sastav, oblik, kulturu i dr.). Imajući u vidu najranije tipove porodi-

- 68 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ce, a prenaglašavajući geografski faktor, Plej smatra, na primer, da stepe uzrokuju
patrijarhalnu porodicu, za koju je karakteristična kolektivna svojina i pastirska pri-
vreda; da tundre, pak, uzrokuju slabljenje patrijarhalne porodice, naročito u fazi ka-
da preovlađuje lov i ribolov i dok je svojina zajednička; šume i šumski život, koji
podrazumevaju lov kao osnovni oblik privređivanja, uzrokuju porodicu nestalnog
tipa, tako da ona ne priprema svoje članove u nekom posebnom pravcu i dr.
U okviru geografske teorije postolje različite varijante. Tako, na primer,

te-

orija

o sunčevim pegama

i privrednim ciklusima

polazi od toga da se na Suncu,

u određenim vremenskim intervalima, javljaju sunčeve pege koje dovode do kli-
matskih promena na zemlji, a ove do privrednih kriza. Ili, na primer,

geopolitičke

teorije,

koje, na osnovu geografskog položaja pojedinih zemalja, prognoziraju koja

će zemlja ostvariti dominaciju. Takvih je teorija, kao što je poznato, bilo najviše u
Nemačkoj, za vreme Hitlera.
Geografski faktori, nesumnjivo, imaju značajan uticaj na društvo i njegov
razvoj, ali je pogrešno ako se taj uticaj preuveličava i apsolutizuje. Savremeni stepen
tehnike i tehnologije svodi na minimum zavisnost društva od prirodno-geografskih
uslova. Da prirodno-geografski uslovi nisu odlučujući pokazuju primeri da pod istim
geografskim uslovima postoje, i mogu da budu ostvareni, različiti rezultati. Šta više,
mnogi primeri pokazuju da ti rezultati mogu da budu veći u geografski nepovoljni-
jim uslovima, ako se raspolaže tehničko-tehnološkim mogućnostima iskorišćavanja
prirodnih resursa.

Biološka teorija

Biološke teorije dominiraju u drugoj polovini XIX veka, jer je tada, naroči-
to sa pojavom Darvinovog učenja, došao do izražaja snažan razvoj biologije, mada
su elementi biologističkih shvatanja bili prisutni i ranije (Platon, Aristotel i dr.). Bi-
ološke teorije bi mogli da svrstamo u dve grupe, i to:
(1) organsko-racionalističke

(O.Kont, L. Vord, L.Hobhaus, i dr.);

(2) socijalno-darvinističke teorije

(H. Spenser, Gumplovič, Racenhofer,

Smol, Darlington, Lapuž, Amon i dr.).

Predstavnici organsko-racionalističke teorije stavljaju znak jednakosti iz-
među biološkog organizma i društva, prenoseći biološke zakone na društvene poja-
ve. Doduše, Spenser je, na primer, uvažavao neke bitne razlike između biološkog
organizma i društva, ali su njegove pristalice, razvijajući biološku teoriju, otišle to-
liko daleko da su društvene pojave objašnjavali "biološkom fantastikom", tvrdeći,
na primer, da su bela krvna zrnca u organizmu isto što i policija u društvu ili da su
društveni nervi – telefonske žice, da je berza – srce društva i dr.

Vidi: Dr Radomir Lukić, cit. delo, str. 102.

- 70 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

tva, u mnogim njenim elementima, dalje su razvijali Kontovi sledbenici, kao:

Le-

ster Vord

(1841–1913), jedan od pionira američke sociologije, zatim,

Leonard

Hobhaus

(1864–1929), engleski filozof i sociolog i dr.

Predstavnici

socijal-darvinističke teorije

su, u tumačenju društva, prime-

nili Darvinovo učenje, uprkos upozorenjima od strane samog Darvina da je njego-
va teorija biološka i da ona ne može mnogo da koristi za tumačenje ljudskog druš-
tva. Po njima, borba za opstanak je osnovni faktor postojanja i razvoja ljudskog
društva, koja dovodi do selekcije i podele društva na elitu i masu, kao i do stvara-
nja različitih rasa – viših i nižih, sposobnih i nesposobnih, pri čemu opstaju sposob-
ni, a izumiru nesposobni. Tako se biološka nejednakost rasa pojavljuje kao osnova
za večitu društvenu nejednakost, koja podrazumeva večitu vlast elite i odsustvo
svake demokratije.
             Prema shvatanju socijal-darvinista, odnosno prema teoriji nejednakosti i
borbe različitih "rasa", sve velike civilizacije su stvorene od strane bele rase, po-
sebno njenog arijevskog stabla, bilo da su ih stvarali sami ili mešanjem sa drugim
rasama. Pri tome, mešanje rasa ne smeta u početku, sve dotle dok dominira genije
bele civilizacije. Međutim, na duže staze, mešanje rasa postaje osnovni uzrok pro-
padanja civilizacija, njihovog unutrašnjeg truljenja. To propadanje, kako tvrde so-
cijal-darvinisti,  najviše   se  ogleda  u  idejama  o  jednakosti  ljudi  i  demokratskom
ustrojstvu društva, koje ne stvara mogućnosti da dominiraju oni koji su prirodno
superiorni, niti mogućnosti za održavanje njihove biološke čistote.
             Krajem XIX i početkom XX veka, zastupajući tzv. antropometrijsku teori-
ju, kao posebnu varijantu teorije nejednakosti i borbi rasa,

Lapuž i Amon

su doka-

zivali da se nejednakost rasa može meriti. Smatrali su da je superiorna dugoglava
"arijevska rasa", rasa visokih i plavokosih, koja se odlikuje velikim ambicijama i
željama, hrabrošću i smelošću i koja je tvorac najvećih tvorevina materijalne i du-
hovne kulture. Lapuž je, na primer, razlikovao tri evropske rase: homoeuropaeus
(arijevac, visok, plav i neustrašiv); homoalpunus (nizak, smeđ, umeren i promiš-
ljen); i homocontractus, koji je po svojstvima između prva dva. Među njima postoji
prirodno odabiranje, koje dovodi do dominacije arijevaca, što je, prema Lapužu,
pozitivna pojava. Međutim, proces selekcije u društvu dovodi do toga da prirodno
superiorni više stradaju, jer, nasuprot prirodnom, društveno odabiranje obuhvata
mnoge pojave (političke borbe, ratni i verski sukobi i dr.) u kojima stradaju arijev-
ci, kao hrabriji i odvažniji.
Prvi i najvažniji socijalni teoretičar biologističke orijentacije, kako smo na-
pred istakli, bio je engleski filozof i sociolog

Herbert Spenser

(1829–1903). On je

istovremeno kad i Darvin, ali nezavisno od njega, u svom delu "Prva načela" razvio

Vidi šire: Mihailo Pešić, Sociološke teorije, Institut za političke studije, Beograd, 1994,

str. 37–42.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

sopstvenu evolucionu prirodno-naučnu teoriju. U skladu sa svojim biologističkim
pristupom, Spenser je društveni razvoj objašnjavao principima adaptacije i borbe
za opstanak koji vladaju u organskom svetu.
Jedan od preteča biološke teorije je

Maltus, Tomas Robert

(1766–1834),

engleski ekonomista i demograf. On je 1798.godine objavio "Esej o populacionom
načelu", u kome je zastupao tezu da se stanovništvo razmnožava geometrijskom, a
uslovi za njegov opstanak aritmetičkom progresijom, pa je u prenaseljenosti video
osnovni uzrok siromaštva, a time i nužnost sukoba u društvu, što je služilo kao ar-
gumentacija mnogim pobornicima ratnih sukoba. Verovao je da će broj stanovnika
rasti do granice golog opstanka i da će se tu zadržati zbog gladi, bolesti i rata.
Kasnije, 1826. godine, Maltus je produbio je svoje ideje. Smatrao je da po-
moć siromašnima treba ograničiti, jer oni podstiču prekobrojnost stanovnika. Ma
da osporavane, njegove teorije su imale veliki uticaj na ekonomiste, kao što je bio
Dejvid Rikardo, ali i na savremenu socijalnu politiku.

Biološka teorija, uzeta u celini, bez obzira na izvestan doprinos koji je dala
sociologiji, delovala je štetno na razvoj sociologije. Teško se može naučno dokazi-
vati da je borba za opstanak i prirodno odabiranje osnovni zakon društvenog razvoja.
Društvena proizvodnja, kao što je poznato, isključuje borbu za opstanak, svojstvenu
životinjama, i postavlja nove uslove opstanka ljudi – društva, a podele ljudi u druš-
tvu nisu uslovljene samo biološki (rasno, etnički), već, pre svega, socijalno, društve-
no.

Psihološke teorije

Kao reakcija na biologističku orijentaciju u sociologiji, ali i kao rezultat

razvoja psihologije, kao samostalne nauke, krajem XIX veka se u sociologiji poja-
vljuje tzv. psihološki determinizam, koji u tumačenju društva i njegovoga razvoja
polazi od psiholoških faktora, od ljudske psihe.
Psihološka teorija ima brojne varijante, pa je zato veoma teško dati njihov
jasan pregled. Ipak, one bi se mogle svrstati u tri grupe, i to: (1) individualno-psi-
hološke, koje društvene pojave objašnjavaju pojedinačnom psihom; (2) kolektivno-
psihološke, koje u objašnjenju društvenih pojava polaze od kolektivne svesti, neza-
visne od pojedinčnih svesti; i (3) socijalno- psihološke teorije, koje se u tumačenju
društvenih pojava oslanjaju na socijalnu psihologiju.

Individualno-psiholološke teorije

u fokusu svoga interesovanja imaju psi-

hičko ponašanje pojedinaca. Pristalice individualnog psihologizma smatraju da lju-
di, združeni u društvu, zadržavaju ista svojstva koja imaju kao pojedinci. Po njima,

Vidi: Enciklopedija BRITANIKA, Knjiga 5, Narodna knjiga –Politika, 2005, str.104.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

energiju koja se manifestuje kroz seksualne potrebe, erotsku ljubav, reprodukciju vrste
i radost življenja. Drugi nagon, nagon smrti, koji je Frojd uveo u svoju teoriju kasnije,
jeste psihološki neenergetski izvor neerotske agresivnosti i destrukcije usmerene pre-
ma sebi (mazohizam) ili prema drugima (sadizam).
Okupirajući se razmišljanjem o strukturi i dinamici ličnosti, Frojd smatra
da čovekovu ličnost čine tri sloja, i to: (1)

(lat.– ono); (2)

ego

(lat. – ja); i (3)

super - ego

(lat. – nad-ja). Prvi sloj čovekove ličnosti je najznačajniji. Reč je o

onom delu ličnosti koji je biološke prirode i koji se sastoji od nagona života i ljuba-
vi (

eros

). Njemu se kasnije dodaje i nagon smrti (

tanatos

). Energija koja goni na

zadovoljavanje tih nagona jeste

libido

. Za razvoj i tip ličnosti je najznačajnije u ko-

joj meri i na koji način će doći do zadovoljavanja ovih nagona. Ukoliko bi njihovo
zadovoljavanje izostalo, onda se, po Frojdu, javljaju psihopatološke pojave.
Druga dva sloja se nadograđuju na prvi sloj. Ego – koji se približno može
odrediti kao razum – razvija se usled nemogućnosti neposrednog i neograničenog
zadovoljavanja instikta u društvenoj zajednici. Iz tih razloga, ego traži i nalazi načine
njihovog zadovoljavanja, vodeći računa o principu realnosti, tako da ego karakteriše
racionalnost. Super-ego, kao treći sloj ličnosti, koji se približno može odrediti kao
savest, sastoji se, u osnovi, od usvojenih društvenih normi i vrednosti koje su postale
integralni deo ličnosti. Pojedinac se tako podruštvljava, stičući onu dimenziju lično-
sti koja se označava kao super-ego, a koja se isključivo stiče u porodici, pod utica-
jem roditelja.
Pri tome, Frojd prevashodno ima u vidu lik strogog oca, kao nosioca impe-
rativne vlasti, koji ne dozvoljava slobodno izražavanje deteta. Iz takvih porodičnih
odnosa kod muškog deteta se javlja

Edipov kompleks

, a kod ženskog deteta

Elek-

trin kompleks.

Ovim kompleksima Frojd pridaje poseban značaj, jer se radi o onoj

fazi razvoja ličnosti kada dete stiče kvaziseksualnu sklonost ka roditelju drugog po-
la, a neprijateljski stav prema roditelju istog pola. Sve je to, po Frojdu, univerzalno,
a ne kulturno-istorijski varijabilno.
U ovaj opšti okvir teorije ličnosti uklapa se i Frojdovo shvatanje društva –
kulture, vaspitanja, socijalizacije. U društvu se čovek oseća nesrećnim, jer je ono
usmereno protiv njegove iskonske potrebe za zadovoljavanjem instikata. Upravo
taj sukob između čoveka i društva, između ličnosti i kulture, između deteta i poro-
dice – je večit i nerazrešiv, a ispoljava se i kao sukob između tri elementa strukture
čovekove ličnosti, čije su posledice – psihopatološke pojave.
I pored velikog značaja Frojdove psihoanalize, treba reći da je Frojd prena-
glasio značaj nagona u strukturi ličnosti i uticaj porodice, gubeći iz vida činjenicu
da je čovek relativno plastično biće, koje svoje potrebe i želje uspešno socijalizuje,
uprkos izuzecima i brojnim teškoćama i problemima koji se u tom procesu javljaju.

- 74 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Jakob Moreno,

američki psiholog, zasnovao je sociometrijsku teoriju kao

jedan vid individualno-psihološke koncepcije tumačenja društva i društvenih pojava.
Sociometrija se bavi proučavanjem psihičkih odnosa među pojedincima u malim
društvenim grupama (mikrosociologija). Po Morenu, suštinu društvenih pojava čini
osećanje privlačenja i odbijanja ljudi, pa je potrebno sociometrijski izmeriti koliko
se pojedinci odbijaju, a koliko privlače.

Kolektivno-psihološku teoriju

je najdoslednije razvio francuski sociolog

Emil Dirkem

(1858–1917). Suprotstavljajući se sociološkom biologizmu i indivi-

dualnom psihologizmu, Dirkem je izgradio tzv. sociologistički teorijski sistem.
Njegovo osnovno polazište je da je društvo primarno i to ne samo u odnosu prema
pojedincima, već i prema pojedinim društvenim pojavama (religija, moral, vredno-
sti i dr.). Društvo je "sui generis", iznad i mimo pojedinca. Društveno zbivanje ne
uslovljavaju pojedinci, već društvo oblikuje čoveka i usmerava njegovu delatnost.
U skladu s tim, po Dirkemu, kolektivnu svest ne "nose" pojedinci, već ona figurira
kao posebna supstanca, nezavisno od individualnih svesti.
Dirkem je sav svoj naučni rad posvetio dokazivanju da se u osnovi društve-
nog života nalaze kolektivne predstave, a ne pojedinačne svesti. Po njemu, na pri-
mer, postoji heterogenost između kolektivnog i individualnog uma, što se najbolje
vidi u vremenu ugroženosti nacije, kada je intenzitet kolektivnog osećanja patrioti-
zma mnogo jači nego osećanje pojedinca i da je društvo spremnije da žrtvuje poje-
dince nego što su oni spremni da se sami žrtvuju.
Isto tako, po Dirkemu, postoji razlika između stavova i ponašanja pojedi-
naca kada su u grupi i izvan grupe. Imajući to u vidu, Dirkem zaključuje da društvo
misli, oseća i reaguje različito od pojedinca, odnosno da se udruživanjem ljudi u
društvene grupe stvara nova i posebna realnost koja deluje na stavove, osećanja i
ponašanja pojedinaca.

Kada govorimo o kolektivno-psihološkim teorijama treba pomenuti i teori-
je "narodnog duha" i teorije gomile. Predstavnici

teorije narodnog duha

(Lazarus,

Štantal, Vilhem Vunt, Gistav le Bon i dr.) ističu da je ljudsko društvo, odnosno na-
rod, poseban duhovno-kolektivni entitet. Po njima, svaki narod poseduje specifičan
"narodni duh", koji se manifestuje kroz folklor, običaje, moral, jezik, mišljenje i dr.
i koji određuje svest i ponašanje jednog naroda, usmerava tokove njegovoga razvo-
ja, oblikujući njegove zakone i institucije.
Inače, kada je reč o

teoriji gomile

, njeni predstavnici (Zigele, Le Bon, Or-

tega, Gaset i dr.) smatraju da je gomila sklona nasilju, jer formira specifičnu psiho-

Vidi: E.Dirkem, Pravila sociološke metode, str. 97–98.

- 76 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

jeste morfološki tačan pandan male istorije "čoveka pojedinca, životinje, drveta ili
cveta".

             Po Špengleru, kulture iznenada niču, rastu, cvetaju, venu i na kraju umiru,
kao i biljke. Životni ciklus svake velike kulture traje oko hiljadu godina. Kad se taj
ciklus završi, krug se zatvara i proces počinje iznova. Ovo ciklično kretanje kulture
je univerzalno, važi za sve kulture i odvija se potpuno nezavisno od naših ideala i
stremljenja. Pri tome, Špengler izdvaja osam velikih kultura: kinesku, egipatsku,
asirsko-vavilonsku, indusku, arabisku, antičku i zapadnoevropsku.
             Špengler smatra da na kraju svake kulture nastaju civilizacije, koje, kao
simbol gubljenja stvaralačke moći i propadanja, prati spoljna ekspanzija (imperija-
lizam). Savremena zapadnoevropska civilizacija, na primer, prema Špengleru, pri-
bližava se svome kraju, o čemu svedoči poplava sekti, nove mistike i privatnih kul-
tova. Ali, u pravcu Sibira, severno od Visle, po mišljenju Špenglera, nići će novi
kulturni organizam, čija je suština, po viđenju Dostojevskog, u hrišćanstvu.

Arnold Tojnbi

(1889–1975) je produbio Špenglerova shvatanja, zadržavajući

se na pojmu "civilizacija", kome pridaje više značenja. Najvažnije značenje pojma ci-
vilizacije se odnosi na stremljenje da se stvori stanje društva u kome bi svi ljudi bili
sposobni da žive zajedno u harmoniji, kao članovi jedne sveobuhvatne porodice.
Po Tojnbiu, istorija je večiti proces nastajanja, rasta i propadanja civilizaci-
ja. Tokom istorije, od 21 civilizacije, eliminisano je 14, a ostalo 7, i to: pravoslav-
no-hrišćanska, pravoslavno-ruska, islamska (ranija iranska i arapska), hindu, kine-
ska, korejsko-japanska i zapadna civilizacija. Po njemu, sve civilizacije, osim za-
padne, danas su na poslednjem stupnju i već su upale u orbitu zapadne civilizacije,
čiji je ishod, takođe, veoma neizvestan i zavisi od načina primene formule "izazov i
odgovor", odnosno od odgovora koje će zapadna civilizacija dati na izazove sa ko-
jima se danas suočava.

Pitirim Sorokin

(1889–1968) je, 30-ih godina XX veka, u svom delu "Di-

namika društva i kulture", revidirao svoja ranija shvatanja, zastupajući kulturološki
pristup u tumačenju društva.
Celokupnu stvarnost Sorokin deli na tri dela: (1) neorgansku; (2) organsku;
i (3) sociokulturnu. U okviru sociokulturne (društvene) stvarnosti, po Sorokinu, ta-
kođe se uočavaju tri dela: prvi i najvažniji deo čine duhovni sadržaji (ideje, vredno-
sti i norme), odnosno značenja. Reč je o nematerijalnim, vanvremenskim i vanpro-
stornim kategorijama koje se nalaze u svakoj društvenoj pojavi, određujući njihov
nastanak i smisao. Drugi deo društvene stvarnosti predstavljaju materijalni prenosi-
oci značenja, odnosno provodnici (zvučni, svetlosni, pantomimični, fizički, elek-
tronski i dr.). Treći deo sociokulturne stvarnosti, strukturalnog karaktera, čine ljudi

Vidi: O. Špengler, Propast zapada, I, Geca Kon, Beograd, 1936, str.162.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

koji, putem socijalizacije, prihvataju sva značenja i svojim ponašanjem ih oživo-
tvoravaju. Bez ljudskog faktora, po Sorokinu, sistem značenja sa svojim materijal-
nim nosiocima bio bi fosilna mumija, slična velikim kulturnim sistemima (vavilon-
ski, staroegipatski, sumerski i dr.).
U osnovi svih empirijskih sociokulturnih sistema, koji se rađaju, rastu,
opadaju i umiru, nalaze se tri supersistema (ideatistički, senzualistički i idealistič-
ki), koji oblikuju svoj tip kulture. Nijedan od ovih tipova kulture u društvenoj
stvarnosti ne postoji u čistom vidu, što znači da su neke kulture bliže ideatističkom,
neke senzualističkom, dok su neke najbliže njihovoj sintezi – idealističkom siste-
mu. Ovi supersistemi večno traju i ciklično se smenjuju.

Funkcionalističke teorije

Funkcionalističke teorije društva (tzv."superteorijska sociologija") u objaš-

njenju društvenih pojava polaze od celine društva. Po njima, svako društvo je traj-
na i stabilna strukturna celina, sastavljena od elemenata koji su čvrsto integrisani u
nju, pri čemu svaki od tih elemenata ima određenu funkciju, vrši određenu delat-
nost, koja doprinosi održavanju harmonične društvene ravnoteže.
Osnovna karakteristika funkcionalizma jeste u tome što svaku društvenu poja-
vu objašnjava njenom funkcijom u društvu. Pri tome, zastupnici funkcionalizma – po-
čev

od Konta i Spensera,

koji zastupaju početnu, primitivno-biološku varijantu funk-

cionalizma, pa sve

do Talkota Parsonsa i Rajta Milsa,

koji zastupaju savremeniju,

normativno-strukturalističku varijantu – proučavaju samo one funkcije u društvu koje
ga održavaju (konzerviraju), a one funkcije koje remete ravnotežu društva i koje mogu
da dovedu do njegove promene – nisu predmet interesovanja funkcionalizma.
Funkcionalizam je, praktično, teorija socijalne ravnoteže, apologetika siste-
ma, u konkretnom slučaju – kapitalizma. Ipak, socijalna ravnoteža ne znači apso-
lutnu nepromenljivost. Naprotiv, ona podrazumeva promene, ali promene unutar si-
stema, a ne promene samoga sistema. Radi se, dakle, o dinamičkoj ravnoteži, tako
da promena sistema ne može doći iznutra, već samo izvan sistema.
Osnovni mehanizmi koji obezbeđuju nepromenljivost sistema i njegovu
ravnotežu su: (1)

društvena kontrola

i (2)

socijalizacija.

Kontrola se odnosi na

primenu pravnih propisa da bi se pojedinci usmerili na ponašanje koje odgovara
društvenim zahtevima. Reč je o mehanizmu prinude. Međutim, socijalizacija obu-
hvata proces obrazovanja i vaspitanja pojedinaca za poštovanje društvenih normi,
jer je prinuda (represija) nedovoljan mehanizam za održavanje sistema.
Relativno-celovit strukturalno-funkcionalistički sociološki sistem zasnovao
je američki sociolog

Talkolt Parsons

(1902–1972), čije je osnove izneo u svojim

glavnim delima: "Društveni sistem" i "Struktura društvene akcije".

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Funkcionalne analize imaju, nesumnjivo, veliki značaj za sociologiju. Ali,
njihov glavni nedostatak je svakako u tome što se predstavnici funkcionalističkog
pristupa društvu i društvenim pojavama ne bave uzrocima nastanka, razvoja i pro-
mena društvenih sistema i društvenih pojava.

Strukturalističke teorije

             Kao sociološka teorija, strukturalizam se javlja 60-ih godina XX veka u
Francuskoj, kao kritika prosvetiteljsko-humanističke orijentacije evropske filozofi-
je i nauke, koja je polazila od čoveka, tumačeći ljudsku istoriju kao rezultat njego-
vog racionalnog delovanja.
             Strukturalisti smatraju da je čovek samo jedan od mnogobrojnih faktora, a
da je ključ za razumevanje istorije, društva i čoveka – u strukturi. U tom smislu,
predstavnici strukturalizma   (Klod Levi Stros - 1908-2009.,  Mišel  Fuko – 1926-
1984., Luj Altiser i dr.) usmeravaju objašnjenje društvenih pojava na otkrivanje
elemenata strukture i na način povezivanja tih elemenata u celinu, odnosno struktu-
ru. Dakle, težište istraživanja društva, nasuprot funkcionalizmu, egzistencijalizmu i
marksizmu, strukturalizam pomera ka strukturi. Pri tome, strukturalisti smatraju da
je struktura statična, zatvorena. Ona ne pruža dovoljno mogućnosti za aktivno-stva-
ralački odnos čoveka kao pojedinca, jer je on determinisan strukturom, njenim za-
konima.
             Strukturalisti smatraju da je struktura relativno stabilan sistem temeljnih
odnosa neke celine. O strukturi, dakle, govorimo onda kada su elementi povezani u
celinu i kada su karakteristike sastavnih elemenata zavisne od karakteristika te  ce-
line. Stoga, kada se vrši analiza neke celine onda se utvrđuju temeljni odnosi, opšte
odlike.

Klod Levi Stros

, savremeni francuski antropolog i sociolog, smatra da se

ne treba baviti analizom samih pojava, već odnosima među pojavama, odnosno
principima njihovog povezivanja i organizovanja u društvene celine. Objašnjenje
odnosa među pojavama je moguće na osnovu utvrđivanja principa njihovog pove-
zivanja i organizovanja.
Po Strosu, u osnovi veoma složenih i raznovrsnih odnosa i komunikacija
među ljudima leže tri bitna principa, i to: (1) princip razmene žena – porodični odno-
si; (2) princip razmene reči – misaono-jezički odnosi; i (3) princip razmene dobara i
usluga – ekonomski odnosi. Iz ovih principa proizilaze određene strukture od kojih
se polazi pri objašnjenju odnosa među pojavama. Na primer, iz principa razmene že-
na, koji je dominantan u primitivnim društvima, oblikuje se srodnička struktura, kao
ključ za naučno objašnjenje mnogih odnosa u tim društvima.

- 80 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Luj Altiser

, francuski filozof i sociolog, je svoj strukturalistički pristup

razvijao na Marksovom učenju, dokazujući da je Marks, od 1845. godine, navodno,
u centar svojih istraživanja, umesto čoveka, slobode i humanizma, stavio društvo i
njegovu strukturu. Po Altiseru, Marks je društvo shvatio kao kompleksnu struktu-
ralnu celinu koju čine strukture različitih autonomnih praksi (ekonomska, politička,
ideološka, naučna i dr.), težeći da njihovim istraživanjem, posebno istraživanjem
ekonomske strukture, kao "superdeterminante", otkrije zakonitosti društvenoga raz-
voja. Međutim, odmah treba reći da nije sporno to što se Marks bavio i struktural-
nom analizom, ali se ne bi moglo reći da je Marks strukturalista, jer on, u osnovi
društvenog života, ne vidi strukturu, već čovekovu praksu, koja menja i strukturu.
Strukturalizam, nesumnjivo, ima svoju pozitivnu dimenziju, koja se u soci-
ologiji mora uvažavati. Ali, njegova jednostranost je očigledna, jer se čovek tretira
kao puki proizvod strukture, a ne kao njen glavni agens, tako da se sa aspekta
strukturalizma, teško može objasniti nastajanje i menjanje pojedinih društvenih
struktura, a time i društva kao celine. Strukturalisticki pristup obezličuje čoveka,
svodeći ga na proizvod strukture, čime se gubi iz vida humanisticka vizija drustva.

Marksistička teorija

             Marksističku teoriju su zasnovali nemački mislioci Karl Marks i Fridrih
Engels 40-ih godina XIX veka (a koju je dalje razvijao V.I.Lenjin), sa pretenzijom
da celovito objasne suštinu objektivnog sveta (prirodu, društvo, čoveka-ljudsko
mišljenje).
             Osnovni smisao Marks-Engelsove misli o čoveku, društvu i istoriji bio je
temeljna kritika građanskog društva i klasno osvešćavanje proletarijata (radničke
klase) kao subjekta koji treba da reši problem krize kapitalizma, kao istorijskog
tipa društva, putem revolucionarnog preobražaja. Po njima, taj temeljni društveni
preobražaj u najrazvijenijim kapitalističkim društvima moguće je izvesti samo ako
se obavi radikalna kritika najviših dostignuća građanske nauke i filozofije i ako se
proletarijat   politički   organizuje,   stvaranjem   revolucionarne   političke   partije.
Međutim, kao sto je poznato, socijalističke revolucije su izvedene u nerazvijenim
društvima   u   kojima   je   Marksova   misao   izgubila   kritičku,   a   poprimila   izrazito
apologetsko-ideološku   i   dogmatsku   funkciju.   Medjutim,   građansko   društvo   je,
suprotno Marksovim ocekivanjima, prebrodilo nekoliko dubokih kriza, nalazeći
nove forme adaptacije.
             Marksizam je

zasnovan kao klasno učenje

. To je učenje koje ne prihva-

taju druge socijalne grupacije, sem radničke klase. Marksizam se pojavljuje kao
učenje radničke klase u borbi za njeno oslobođenje od eksploatacije, odnosno za

- 82 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Prvo,

filozofija marksizma

(dijalektički materijalizam), kao rezultat kritič-

kog prevazilaženja nedostataka dotadašnjih filozofskih shvatanja, kako idealistič-
kih, tako i materijalističkih. Suštinski nedostatak materijalističke filozofije XVII i
XVIII veka, kao i materijalizma Ludviga Fojerbaha, sastoji se u tome što je nedija-
lektičan u shvatanju objektivne stvarnosti i što, u osnovi, u tumačenju istorijskog
razvoja prelazi čak na pozicije idealizma, jer je po njemu svest odlučujući činilac
istorijskog razvoja. Inače, dijalektiku, koja je nedostajala materijalizmu pre Mark-
sa, razvio je idealizam u svom najvišem obliku kod Hegela. Naravno, ta dijalektika
je bila apstraktno-idealistička. Tu ograničenost prevazilazi marksizam, sjedinjujući
materijalizam i dijalektiku, odnosno postavljajući dijalektiku na materijalističke
osnove, ispunjavajući je materijalističkom sadržinom. Marksizam je to učinio za-
hvaljujući otkriću značaja ljudske prakse i njene uloge u procesu saznanja. Polazeći
od toga, Lenjin je kružni put do istine označio sledećim rečima: od čulnog opaža-
nja do apstraktnog mišljenja, a od ovoga ka praksi – to je dijalektički put saznanja
istine. Dakle, od prakse, preko mišljenja, do prakse.
Drugo, marksističko

ekonomsko učenje

polazi od materijalne proizvodnje

u društvu, tj. od odnosa ljudi u toj sferi. Pri tome, ono ukazuje na činjenicu da za-
koni koji deluju u sferi ekonomskog života nisu večiti, nepromenljivi i jednom zau-
vek dati. Sa promenom načina proizvodnje i ekonomske zakonitosti trpe promene,
menjaju se. Zakoni proizvodnje su istorijski zakoni, oni imaju prolazni karakter.
Takođe, marksističko ekonomsko učenje polazi od činjenice da su ekonomski od-
nosi – društveni odnosi. Time je ekonomska misao upućena da u oblasti materijal-
ne proizvodnje "iza stvari" vidi odnose među ljudima, koji se, u određenim uslovi-
ma i na određeni način, menjaju. Analizirajući te odnose, Marks dolazi do otkrića
porekla viška vrednosti (profita). Njegove analize pokazuju da poreklo viška vred-
nosti leži u neplaćenom radu radnika, odnosno u surovoj eksploataciji radnika, či-
me je fundiran pravac radničke borbe.
Treće,

marksistička politička teorija

analizira pitanja i probleme politike,

kao posebne, relativno samostalne sfere društvenog života. Ona ukazuje da je poli-
tička delatnost uslovljena karakterom načina proizvodnje, ali i na činjenicu da poli-
tika, u određenim uslovima, može da dominira u društvenom životu. Marksizam
posebnu pažnju pridaje političkim subjektima i političkim institucijama, a naročito
pitanjima države, ističući da je država, kao najvažnija institucija političkog života,
istorijska pojava, odnosno da je ona nastala sa nastankom klasne podele u društvu i
da će odumreti sa nastankom besklasnog društva, preko "diktature proletarijata",
koja je, u suštini, usmerena protiv svake diktature, pa i sebe same! Imajući u vidu
ove postavke može se reći da je marksistička politička teorija nedovoljno konzi-
stentna, a u nekim svojim dimenzijama i utopistička (na primer, odumiranje drža-
ve, politike i religije).

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Četvrto,

marksističko učenje o društvu (istorijski materijalizam)

polazi

od toga da je društvo poseban kvalitet objektivne stvarnosti koga karakterišu ne sa-
mo prirodne, već i sopstvene zakonitosti. Glavne faktore društvenog razvoja mark-
sizam otkriva u samom društvu, a ne van njega. Pri tome, polazeći od ukupnosti
društvenih odnosa, marksizam otkriva bazične društvene odnose, od kojih, u osno-
vi, zavisi karakter i svih drugih društvenih odnosa. Ti bazični društveni odnosi se
uspostavljaju među ljudima u sferi materijalne proizvodnje i zavisni su od stepena
razvijenosti proizvodnih snaga društva. Upravo u protivrečnosti proizvodnih snaga
i proizvodnih odnosa krije se ključ za objašnjenje društvenoga kretanja, društvene
dinamike. Ta protivrečnost je osnovna pokretačka sila, ali ne i jedina, jer na teme-
lju određenog načina proizvodnje izrasta čitav niz društvenih odnosa i delatnosti
(pravno-političkih i idejnih), koji, kad budu jednom nastali, dobijaju relativnu sa-
mostalnost i u većoj ili manjoj meri povratno deluju i na sam način proizvodnje.
Reč je, dakle, o interakcijskom odnosu raznovrsnih društvenih pojava, u kome pro-
bija ono što je, u datim istorijskim okolnostima, jače i snažnije. Tako je marksizam
otkrio naučno rešenje pitanja o odnosu društvenog bića i društvene svesti, ukazuju-
ći na krucijalnu činjenicu da ne određuje svest ljudi njihovo društveno biće, nego
obrnuto, društveno biće određuje društvenu svest.
Shvativši čoveka kao biće prakse, kao delatno biće, Marks-Engelsov novi mate-
rijalizam prevladava veštačko suprotstavljanje čoveka, prirode i društva. Priroda je
osnov i predmet čovekove delatnosti, materijal na kome se ostvaruje njegov rad. Da bi
opstao, čovek mora da bude u stalnom odnosu sa prirodom. Ali, čovek nije samo prirod-
no biće, on je ljudsko prirodno biće. Njegovu generičku suštinu čini njegova praktična
delatnost, kojom prerađuje i prilagođava prirodu svojim potrebama. Radeći svesno i
svrsishodno, čovek samoproizvodi sebe kao ljudsko prirodno biće, transformiše svoje
prirodne organe, razvija svest i sve druge mentalne sposobnosti kojima se uzdiže iznad
animalnog sveta. Svojom delatnošću čovek proizvodi sebe kao individualno i kao druš-
tveno biće. Individualno i društveno biće čoveka nije suprotstavljeno, već se međusob-
no proizvode: nema čoveka bez društva, ali ni društva bez čoveka. Čovek je sveukup-
nost društvenih odnosa. Društvo proizvodi čoveka, ali i čovek, svojom delatnošću, pro-
izvodi društvo. Društvo je proizvod uzjamne delatnosti ljudi.
Bliže odredbe ljudskog društva osnivači istorijskog materijalizma nisu dali,
jer za njih ne postoji "društvo uopšte", već postoje konkretna pojedinačna društva u
određenom vremenu i prostoru. A pošto pojedinačna društva imaju neka zajednička
obeležja, Marks i Engels su, metodom apstrakcije, izveli pojam društveno-ekonom-
ske formacije, kao teorijski model istorijskog tipa globalnog društva.
Osnovno obeležje svake društveno-ekonomske formacije je način proiz-
vodnje, kao jedinstvo određenog nivoa proizvodnih snaga i karaktera proizvodnih
odnosa.U dosadašnjoj istoriji, koju su smatrali predistorijom čovečanstva, osnivači

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Prvi koji je predstavio marksizam kao humanističku filozofiju bio je

Đerđ

Lukač

(1885–1971). On je naglašavao proces "postvarenja" kojim kapitalizam de-

humanizuje radnike svodeći ih na pasivne objekte, robu kojom se trguje.

Antonio

Gramši,

pak, ukazuje da se kapitalizam održava ne samo ekonomskom dominaci-

jom, već i političkim i kulturološkim činiocima ("ideološka hegemonija"). Inače,
jasniji hegelijanski oblik marksizma razvila je tzv. Frankfurtska škola (Adorno,
Horkhajmer, Markuze i dr.). Oni su razvili tzv. kritičku teoriju, mešavinu marksi-
stičke političke ekonomije, Hegelove filozofije i Frojdove psihologije, koja je, to-
kom 60-ih godina XX veka izvršila značajan uticaj na novu levicu.
Marksistička teorija društva je u nekim aspektima danas prevaziđena, ali
''bio neko marksist ili antimarksist, ne može poricati činjenicu da se milioni ljudi
pozivaju na Marksovu misao''.

Šta više, A. Mol ističe da će ''...u konačnom sudu

istorije Marks imati mesto u društvenoj nauci analogno onom koje Galilej ima u
prirodnoj nauci''.

Ono što sigurno neće imati budućnost to je dogmatski marksizam, od-

nosno nekritički ideologizam.

Polazeći od stanja u oblasti društvene realnosti,

može se slobodno reći, nažalost, "… da su se i Marks i marksizam ostvarili jedino
tom svojom dogmatskom, despotskom crtom, koja je svoj čudovišni vrhunac dose-
gla u Staljinu… a da su sve druge njihove crte – humanističke, demokratske, neide-
ološke- jedino preživele u glavama komunističkih jeretnika kao iluzije, možda po-
godne za probijanje dogmatskih stega, ali neizvodljive, nestvarne i neprihvatljive
za ocrtavanje i podsticanje drugačijih, socijalističkih demokratskih odnosa".

***

             Dogmatsko-ortodoksni marksizam imao je snažan uticaj i na srpsku marksi-
stičku misao, naročito posle II svetskog rata, što se negativno reflektovalo i na so-
ciološku  teoriju.  Međutim,  u  savremenim  uslovima,  posle  demokratskih  promena
2000. godine u Srbiji, snažnim otvaranjem prema Evropi i svetu i uspostavljanjem
društvene organizacije na osnovama ekonomskog i političkog pluralizma, naslu-
ćuju se povoljniji uslovi i mogućnosti za razvoj društveno-naučne misli. Naravno,
preostaje najvažnije: da se takva predpostavka i ostvari.
             U borbi za »demokratski socijalizam«, razume se, "iz vorni marksizam" ne
bi smeo završiti kao "zaboravljena utopija", s tim što se nikako ne bi smeo da svede
na totalitarni projekat real-socijalizma, jer u svojoj suštini predstavlja duboko hu-
manističku misao o čoveku i društvu. Izvorni marksizam će, nesumnjivo, i dalje bi-
ti   teorijski   podsticaj   u   traganju   za   novim   mogućnostima   oslobađanja   čoveka   i
osmišljavanja njegove ljudske egzistencije. Ovo utoliko više, ukoliko se potisnu

R. Aron, Societe moderne et Sociologie, Actes du Quatrićme Congres mondiale de

Sociologe, London, 1959.

H. Barnes, Uvod u istoriju sociologije, I, Beograd, 1982., str.11.

***

Vidi: Milovan Đilas, Nesavršeno društvo, Narodna knjiga, Beograd, 1990, str. 77–78.

- 86 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

nepotrebne ideologizacije kojima se socijalna misao dugo opterećivala, a učini
oslonac na one tačke marksističke teorije koje imaju naučnu zasnovanost.

Kritička teorija

Kritička teorija društva je začeta 30-ih godina XX veka u Nemačkoj, kada

je Maks Horkhajmer došao na čelo Frankfurtskog Instituta za socijalna istraživanja,
sa orijentacijom da kritički analizira savremeno, pre svega, građansko društvo.

Maks Horkhajmer

(1895–1973) je jedan od glavnih utemeljivača kritičke te-

orije društva i osnivač tzv. "Frankfurtskog kruga". Sledeći Marksa, on je u prvom peri-
odu svog misaonog razvoja, sve do II svetskog rata, smatrao da kritička teorija treba
da bude intelektualna strana istorijskog procesa emancipacije proletarijata, tako da kri-
tička inteligencija, kao glavni nosilac kritičke teorije, treba da nastupa sa svešću prole-
tarijata, u ime opštečovečanskih interesa. Pri tome, Horkhajmer smatra da kritička teo-
rija ne bi trebalo da bude totalna propaganda, pogotovo što, po njegovom mišljenju, u
uslovima auoritarnih država, radnička klasa ne može da odigra ulogu revolucionarnog
subjekta, već bi to moglo da se očekuje od političkih grupa mladih. U tom kontekstu,
Horkhajmer je, kritikujući kapitalizam i fašizam, kritikovao i etatistički socijalizam.
             Međutim, posle II svetskog rata, pod pritiskom negativnih iskustava faši-
zma i staljinizma, Horkhajmer počinje da poriče delotvornost ljudskom umu i oslo-
bodilačku ulogu prosvetiteljskoj filozofiji. Zajedno sa Adornom, on kritički propi-
tuje našu civilizaciju, ali sve manje u smislu kritike političke ekonomije i privatne
svojine, a sve više u duhu filozofske kritike uma. Suočen sa antihumanističkom
praksom savremenog sveta, Horkhajmer sve više napušta marksizam i okreće se
Šopenhauerovoj   filozofiji   metafizičkog   pesimizma.   Pri   tome,   on   govori   o   tzv.
"upravljenom društvu", odnosno "upravljenom svetu", čija budućnost može biti iz-
vesna samo ukoliko katastrofa ne uništi sav život.

Herbert Markuze

(1898–1979), američki filozof i sociolog, nemačkog

porekla, istaknuti je predstavnik "Frankfurtskog kruga", koji je težio da izgradi ce-
lovit teorijski sistem. Oslanjajući se na Marksa, Hegela i Frojda, njegovo polazno
stanovište je kritičko propitivanje položaja čoveka u građanskom društvu, sa ciljem
da istraži mogućnosti za njegovo autentično istorijsko postojanje. Pri tome, Marku-
ze smatra da je cela ljudska civilizacija zasnovana na neslobodi i nesreći čoveka.
Po njemu, u savremenom industrijskom društvu čovek je uspostavio gospodarenje
nad prirodom, ali je istovremeno porobio i sebe i društvo, tako da je savremeno
društvo postalo simbol neslobode i totalitarne dominacije.
Po Markuzeu, savremena civilizacija, svojom organizacijom, tehnološkom
koordinacijom i manipulacijom, naročito preko sredstava masovnog komunicira-
nja, uništila je unutrašnju dimenziju ljudskog duha. A upravo taj gubitak kritičke
moći uma ima za posledicu da se utvrđeni ciljevi i vrednosti sistema prihvataju kao

- 88 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             (1) tradicionalno društvo, u kome dominira poljoprivreda i naturalna proiz-
vodnja. Reč je o društvu na niskom stupnju ekonomskog razvoja, a samim tim i na-
učnog znanja. Ova etapa u društvenom razvoju, po Rostovu, traje sve do velikih
Njutnovih otkrića, kada se stvaraju mogućnosti za dalji ubrzani društveni razvoj;
             (2) prelazno društvo je ona faza (XVII i XVIII vek) kada se pojavljuju in-
dustrija, trgovina i transport, kao posebne društvene delatnosti i kada dolazi do iz-
ražaja primena naučnih znanja u poljoprivredi, a naročito u industriji;
             (3)

društvo industrijskog uzleta

je faza koja nastaje od sredine XIX veka,

kada dolazi do snažnog razvoja industrije i opšteg progresa u društvu, kao posledi-
ca velikih tehnoloških otkrića i političkih revolucija. Po Rostovu, ova faza predsta-
vlja prelomnu fazu u društveno-istorijskom razvoju;
(4)

zrelo industrijsko društvo

je faza koja nastaje od početka XX veka, ka-

da dolazi do stabilizacije privrednog razvoja u svim oblastima; i
(5)

društvo masovne potrošnje i blagostanja je faza koja

nastaje posle II

svetskog rata, najpre u SAD i Engleskoj, a zatim u drugim visokorazvijenim ze-
mljama. Reč je o onoj fazi razvoja u kojoj dolazi do izražaja snažna primena rezul-
tata naučno-tehnološke revolucije, a samim tim i do masovne proizvodnje i potroš-
nje, kada se egzistencijalne potrebe, najvećim delom, zadovoljavaju i stvaraju uslo-
vi za zadovoljavanje viših potreba ljudi, tj. duhovnih potreba.

Rejmon Aron,

savremeni francuski filozof i sociolog, ne prihvata ideju o

istoriji kao progresivno-pravolinijskom procesu. Po njemu, pravolinijski proces mo-
že da važi za nauku i tehniku, a ne i za kulturu, religiju i umetnost. U razumevanju i
tumačenju ljudske istorije treba polaziti od dominantne ljudske delatnosti, što je pita-
nje filozofskog izbora. Analizirajući promene u strukturi savremenog društva na bazi
ubrzanog tehničko-tehnološkog progresa, Aron je zaključio da se progres može us-
pešno odvijati kako u kapitalističkim, tako i u socijalističkim sistemima, jer je reč o
različitim  modalitetima  iste   transformacije.  Kretanje   ka  industrijskom  društvu  je
centralna kategorija modernih društava, njihova opšta karakteristika.
             U industrijskom  društvu, odnosno društvu industrijskog karaktera, mora da
postoji, i to: odvojenost preduzeća od porodice; visokorazvijena tehnološka podela
rada; usmerenost industrijskog preduzeća isključivo na akumulaciju kapitala; domi-
nacija racionalnog interesa u poslovanju preduzeća u cilju opstanka na tržištu; i veli-
ka koncentracija radnika na mestu rada. Na toj osnovi, kada se postigne relativno isti
nivo životnog standarda i ista raspodela aktivnog stanovništva na sektore proizvod-
nje, onda će, po Aronu, nestati razlike koje postoje između kapitalističkog i socijali-
stičkog modela.

Danijel Bel,

savremeni američki sociolog, je među sociolozima prvi

afirmisao ideju i pojam informatičkog društva. Po njemu, postindustrijsko društvo
predstavlja pravu informacionu revoluciju koja se sastoji u povezivanju elektronskih
i kompjuterskih tehnologija koje troše malo energije, a višestruko uvećavaju
mogućnost komunikacije među ljudima. U ovom društvu, informacije zamenjuju i

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

rad   i   kapital,   kao   središnje   elemente   privređivanja,   a   posledice   se   ogledaju   u
smanjenju radnog vremena i potiskivanju proizvodnog rada. Informacija postaje sve
traženija roba, a njen društveni uticaj se širi i umnožava.
              Bel je razvio jednu idealno-tipsku konstrukciju, tzv. ''novu paradigmu'' o
promenama u strukturi postindustrijskog društva.  U ekonomiji se akcenat pomera sa
proizvodnje   robe   na   usluge,   znanje   i   informacije.   Dominantno   mesto   u   takvom
društvu   imaju   tercijalne   delatnosti   i   naučno-istraživački   rad.   U   prvom   planu   su,
dakle,   naučnici   i   stručnjaci,   a   ne   industrijalci   i   preduzetnici.   Razvijaju   se   nove,
intelektualne   tehnologije,   zasnovane   na   informatici   i   kibernetici.     Univerziteti   i
istraživački instituti postaju ključne institucije u razvoju, a   investicije u nauku,
informatiku   i   obrazovanje   dobijaju   ključnu   ulogu   u   stvaranju   profita   i   razvoju
društva izobilja. Stratifikacija nije više klasna i nasledna, jer sistem regrutuje elite
znanja   za   svoje   funkcionalne   potrebe.   U   socijalnoj   strukturi   dominantno   mesto
zauzimaju inteligencija i stvaralačka elita naučnika, stručnjaka i organizatora.
             U svom delu "Dolazak postindustrijskog društva", Bel smatra da se u kapi-
talističkim i socijalističkim sistemima odvijaju više-manje iste promene, koje vode
ka uspostavljanju novog postindustrijskog društva. Po Belu, u postindustrijskom
društvu političke partije gube na značaju, a u prvi plan izbijaju pojedinci i korpora-
cije, snaga lične inicijative, sposobnosti i znanja. U takvom društvu nastupa kraj
ideologije, koja je potrebna nerazvijenim i autokratskim društvima.

Alen Turen,

savremeni francuski sociolog, zastupa ideju novog postindu-

strijskog društva, ali sa nešto drugojačijim shvatanjem karaktera toga društva. Po-
stindustrijsko ili, kako Turen još kaže, programirano društvo, označava prelazak iz
doba mašine u doba informatike, kada znanje postaje primarna društvena sila. Po
mišljenju Turena, u takvom društvu ne isčezavaju klasni sukobi, s tim što sada nji-
hovu osnovu ne čini eksploatacija, već alijenacija.

             U postindustrijskom društvu, po Turenu, umesto rada i kapitala, nastaje su-
kob između upravljača i neupravljača, koji ima za posledicu nastajanje novih druš-
tvenih pokreta. Novi društveni pokreti se razlikuju od tradicionalnih, jer je njihova
akcija više kulturna nego ekonomska, a njihovu snagu predstavljaju mladi i inteli-
gencija.
Suprotnost rada i kapitala, odnosno eksploatacija, pa time i radnički pokret,
ne   zauzimaju   više   centralno   mesto   u   društvu.   Iz   sfere   eksploatacije,   društveni
sukobi se pomeraju ka otuđenju i dominaciji, odnosno ka političkoj i kulturnoj
sferi, pri čemu se pojavljuju novi oblici osporavanja. Dok se u trgovačkom društvu
pojavljuju   građanski   pokreti,   u   industrijskom   društvu   –   radnički   pokreti,   u
postindustrijskom društvu se javljaju novi društveni pokreti. U tom smislu, dok je u
trgovačkom društvu bila bitna politička filozofija, u industrijskom – ekonomija,
dotle u postindustrijskom društvu, kao novom tipu društva, bitna je sociologija
koja treba da formuliše novu teoriju akcije ili aktera i samoproizvođenja društva,

Vidi: A.Turen, Postindustrijsko društvo, Zagreb, 1980, str. 62.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

utiču

znaci i slike. U tom smislu, danas ne reagujemo toliko na ličnosti ili mesta,

već na slike sa medija. Reč je o

"rastvaranju života u TV",

kako kaže Bodrijar.

Mišel Fuko

(1926-1984) je, pak, u svojim radovima pokušao da ilustruje

promene u shvatanjima koje razdvajaju mišljenje u modernom društvu od onog iz
ranijih epoha. Pri tome je izneo veoma važne ideje o odnosu između moći,
ideologije i diskursa u modernim sistemima organizacije. U njegovom razmatranju
moći i kontrole u društvu,

diskurs (način mišljenja i govora)

zauzima centralno

mesto. Naime, moć deluje kroz diskurs u oblikovanju popularnog mišljenja o
raznim pojavama. Stručnim diskursima, koji se formiraju od strane onih koji imaju
moć ili vlast, mogu da se suprotstave samo drugi stručni diskursi. Na taj način
diskursi se mogu upotrebiti kao moćno sredstvo za suzbijanje alternativnog načina
mišljenja, tako da

znanje postaje sredstvo sticanja kontrole nad ljudima

Upravo proučavanje načina na koji moć i znanje utiču na tehnologiju nadzora,
prisile i discipline, zauzima istaknuto mesto u Fukoovim radovima.
             (2) Većina savremenih teoretičara se slaže sa činjenicom da informacijska
tehnologija   i   novi   komunikacioni   sistemi   dovode   do   radikalnih   društvenih
promena.   To   nije   sporno.   Ali,   mnogi   savremeni   teoretičari   ne   prihvataju   ideje
postmodernista, koje polaze od toga da mi nismo danas u stanju da razumemo
opšte procese u društvu i da ne možemo da menjamo svet na bolje.
              Naprotiv, mnogi od njih (Jirgen Habermas, Ulrih Bek, Manuel Kastels,
Entoni Gidens i dr.) smatraju da su nam neophodne opšte teorije o društvu na
osnovu kojih bi smo mogli da unosimo pozitivne promene u društveni život.

Jirgen Habermas

ističe da su danas mnoge Marksove ideje zastarele, ali

bi trebalo zadržati neke osnovne principe i vrednosti koje su bile glavna Marksova
preokupacija. Pri tome, Habermans smatra da

kapitalizam danas nema

alternativu

, jer se pokazao sposobnim za stvaranje bogatstva. Ali, neki

fundamentalni problemi kapitalističke ekonomije, na koje je ukazao Marks, još
uvek su aktuelni. U tom smislu, po Jirgenu, potrebno je držati stalnu kontrolu nad
ekonomskim procesima putem oživljavanja

"javne sfere

"(reforma demokratskih

procedura, uključivanje lokalnih grupacija i snažnije učešće građana u političkom
životu)   kao   okvira   demokratije,   pogotovo   što   opšteprihvaćene   demokratske
procedure (parlament, političke stranke) ne obezbeđuju dovoljno čvrstu osnovu za
kolektivno odlučivanje.
                          Ideje   Habermansa   su   prilično   kritikovane   od   strane   feministički
orijentisanih teoretičara koji su zamerali što nije posvetio dovoljno pažnje pitanju
povezanosti   roda   i   demokratije,   pogotovo   kada   se   ima   u   vidu   činjenica   da   se
demokratija, neopravdano, još uvek smatra domenom muškaraca.
              Zbog toga,

Nensi Frejzer

, u svojoj raspravi o demokratiji (1989), podseća

da se građanstvo razvijalo na način koji je mnogo više favorizovao muškarce nego
žene. Po Frejzeru, nejednakost u porodici je direktno povezana sa demokratijom u

- 92 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

javnoj sferi, pa su, zbog toga, neophodne promene u cilju potpunijeg učešća žena u
društvenom životu.

Ulrih Bek,

takođe, odbacuje postmodernizam. Po njemu, mi ne živimo u

svetu postmodernizma, odnosno "iza modernog", već u fazi koja se može označiti
kao

"druga modernost".

Reč je o onoj fazi društvenoga razvoja kada se

svakodnevni život sve više oslobađa okova običaja i tradicije, a moderne institucije
sve više postaju globalne. Staro industrijsko društvo zamenjuje novo –

"rizično

društvo".

Ono što postmodernisti vide kao haos ili nepostojanje obrasca, Ulrih

Bek vidi kao

rizik ili neizvesnost.

Po njemu, osnovna karakteristika globalnog

poretka upravo je upravljanje rizikom.
Sa napredkom nauke, tehnike i tehnologije stvorene su nove rizične
situacije. Do sada su, najvećim delom, pretili

spoljašnji rizici

, koji potiču od

prirodnih opasnosti (zemljotresi, suše, olujni vetrovi i dr.), a danas, najvećim
delom prete

"proizvedeni rizici",

odnosno rizici koji su nastali pod uticajem

našeg sopstvenog znanja i tehnologije na svet prirode (ekološki rizici, rizici po
naše zdravlje i dr.). Isto tako, mnoge odluke u svakodnevnom životu takođe su
ispunjene rizikom

Ekološki rizici

su, svakako, jedan od najznačajnijih oblika "proizvedenog

rizika". Danas se stručnjaci i naučnici slažu u tome da se, zbog ispuštanja štetnih
gasova u atmosferu, povećava temperatura na Zemlji, što dovodi do globalnog
zagrevanja, čije su potencijalne posledice razarajuće. Naime, ako oblasti
prekrivene večnim ledom na zemljinim polovima nastave da se tope, nivo mora će
se povećavati, što može da ugrozi zemljine površine na niskoj nadmorskoj visini, a
samim tim i populaciju koja je na njima nastanjena.

Rizici po zdravlje ljudi,

kao oblika "proizvedenog rizika" su, takođe,

veoma   veliki.   Poslednjih   godina,   na   primer,   izlaganje   suncu   se   povezuje   sa
povećanim rizikom od raka kože u mnogim delovima sveta. Smatra se da je ova
pojava   posledica   probijanja   ozonskog   omotača   (sloj   zemljine   atmosfere),   koji
zaustavlja ultravioletne zrake. Zbog velikog stepena emisije gasova, kao posledice
ljudskih aktivnosti i industrije, koncentracija ozona u atmosferi se smanjuje, a u
nekim slučajevima dolazi i do stvranja "ozonskih rupa".
             Svi ovi i drugi "proizvedeni rizici" (genetski modifikovana hrana, bolest
"ludih krava", "ptičji grip" i dr.) stavljaju pred čovečanstvo i svakog pojedinca
nove izbore i izazove. Prema Beku, oni doprinose stvaranju globalnog rizičnog
društva, koje nije ograničeno samo na rizike po životnu sredinu i zdravlje ljudi, već
uključuje   čitav   niz   međusobno   povezanih   promena   u   savremenom   društvenom
životu   (promena   obrazaca   rada,   sve   veća   nesigurnost   radnog   mesta,   opadanje
uticaja   tradicije   i   običaja   na   samoidentitet,   urušavanje   tradicionalnih   oblika
porodice i dr.)
             Polazeći od toga, Bek se zalaže za društvene i političke reforme, putem
novih oblika aktivnosti, na području koje on označava kao

"subpolitika"

. Reč je o

- 94 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

udruženja  i pokreti koji deluju van formalnih političkih okvira, u tom procesu
mogu   da   imaju   odlučujuću   ulogu.   Naravno,   oni   ne   mogu   da   budu   zamena   za
uobičajene oblike vođenja demokratske politike. Naprotiv, demokratija mora da
zadrži   svoj   suštinski   značaj,   jer   grupacije   u   sferi   "subpolitike"   imaju   ne   samo
različite interese, već i mnogo teže ostvaruju svoje različite ciljeve.
             Zbog toga, po mišljenju Gidensa, demokratska vlast mora stalno da vrši
procenu   svih   pokrenutih   pitanja   van   formalnog   institucionalno-političkog
mehanizma,   kako   bi   bila   u   mogućnosti   da   blagovremeno   reaguje   u   skladu   sa
stvarnim interesima i potrebama ljudi. Demokratija ne može da se ograniči samo
na   "javnu   sferu".   U   svakodnevnom   životu   se,   po   Gidensu,     pojavljuje   i

"demokratija emocija"

, koja se, pre svega, odnosi na pojavu novih oblika

porodičnog života, u kojima ravnopravno učestvuju i žene i miškarci. Na taj način,
demokratizacija   ličnog   života   stvara   uslove   u   kojima   se   intimne   veze   između
muškaraca   i   žena   sve   više   zasnivaju   na   ljubavi,   uzajamnom   poštovanju   i
toleranciji.
             Postmodernističke teorije zapostavljaju staru sliku društva čije je polazište
neprekidni   napredak,   odnosno   progres   koji   vodi   čovečanstvo   do   konačnog
osvajanja   slobodnog,   harmoničnog   i   bogatog   društva.   Takvu   sliku   društva
demantuje sam život, koji skreće pažnju i na onu drugu sliku sveta koju karakteriše
regres (nazadak), neizvesnost, opasnost od ekološke katastrofe i dr. Dakle, sliku
sveta   o   neprekidnom   napredku,   danas   smenuje   slika   neizvesnosti   i   otvorenosti
istorije u oba pravca. Reč je o velikoj promeni i zaokretu od slike društva kao
stabilnog poretka ka slici haosa, stalnih previranja (turbulencije).
             Ovde nije reč o odstupanju od normativnog stanja, već je reč o prirodnom
stanju drušva, njegovog kretanja i razvoja. Pri tome, postmodernističke teorije u
centar svoga interesovanja stavljaju duboku, pa i nerešivu, krizu modernog doba.
One nastaju kao neka vrsta reakcije na sve ubrzanije procese globalizacije, na sve
dublju   međuzavisnost   svih   pojedinačnih   društava,   što   se   manifestuje   kroz   dva
pravca: prvi, koji polazi od toga da sukobi i ratovi, posle sloma real-socijalizma i
planetarnog   trijumfa   kapitalizma,   već   pripadaju   prošlosti,   da   smo   već   došli   do
''kraja istorije'', do relatvno harmoničnog svetskog poretka i partnerstva između
svih društava; i drugi, koji smatra da nastupaju nove polarizacije u svetu i novi
dramatični sukobi na relaciji Centar - Periferija (etnički i religijski sukobi, zatim,
sukobi civilizacija i dr.).
             Relativno potpunu sliku savremenih društvenih pojava nije moguće imati
samo na bazi jedne teorijske struje, već samo na bazi međusobnog dopunjavanja
svih   teorijskih   struja,   pri   čemu   je   uloga   sociološkog   znanja   posebno   značajna.
Mladim   generacijama   intelektualaca   je   danas   potreban   visok   stepen   modernog
opšteg,   stručnog   i   uskostručnog   obrazovanja.   Bez   tog   znanja,   kao   snažnog
kulturnog kapitala, današnje generacije mladih intelektualaca ne mogu da budu

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

kreatori savremenog društva, novih odnosa i savremenog ličnog i društvenog
identiteta.

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Demokrit je, na primer, odgovor na pitanje šta je čovek tražio na relaciji
čovek – kosmos, ističući da je čovek "svet u malom", odnosno "mali svet atoma".
Aristotel, pak, odgovor na pitanje šta je čovek traži na relaciji čovek – čovek, isti-
čući da je čovek "zoon politikon" (politička životinja), odnosno društveno biće. U
Srednjem veku se smatralo da je čovek "božja kreatura". Nasuprot tome, novove-
kovna misao polazi od toga da je čovek prirodno biće (homo sapiens), pri čemu
njegovu prirodu čine egoizam i ekonomski interes. U fazi razvoja tehnike, čovek se
definiše kao tvorac oruđa (homo tehnikus). Oni koji polaze od razuma, ističu da je
čovek razumno biće (homo racionalis) itd.
             Podstaknuti Hegelovim mislima o značaju rada, u smislu da u radu treba
tražiti poreklo čoveka, tajnu njegovog uspeha – Marks i Engels su istakli veliku
ulogu ljudskog rada u razvoju čoveka i društva, naglašavajući da je rad stvorio čo-
veka. Po klasicima marksizma, rad, svest, govor – čine jedinstvo, jedno bez drugog
ne ide. Rad je osnovna životna delatnost, uslov i osnov čovekovog nastanka i raz-
voja. Zbog toga, čovekova istorija nije ništa drugo do "proizvodnja čoveka pomoću
ljudskog rada", pri čemu se rad pojavljuje kao "duša proizvodnje". Sa tog stanoviš-
ta, čovek je radno, delatno biće. Takođe, čovek je i stvaralačko biće, njegova delat-
nost je stvaralačka.
             Radeći svesno i svrsishodno, čovek proizvodi materijalna i duhovna dobra
za zadovoljavanje svojih, sve rastućih, potreba; on stvara svoj ljudski svet – svet
kulture i civilizacije; on proizvodi i svoj sopstveni život.

Čovek se, međutim, može razvijati preko rada samo kao pripadnik

društva, a ne kao usamljeni pojedinac.

Njegova delatnost je društvena delatnost.

Društvenost je njegova bitna odredba kao ljudskog prirodnog bića. Zato i kažemo
da čovek nije samo prirodno, već ljudsko prirodno biće, odnosno društveno biće,
jer na njega ne deluju samo prirodne, već i društvene sile. Prirodne i društvene sile
su u jedinstvu, one su međusobno povezane, pri čemu su prirodne sile odlučujuće
za čovekovu fizičku egzistenciju, a društvene sile za njegovu ljudsku egzistenciju,
za društvenu dimenziju njegove prirode.
Čovekovo društveno biće ("ljudska priroda") se menja tokom istorije, jer se
menja društvo, društveni odnosi. U osnovi svih promena je rad, proizvodnja  ("po-
rodilište istorije"), ljudska stvaralačka delatnost, praksa.
             Ali, u kojoj meri će čovek ostvariti svoju suštinu kroz rad i stvaralačku de-
latnost,   kroz   društvenu   praksu,   zavisno   je   od   konkretnih   društveno-istorijskih
okolnosti i njega samog. Čovek je "sveukupnost društvenih odnosa", ali i njihov
osnovni agens. Ti odnosi su se kroz istoriju razvijali tako da, najvećim delom, nisu
omogućavali samopotvrđivanje čoveka i ostvarivanje njegove generičke suštine.
Procesi oslobađanja čoveka su se vrlo često okretali u svoju suprotnost, u procese
ometanja čovekovog razvoja, putem različitih oblika porobljavanja, ograničavanja i

- 98 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

otuđenja, pri čemu se razni oblici otuđenja (alijenacije) pojavljuju kao stalni prati-
lac razvoja čoveka, poprimajući nove i raznovrsne oblike i sadržaje.
Suština otuđenja čoveka se izražava u onom stanju u kome se čovekove
ukupne snage i rezultati njegovoga rada odvajaju od njega samog, kao njemu tuđe
(otuđene) sile. U takvom stanju čovek nije u mogućnosti da odlučuje o uslovima i
rezultatima svoga rada. Imajuči to u vidu, Marks je skrenuo pažnju ne samo na
suštinske oblike otuđenja u kapitalizmu (otuđenje proizvoda rada od radnika; otu-
đenje samoga rada; otuđenje generičke suštine čoveka; otuđenje čoveka od čoveka;
zatim, političko, ideološko i religiozno otuđenje, koja proizilaze iz predhodnih; i
dr), već i na puteve i načine dezalijenacije (razotuđenja).
Danas se može govoriti o savremenim oblicima otuđenja, koje diktira vi-
sok stepen tehničko-tehnološkog razvoja i naučno-tehnološke revolucije (labavlje-
nje rodbinskih veza, sebičnost, fetiš novca, automobil, TV, Internet i dr.). Bitne
predpostavke ostvarivanja razotuđenja (dezalijenacije) su, svakako, demokratsko-
pluralističi tip društva i povećana uloga ljudske ličnosti i ljudskog subjektiviteta
uopšte. Jačanje ljudskog subjektiviteta upravo i jeste glavni energetski potencijal
emancipacije čoveka i društva u najširem smislu reči.

Rad i podela rada

Rad je uvek igrao važnu ulogu u razvoju čoveka i društva. Ali, treba reći

da je rad postao predmet naučnog istraživanja relativno kasno, tek u XIX veku, ta-
ko da danas skoro da nema naučne discipline koja ne proučava rad sa svog stano-
višta, kao i njegov uticaj na čoveka i ljudsko društvo.
Pojam rada u prirodnim naukama je veoma širok. U pojam rada prirodne
nauke uključuju ne samo delatnost čoveka, već i delatnost životinja, pa i dejstva
prirodnih sila. U tom smislu se govori o radu pčela i dabrova, o radu zemljine utro-
be, morskih talasa i dr. Ovakvo široko poimanje rada ima u vidu samo izazvane
promene u prirodi, a ne i ko vrši te promene, u čemu je smisao takvog rada, koje su
specifičnosti i karakteristike rezultata takvog rada itd. Međutim, u ovom slučaju je
značajno to što je u prirodnim naukama, pre svega, u fiziologiji i medicini, utvrđen
značaj rada za čoveka kao živog bića. Sa tog stanovišta, rad je ne samo osnovni ob-
lik aktivnosti čoveka kao biološkog bića, već i neophodna potreba čovekovog orga-
nizma, jer telesni organi, ukoliko duže vremena ne funkcionišu i ne budu izloženi
aktivnosti i kretanju, podležu atrofiji, što se veoma negativno odražava i na psihič-
ku kondiciju i mentalno zdravlje.
U društvenim naukama, međutim, a pre svega u sociologiji, rad se prevas-
hodno razmatra kao društvena kategorija, sa stanovišta razvoja čoveka kao ljud-
skog prirodnog bića, odnosno kao društvenog bića. Rad je uslov ne samo ljudske
egzistencije, već i esencije. Rad je ne samo stvorio čoveka, u smislu njegovog bio-

- 100 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

sebe, zatim da se otuđuje od sebe i ponovo vraća sebi, postaje svesna sebe, odno-
sno postaje samosvesna. Pri tome, da bi svest prešla u samosvest, kao viši oblik,
potreban je rad, delanje. Na taj način, s obzirom da se samosvest identifikuje sa čo-
vekom, po Hegelu, čovek nastaje radom. Hegel je izložio proces samoizgrađivanja
čoveka kroz istoriju putem rada, što je bilo veoma inspirativno za mnoge mislioce,
posebno za Marksa i Engelsa.
             Marks je analizirao rad u kontekstu veze koja postoji između čoveka i pri-
rode. U tom smislu, po Marksu, rad je u prvom redu proces između čoveka i priro-
de, proces u kome čovek vrši svoju razmenu materije s prirodom. Pri tome, on de-
luje na prirodu, menja je, prilagođava svojim potrebama, ali u tom procesu, istovre-
meno, menja i svoju sopstvenu prirodu. Marks je ukazao i na bitno svojstvo rada:
da je rad čovekova svesna, planska i svrsishodna delatnost. U tome je i suštinska
razlika između čoveka i ostalog životinjskog sveta.
              Marks i Engels su na više mesta u svojim radovima posvetili značajnu
pažnju podeli rada, shvatajući je kao istorijski promenljiv i protivrečan proces, koji
se   ispoljava   kroz   određene   društvene   odnose.   Po   Marksu,   stupanj   razvijenosti
podele rada najočiglednije pokazuje nivo razvijenosti proizvodnih snaga društva.
Svaka   nova   proizvodna   snaga,   kako   Marks   kaže,   povlači   za   sobom     dalje
usavršavanje   podele   rada,   a   podela   rada   se   pojavljuje   kao   nužan   uslov   daljeg
razvoja proizvodnih snaga.
                          Marks  je  naročito  analizirao  negativne   posledice  podele   rada  na
individualnom   planu,   pre   svega,   kada   se   radi   o   položaju   radnika,   o   njihovom
otuđenju i osiromašenju njihove ljudskosti. Ali, Marks je govorio i o negativnim
posledicama   podele   rada   po   vladajuću   klasu,   pokazujući   da   podela   rada   ne
uslovljava samo klasnu diferencijaciju između onih koji vladaju i onih kojima se
vlada,   već   i   unutar   same   vladajuće   klase.   Rezultati   podele   rada   se,   dakle,
ispoljavaju na svim nivoima društvenog organizovanja i u svim oblastima ljudske
delatnosti.
             Engels je, takođe, ukazao na ulogu rada u nastanku i razvoju čoveka i ljud-
skog društva. Po Engelsu, rad je prvi osnovni uslov svega ljudskog života u tolikoj
meri, da se slobodno može reći: "rad je stvorio čoveka".
                         Značajan mislilac koji se, takođe, bavio problematikom podele rada,
ukazujući na njen odlučujući značaj za strukturu društva, bio je i   Emil Dirkem,
francuski sociolog. On smatra da društvena podela rada igra ulogu integrativnog
(združujućeg) faktora u društvu, kao i da se na osnovu podele rada razvijaju novi
tipovi solidarnosti. Iz Dirkemovih i Marksovih analiza se može zaključiti da podela
rada   i   njene   osnovne   dimenzije   konstituišu   najpogodniji   analitički   okvir   za
proučavanje   društvene   strukture,   jer   podela   rada,   u   suštini,   stoji   u   osnovi   svih
elemenata društvene strukture.

100

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Sa ekonomskog stanovišta, rad se pojavljuje kao konkretan i kao apstrak-
tan rad. Konkretan rad ima za rezultat upotrebnu vrednost koja služi za zadovolja-
vanje konkretnih čovekovih potreba. S obzirom da su potrebe ljudi veoma raznovr-
sne, to se konkretan rad pojavljuje kao koristan rad, kao rad bez koga se ne može
zamisliti opstanak ljudi, bez obzira o kakvim se oblicima života radi. Međutim, ap-
straktni rad se ne izražava kroz upotrebnu vrednost, već kroz vrednost kao takvu.
Ako isključimo upotrebnu vrednost, onda svakom proizvodu kao rezultatu konkret-
nog rada ostaje vrednost po sebi, ono što je zajedničko svim proizvodima, po čemu
se oni ne razlikuju, osim po količini uloženog rada. Upotrebna vrednost, dakle,
podrazumeva razlike po kvalitetu, a vrednost svodi na isti kvalitet, tako da se di-
stinkcija može vršiti samo po količini uloženog rada, koja se izražava vrednošću,
odnosno cenom, kao novčanim izrazom vrednosti.
Sa sociološkog stanovišta,

rad je društvena kategorija.

Kao što je već

pomenuto, kad se u sociologiji kaže "rad", onda se ne misli na rad usamljenog po-
jedinca, već na rad čoveka koji je povezan s drugim ljudima, na čoveka kao druš-
tveno biće. Samo preko rada čoveka kao društvenog bića, preko proizvodnje, koja
je uvek društvena, odvija se proces uspostavljanja vlasti nad prirodom, ali i nad sa-
mim sobom, odnosno proces čovekovog očovečavanja.
             U modernom društvu, rad kao društveno delanje je izgubio klasičnu i tradi-
cionalnu filozofsku višedimenzionalnost i najčešće se svodi na ekonomski izraz
ukupne čovekove delatnosti, što znači da se može vrednosno izraziti, brojčano i
vremenski meriti, planirati, organizovati, skraćivati, produžavati, deliti. Međutim,
sociologiju, pre svega, sociologiju rada, interesuje rad kao sudbina i kao sloboda
čoveka.
             Svaki rad je delatnost, budući da pretpostavlja svrsishodno trošenje ljudske
energije. Ali svaka delatnost nije rad, jer ne obavljamo sve delatnosti s namerom da
zaradimo novac, neophodan za zadovoljavanje, pre svega, egzistencijalnih potreba.
Automatizacija proizvodnje i raznovrsnih društvenih službi sve više eliminiše ljud-
ski rad u tradicionalnom smislu reči, ali je sigurno da ona neće eliminisati ljudsku
delatnost stvaralačkog karaktera, različitih tipova i vrsta (pre svega, naučnu delat-
nost), bez koje se ne može zamisliti dalji razvoj društva, kao i slobodan i svestrani
razvoj ljudske ličnosti.

Budućnost društva nije na proizvodno-fizičkom radu,

mada i bez njega ne može, već je na intelektualnom, stvaralačkom radu, kao
najjačoj društvenoj energiji.

Rad podrazumeva podelu rada, jer svi ljudi ne mogu da rade isti posao, nji-
hove potrebe se ne svode na jednu potrebu

. Prvi oblik podele rada je prirodna

podela rada,

odnosno podela rada po polu, uzrastu i fizičkoj snazi, u kojoj je jasno

konstituisana razlika između muških i ženskih poslova.
Nakon prirodne podele rada, sa prvim oruđima rada i tehničkim otkrićima,
javlja se

društvena podela rada.

U istoriji razvoja ljudskog društva su poznate tri

101

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Fizički (manuelni) i intelektualni (umni) rad

se nalaze u jedinstvu, tj. oni

su međusobno povezani i uslovljeni, ali se i međusobno razlikuju. Kad kažemo fi-
zički rad time želimo da označimo da se pretežno radi o trošenju fizičke snage, ali
to ne znači da je pri tome isključena intelektualna aktivnost. Isto tako, kad kažemo
intelektualni rad, to ne znači isključivanje fizičkog rada, već znači da se radi o pre-
težnom naprezanju duhovnih i psihičkih snaga čoveka.
             Na početku ljudske istorije fizički i intelektualni rad su vršeni istovremeno,
jer su nosioci fizičkog i intelektualnog rada bili isti ljudi. Kasnije, došlo je do oštre
podele između intelektualnog i fizičkog rada, kada su nosioci intelektualnog rada
prestali da se bave fizičkim radom i obrnuto. Pri tome, intelektualni rad je postao
privilegija imućnih klasa, a fizički rad je tretiran kao nečastan i prljav posao, kojim
se bave duhovno zakržljali ljudi. Otuda i shvatanje da su neposredni proizvođači
(radnici) niža kategorija ljudi u društvu.
             Danas, sa razvojem sredstava za proizvodnju, pogotovo sa automatizaci-
jom i kibernetizacijom, intelektualni rad dolazi sve više do izražaja, postaje sve
značajniji i dominantniji. Fizički rad sve više obavljaju drugi činioci (životinje, pri-
rodne sile, mašine), a sve manje čovek. Šta više, mašine preuzimaju i dobar deo in-
telektualnog rada, što stvara velike mogućnosti za dalji progresivni razvoj društva.
             Podela rada na intelektualni i fizički rad je kroz istoriju društvenog razvoja
uslovljavala i podelu na upravljački i izvršilački rad. Ta podela na upravljačke i
izvršilačke aktivnosti uvek je izražavala nejednakost u raspodeli društvene moći,
koja se manifestuje kao vladavina manjih društvenih grupa nad većinom društva. To
se   ostvaruje   preko   određenih   institucija   i   organizacija,   koje   su   često   u   funkciji
ostvarivanja interesa i privilegija manjine, umesto da se dosledno bave utvrđivanjem
načina zadovoljavanja osnovnih društvenih potreba.
     Podela rada na

prost i složen rad

se vrši po kriterijumu fizičke i intelektual-

ne sposobnosti stečene školskim kvalifikacijama i radnim iskustvom. Za razliku od
prostog rada, složeni rad podrazumeva postojanje većeg nivoa kvalifikacija radnika.
Međutim, podela na

proizvodni i neproizvodni rad

se vrši po kriterijumu karakte-

ra rada. Tom podelom se obično želi istaći da proizvodni rad, za razliku od nepro-
izvodnog, ima za rezultat materijalno dobro. Međutim, takva podela može da unese
izvesne nesporazume u smislu da neproizvodni rad nema dodirnih tačaka sa proiz-
vodnim radom, što je pogrešno. Proizvodni i neproizvodni rad su međusobno pove-
zani i uslovljeni, tako da se može govoriti o njihovom jedinstvu, pri čemu se nepro-
izvodni rad pojavljuje u funkciji proizvodnog rada. Rad profesora, na primer, spada
u neproizvodan, odnosno društveno-koristan rad, ali je direktno u funkciji proiz-
vodnog rada, jer viši nivo obrazovanja i stručnosti doprinosi povećanju produktiv-
nosti rada u sferi materijalne proizvodnje, ali i u drugim sferama društvene delatno-
sti, što odmah nije vidljivo, već dolazi do izražaja kasnije, prilikom konkretnog
radnog angažovanja.

103

- 104 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             Kao što je napred pomenuto, rad je proces bez koga se ne može egzistirati.
Kao takav, rad može da se pojavljuje kao protivrečan i mučan, ali i radostan pro-
ces. Iz rada proističe čitav niz protivrečnih efekata, kako u životu pojedinca, tako i
u društvenom životu u celini. Zavisno od karaktera proizvodnih, ali i društvenih
odnosa u celini, ljudski rad se ispoljava kao upravljački i izvršilački, kao najamni i
slobodno udruženi, kao prinudni i slobodni, kao rutinski i stvaralački itd.
             Rad i podela rada leže u osnovi svih društvenih pojava, procesa i odnosa.
Svi posebni oblici društvene strukture i društvenih grupa, nisu ništa drugo nego po-
sebne manifestacije procesa podele rada. Otuda i veliki značaj podele rada za raz-
voj čoveka i društva. Istorijski posmatrano, nekada se govorilo o prostoj podeli ra-
da, kada su, takoreći, svi ljudi radili jedan isti posao, a danas se govori o veoma
složenoj podeli rada, kada ljudi rade veoma raznovrsne poslove, kojima se zadovo-
ljavaju raznovrsne i stalno rastuće potrebe ljudi. Na taj način, karakter podele rada
u društvu označava stepen njegove ukupne razvijenosti. Smisao podele rada je u
bržem   i   efikasnijem   obavljanju   proizvodnih   i   drugih   radnih   procesa,   kao   i
potpunijem   zadovoljavanju   ljudskih   potreba.   Ona   se   pojavljuje   kao   unutrašnji
zakon ljudskog društva, kao osnovni princip organizacije društvenog rada i kao
jedan od osnovnih uslova napredka ljudskog društva.
             Podela rada u društvu ne stvara samo velike oblasti sa određenim ekonom-
skim i socijalnim karakteristikama (poljoprivreda, industrija, trgovina i dr.). Ona
stvara i velike globalne društvene grupe. Mnoge od tih društvenih grupa čak nepo-
sredno rezultiraju iz društvene podele rada (klase i slojevi, profesije, rurarne i urba-
ne zajednice i dr.).
             Uloga i značaj podele rada se može videti i na primeru podele na intelektu-
alni i fizički rad. Ta podela dovodi ne samo do heterogene kategorije intelektuala-
ca, političara, biznismena i dr., nego neposredno deluje i na samu društvenu svest,
tako da svest može da se emancipuje od realnosti i da pređe na stvaranje čiste teori-
je, odnosno da "…uobrazi da je ona nešto drugo nego svest o postojećoj praksi"
(Marks).
             Može se reći da se čitava proizvodnja ideja, kulturne vrednosti, psihologije
posebnih društvenih grupa, način života i ponašanja i dr., formiraju u zavisnosti od
procesa podele rada u društvu. Naravno, podela rada nije jedini faktor koji konsti-
tuiše društvo, odnosno koji čini osnovu strukturiranja društva i društvenih grupa. U
tome, razume se, značajnu ulogu ima radno-proizvodna delatnost. Delovanje zako-
na podele rada u društvu treba shvatiti kao opšti društveni okvir u kome se razvija
neizmerno bogatstvo raznovrsnih međuljudskih relacija. U njima ''...interferiraju
ekonomski, kulturno-ideološki, biološki i psihološki momenti u različitim kombi-
nacijama i srazmerama''.

Vidi: Dr Vladimir Milanović, Sociologija, BIGZ, Beograd, 1984., str. 172.

104

- 106 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

rakteristika ljudskog roda.

Čovek je, za Marksa, rodno biće, biće svoje vrste, koje,

za razliku od ostalog životinjskog sveta, stvara i oblikuje po meri i potrebi svake
vrste, pa čak i, kako Marks kaže, prema zakonima lepote.
     Određujući društvo kao celinu odnosa prema prirodi i odnosa među ljudima,
Marks se okupira činjenicom da se ljudi – za razliku od ostalih zajednica živih bića,
koje takođe imaju neki odnos prema prirodi i odnose među jedinkama svoje vrste –
odnose prema prirodi i drugim ljudima i njihovim odnosima na jedan specifičan na-
čin. Ta specifičnost se izražava već u prostom percipiranju i doživljavanju spoljnjeg
sveta preko čulnih organa, pri čemu su svi organi čovekove individualnosti – druš-
tveni organi, a predmeti koji se percepiraju i doživljavaju–ljudski predmeti, kao re-
zultat ljudske delatnosti. Prisvajanje predmeta prirode posredstvom ljudskog rada i
njihovo pretvaranje u proizvode čoveka, predstavlja istovremeno i proces razvijanja
čovekovih čula. Upravo stvaranje pet čula je posao celokupne dosadašnje svetske
istorije.
             Sve što je ljudsko ima prirodni, ali i društveni karakter, pri čemu ono što
čini društveni karakter čovekovog bića i delanja predstavlja stožer njegove evoluci-
je i bitnu odrednicu njegove suštine. Ljudska suština prirode, ističe Marks, postoji
tek za društvenog čoveka, kao osnova njegovog ljudskog postojanja.
             Čovekovu suštinu, dakle, Marks nalazi u njegovoj društvenoj prirodi, od-
nosno u njegovoj radnoj, delatnoj prirodi, u praksi. Istorija čoveka je društvena
istorija, istorija ljudskog delanja i stvaranja.

Ljudi stvaraju istoriju, uspostavljajući

odnose i proizvodeći materijalna dobra, institucije, ideje. Istorija je delatnost ljudi,
proces u kome čovek, idući za svojim svrhama, izgrađuje svoje generičko biće.
Društvo, istorija, institucije i različite sfere društva su samo oblici ispoljavanja čo-
vekove delatnosti. Društvo je rezultat samoproizvođenja čoveka pomoću rada.

Odnos prirode i društva

Sa sociološkog stanovišta, društvo čini celina društvenih pojava, procesa i

odnosa. Ali, ta celina se ne može razumeti bez razumevanja odnosa između prirode
i društva. Ovo pitanje odnosa između prirode i društva, iako na prvi pogled figurira
kao jednostavno pitanje, okupiralo je veliku pažnju mnogih filozofa i sociologa i
izazvalo vrlo različite odgovore. Te razlike u shvatanjima se kreću od onih po koji-
ma između prirode i društva stoji znak jednakosti, do onih po kojima su priroda i
društvo dva potpuno odvojena kvaliteta. Ipak, zahvaljujući velikom napretku socio-
loško-društvene misli, danas se te razlike ne manifestuju u takvim relacijama.
Tragajući za pravim odgovorom na pitanje o odnosu prirode i društva,

so-

ciologija je utvrdila da je društvo neodvojivo od prirode, ali da, s druge strane,

106

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

društvo predstavlja poseban kvalitet prirode,

sa svojim posebnim zakonitostima

u odnosu na ostalu prirodu.
Kada se govori o vezi između prirode i društva, pre svega, ima se u vi-
du očigledna činjenica da se u prirodi nalaze primarni uslovi egzistencije ljud-
skog društva (zemlja, vazduh, voda i dr.), bez obzira o kom obliku društva se
radi. Ali, za razumevanje karaktera odnosa između prirode i društva treba imati
u vidu jednu drugu činjenicu, a to je da

bez prirode, kao predmeta rada, pro-

ces proizvodnje, kao osnovni uslov postojanja ljudi i društva, ne može da
teče.

Upravo iz te činjenice da je priroda predmet rada, elemenat procesa mate-

rijalne proizvodnje, proizilazi i pravi značaj prirodnog faktora za postojanje i
razvoj društva, pri čemu se proces proizvodnje pojavljuje kao proces spajanja i
povezivanja prirode i društva.
S druge strane, za razumevanje suštine ljudskog društva nije dovoljno
uočiti samo vezu između prirode i društva, nego je potrebno uočiti specifičnosti
društva. Te specifičnosti se, pre svega, ispoljavaju u tome što ljudi poseduju od-
ređene osobine koje su stekli zahvaljujući isključivo životu u društvu. Šta više, i

neki čovekovi "čisto biološki" procesi se u ljudskom društvu socijalizuju,

do-

bijaju druge (ljudske) oblike i smisao

Na primer, rađanje dece je biološki, pri-

rodni proces, ali se taj proces u društvu reguliše (običajno, pravno, tehnički) akti-
viranjem brojnih institucija i organizacija. Ili, na primer, proces hranjenja ljudi. I
to je biološka, prirodna potreba, ali u društvu hranjenje dobija socijalnu dimenzi-
ju, jer se u proces ishrane uključuju mnogi društveni subjekti, od pojedinaca, do
raznoraznih društvenih institucija i organizacija, čime se ishrana ljudi, kao
njuhova prirodna potreba, socijalizuje. Takođe, i sam rad je u društvu postao sve-
sna i svrsishodna aktivnost, iako je njegov prauzrok u prirodnim nagonima. Jed-
nom rečju, "…rad, sredstva za rad, svest i vaspitanje, jezik, proizvodnja i nauka,
politika i religija, trgovina i pozorište, čitav društveni život postaje to zahvaljuju-
ći svojim sopstvenim procesima koji se ne mogu objasniti nikakvim delovanjem
prirodnih sila, već jedino interakcijom ljudi u društvu i društvenim grupama, sve-
snom delatnošću koja počinje od proizvodnje materijalnih uslova života pa sve
do proizvodnje apstraktnih oblika ideja u glavama ljudi".

Ekološki problemi

Zahvaljujući rezultatima ubrzanog tehničko-tehnološkog progresa i nauč-

no-tehnološke revolucije, čovekova "vlast nad prirodom" i u borbi sa njom, nepre-
kidno raste. Ali, ta stalna "borba sa prirodom" u cilju njenog prilagođavanja čove-

Dr Petar Kozić, cit. delo, str. 165.

107

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

prinosa u poljoprivredi, a što je najteže, došlo je do izražaja razorno delovanje na
objekte i ljudsko zdravlje.

Voda

, kao životno važan resurs, takođe je u viskom stepenu zagađena, u

mnogim delovima sveta, i sve više se zagađuje. A kada čovek zagadi prirodnu
pijaću vodu onda je potrebno mnogo energije za njenu industrijsku preradu.
             Od ukupne količine vode na Zemlji, samo je 3% slatka, a 97% slana (mor-
ska)   voda,   pa   je   danas   očuvanje   i   racionalno   korišćenje   zdrave   pijaće   vode   –
imperativ. Istraživanja pokazuju da više od milijrdu ljudi u nerazvijenim zemljama
nije   obezbeđeno   zdravom   pijaćom   vodom,   što   je   80%   uzrok   svih   bolesti.   Na
Četvrtom   svetskom   forumu   o   vodi,   koji   je   održan   2006.godine   u   Meksiku,   sa
13.ooo učesnika iz 140 zemalja sveta, izneti su uznemiravajući podaci: oko 1,1
milijarda ljudi nema pristup ispravnoj vodi za piće (najviše u Aziji i podsaharskoj
Africi),   a   dnevno   umire   4.700   ljudi   od   bolesti   izazvanih   prljavom   vodom,
uglavnom dece mlađe  od pet godina. Istovremeno, samo 2,6 milijardi ljudi na
Zemlji uživa minimalne sanitarne uslove.
                         Problemi sa pijaćom vodom se komplikuju i zbog pojave solaniteta
podzemnih voda u pojedinim zemljama, kao posledica globalnog zagrevanja, zbog
čega je voda za piće i navodnjavanje potpuno neupotrebljiva. Ako se tome doda i
nejednaka raspodela svetskih resursa vode u odnosu na stanovništvo (Severna i
Centralna Amerika ima 8% svetskog stanovništva, a raspolaže sa 15% svetskih
resursa vode, Evropa – 13% stanovništva, a 8% vode, Azija – 59% stanovništva, a
36%   vode,   Južna   Amerika   –   6%   stanovništva,   a   26%   vode,   Afrika   –   13%
stanovništva, a 10% vode, Australija i Okeanija – 1% stanovništva, a 5% vode),
onda se može sagledati težina problema u vezi sa pretećom nestašicom zdrave
pijaće vode, kao i zaštitom životne sredine.

Velike rasprave i zabrinutost za budućnost ljudskog roda izaziva i

stalno

povećanje stanovništva na Zemlji.

Početkom XIX veka je na Zemlji živelo oko

milijardu ljudi; 1960. godine – 3 milijarde; 1990. godine 5 milijardi; a danas preko
6 milijardi, sa stalnom stopom povećanja nataliteta, a smanjivanja mortaliteta.
             U vezi sa rastom stanovništva i ekologijom, američki ekolog i biolog Pol
Erlih je l968. godine objavio knjigu pod naslovom "Populaciona bomba", u kojoj je
izneo   veoma   dramatična   upozorenja   u   vezi   sa   rastom   stanovništva   na   Zemlji.
Prateći rast stanovništva na Zemlji, Erlih navodi podatak da je broj od 1 milijarde
ljudi na planeti Zemlji, koji je dostignut 1850. godine, za samo 80 narednih godina
udvostručen   na   2   milijarde,   sa   tendencijom   da   se   vreme   udvostručavanja
stanovništva stalno skraćuje. Pored toga, Erlih je upozorio i na činjenicu da je 40%

Vidi: "Politika" od 23.03.2006., str. 3

109

- 110 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

stanovništva nerazvijenih zemalja (što je duplo više od razvijenih zemalja) mlađe
od 15 godina, što znači da "talas" reproduktivnog stanovništva tek dolazi.
             U pogledu demografske ekspanzije, postoje i mnoga druga upozorenja od
strane   određenih   institucija   i   organizacija.   Na   primer,   specijalizovana   agencija
OUN   za   ishranu   i   poljoprivredu   ukazuje   na   činjenicu   da   porast   prehrambenih
proizvoda u svetu ne prelazi 1% godišnje, dok svetsko stanovništvo raste dva puta
brže. Najznačajniji faktor za takav rast stanovništva, pored prosečnog produženja
ljudskog   života,   su   visoke   stope   nataliteta   u   nedovoljno   razvijenim   zemljama
(Indija, Kina i dr.).   Ako se nastavi sadašnji trend rasta, predviđa se da će do 2150.
godine broj stanovnika u svetu premašiti cifru od 10 milijardi ljudi, pri čemu će
stanovništvo  biti sve starije, a broj mladih sve manji.
             Ovakvi demografski trendovi, nesumnjivo, imaće dalekosežne implikacije za
tržište rada, sisteme socijalne zaštite, za raspoložive zalihe hrane i vode, za uslove
života u gradovima, a posebno za životnu sredinu. Imajući to u vidu, neki teoretičari
smatraju da treba zaustaviti rast stanovništva, predlažući u tom smislu različite mere.
Drugi   smatraju   da   treba   raditi   na   povećanju   proizvodnje   hrane,   razmišljajući,
istovremeno, i o potrebi i načinu iskorišćavanja ("kolonizaciji") svemira. Mnogi, pak,
smatraju da treba zaustaviti velike migracije stanovništva iz nerazvijenih u razvijene
delove sveta.
             Polazeći od toga da industrijski rast i razvoj nisu u skladu sa ograničenim
količinama resursa na Zemlji, još 70-ih godina XX veka popularizovana je ideja o
"granicama   rasta",   odnosno   ideja   o

"održivom razvoju",

koja podrazumeva

koncept eko-efikasnosti"

"koncept ekološke modernizacije".

Eko-efikasnost se odnosi na tehnologije koje obezbeđuju privredni razvoj, ali

uz minimalno ugrožavanje životne sredine. Ovaj koncept promoviše politiku zvanu
"nulti otpad", što znači da se resursi ne iscrpljuju, već se svi otpadni proizvodi
potpuno recikliraju i koriste za buduću proizvodnju. Neki proizvođači automobila
("Tojota" i "Honda", na primer) su već dostigli nivo od 85% reciklaže automobilskih
delova, praktično pokazujući da otpad više nije štetno gomilanje materijala, već
resurs u industriji, ali i sredstvo za podsticanje budućih tehnoloških inovacija.
                         Koncept ekološke modernizacije, pak, ogleda se u primeni modernih
tehnologija   industrijske   proizvodnje.   Polazeći   od   verovanja   i   ubeđenja   da   se
industrijski razvoj i ekološka zaštita međusobno ne isključuju, ovaj koncept ima u
vidu razvoj industrijske tehnologije koja je - za razliku od mnogih nekadašnjih oblika
industrijske proizvodnje - čista u pogledu zaštite životne sredine. Takvu tehnologiju
treba da forsiraju, pre svega, razvijene zemlje. One treba najviše da doprinesu zaštiti
životne  sredine, pogotovo što imaju samo jednu petinu svetskog stanovništva, a
odgovorne su za više od 75% emisije gasova koji zagađuju atmosferu i ubrzavaju
globalno zagrevanje Zemlje. Naravno, to ne znači da nerazvijene zemlje nemaju

110

- 112 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

omotača, za rešavanje problema tzv. ozonskih rupa i otklanjanje pogubnih
posledica tzv. efekata staklene bašte i dr.) – danas pojavljuju kao najznačajniji
društveni pokreti među mnogobrojnim novim društvenim pokretima. U tom
kontekstu,

ekološki pokreti se pojavljuju kao obrazac ili paradigma novih

društvenih pokreta, nastalih 70-ih godina XX veka u težnji da se mobiliše civilno
društvo   za   rešavanje   svakodnevnih   problema   društvenog   života,   uključujući
ekološke probleme kao najvažnije.
             O ekološkim problemima danas postoje brojna naučna istraživanja, koja
ukazuju   na   pravce   praktičnog   angažmana   ljudskog   faktora   u   njihovom
rešavanju.Time je snažno podstaknut razvoj

ekologije

kao nauke, koja se bavi

proučavanjem odnosa živih bića i njihove životne sredine. U tom kontekstu, može se
govoriti o raznim granama ekologije, kao: o ekologiji biljaka, ekologiji životinja, hu-
manoj ekologiji, socijalnoj ekologiji i dr. Dok se ekologije biljaka i životinja bave
odnosom biljnog i životinjskog sveta prema živoj i neživoj prirodi, humana ekologi-
ja se bavi odnosom prirode i čoveka. Ali, u težnji da se humana ekologija oslobodi
od uticaja bioekologije, razvija se socijalna ekologija, kao posebna grana sociologi-
je, koja se bavi specifičnim vezama i odnosima između čoveka i njegove životne i
radne sredine, istražujući uticaj životne sredine (ukupnosti prirodnih i društvenih či-
nilaca) na čoveka, kao i uticaj čoveka na njegovu životnu sredinu u smislu njenog
očuvanja i unapređenja.

Kao naučna disciplina, ekologija ima korena još u antičkoj Grčkoj (Teo-

frast, Hipokrat, Aristotel i dr.). Ona se konstituiše u drugoj polovini XIX veka, a

snažnije počinje da se razvija 30-ih godina XX veka. Globalno uzev, ekologija na-

staje onda kada ekonomska aktivnost ljudi počinje trajno da degradira prirodnu

okolinu, dovodeći u pitanje opstanak čoveka kao živog bića. U tom smislu, ekolo-

gija počinje da se bavi, pored ostalog, uslovima koje ekonomska aktivnost treba da

ispuni da ne bi izazivala negativne efekte po zdrav život čoveka.

Od kraja XIX veka pa do danas, ekologija stavlja akcenat na različite aspekte

složenog odnosa prema prirodi. Najpre se bavi proučavanjem životne sredine pojedi-

nih životinjskih vrsta, zatim, proučavanjem eko-sistema i njihovim međusobnim uti-

cajima, da bi se kasnije mnogo više bavila biosferom i položajem čoveka u njoj.

Kao i svaka nauka, ekologija ima svoj

kategorijalni aparat

, kao predmet

analize, tumačenja i objašnjenja. Osnovne kategorije ekologije su: sredina (životna,

Sama reč ‘’ekologija’’ potiče od grčke reči ‘’oikos’’ – habitat, dom, kuća, stanište. Inače,

termin "ekologija" je prvi upotrebio nemački biolog Ernest Hakel (Ernest
Haseckel)1968. godine, kao naziv za poddisciplinu biologije, koja se bavi odnosom
živih bića i njihove sredine. Međutim, iako naziv ‘’ekologija’’ potiče od Hakela, stvarni
tvorac ekologije je Čarls Darvin, svojom teorijom o organskoj evoluciji. Njegov pojam
‘’borbe za opstanak’’, kao splet međusobnih odnosa živih bića i njihovog odnosa prema
uslovima nežive prirode, predstavlja centralni problem ekologije, pa se u tom smislu
ekologija pojavljuje kao kao nauka o manifestacijama borbe za opstanak.

112

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

radna, prirodna, društvena), ekološka sredina, ekološki sistem (eko-sistem), ekološ-

ki kompleks i dr. Pod sredinom uopšte podrazumeva se, uglavnom, prirodna i veš-

tačka (društvena) sredina. Prirodnu sredinu čini skup prirodnih činilaca (zemlja,

vazduh, voda, vetar, sunce, biljni i životinjski svet), pri čemu je zemlja središte ži-

votne sredine, kao stanište životinja i biljaka. Veštačka sredina je ona koju je stvo-

rio čovek, a čine je njegovi materijalni i duhovni proizvodi, nastali u procesu prila-

gođavanja prirode čovekovim potrebama, ali i kao izraz čovekove društvenosti,

kao krucijalne ljudske karakteristike.

Pri određenju ekološke sredine polazi se od biosfere koja, predstavlja povr-

šinski omotač Zemlje u kome egzistira živi svet, uključujući i čoveka. To je pro-

storno-funkcionalni sistem u kome na svaki živi organizam deluju mnogobrojni

faktori. Ekološku sredinu, dakle, čini jedinstvo prirodne i veštačke sredine, koja

može da bude uravnotežena (harmonična) ili neuravnotežena (narušena).

Ekološka sredina se ispoljava kao ekološki sistem (eko-sistem), koga čine

eko-sfera, kao prirodni eko-sistem, i socio-ekonomska sfera, kao društveni eko-si-

stem. Čitav eko-sistem ima prirodnu sposobnost za samoregulaciju, a ekološka kri-

za nastupa onda kada je došlo do fundamentalnog razaranja eko-sistema. Najvažni-

ji eko-sistemi su: eko-sistemi mora, eko-sistemi voda na kopnu i eko-sistemi kop-

na. Oni se sastoje iz neživih (abiotičkih) elemenata, nekog prostorno-ograničenog

područja – životni prostor (biotop), kao i živih bića (biotičkih elemenata), koja se

tamo nalaze – životne zajednice (biocenoza). U ovom kontekstu, u ekologiji se ko-

risti i pojam ekološki kompleks (stanovništvo, tehnologija, organizacija i okruže-

nje), kao dinamičan sistem ravnoteže svojih elemenata.

S obzirom da priroda i društvo ne egzistiraju kao različiti i mehanički

odvojeni sistemi, već se nalaze u interakciji i međuzavisnosti, to se može reći da

zaštita prirode podrazumeva i zaštitu društva i obrnuto.

Logično je konstatova-

ti i očekivati da se, sa ubrzanim tehničko-tehnološkim progresom i naučno-tehno-

loškom revolucijom, stvaraju predpostavke za pozitivnu prekretnicu u odnosu čo-

veka prema svojoj životnoj sredini. Ali, da bi se te predpostavke stvorile i pravilno

iskoristile, zavisi, pored ostalog, i od karaktera društveno-ekonomske i političke or-

ganizacije društva, pa i od ideologije koja dominira u datoj društveno-istorijskoj fa-

zi. "Ekološka kriza je u suštini kriza čovečnosti. Zagađenost životne sredine je više

od svega zagađenost atmosfere otpacima ideja, od kojih se ništa smisaono ne može

dobiti. Nijedna nestašica energije nije toliko opasna koliko nestašica energije da se

društvene ustanove prilagode pravim ljudskim potrebama.

Teškoće u funkcionisanju institucija savremenog sveta koga karakteriše,

pored ostalog, veliki jaz između razvijenih i nerazvijenih zemalja, veoma se nega-

tivno odražavaju i na zaštitu životne i radne sredine, pre svega, zbog činjenice što

Vidi: Ivan Cifrić, Socijalna ekologija, Globus, Zagreb, 1989, str. 52.

Mihajlo Marković, Pogled u svetu na odnos čoveka i životne sredine, u knjizi "Čovek,

društvo, životna sredina" (Zbornik radova), SANU, Beograd, 1981, str. 42.

113

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Do određenja pojma društva se ne može doći van ljudskih međusobno po-
vezanih delatnosti, kao što su: materijalno-proizvodna delatnost, duhovno-proiz-
vodna (stvaralačka) delatnost, organizaciona delatnost i dr.

Društvo je, u suštini,

proizvod uzajamne i raznovrsne delatnosti ljudi i njihovog povezivanja u
okviru tih delatnosti. Specifičnost društva upravo i jeste u međusobno poveza-
nom delovanju ljudi i uspostavljanju raznovrsnih međusobnih veza i odnosa.

Različita delanja ljudi su, u stvari, različita ponašanja, a različita međusobno pove-
zana ponašanja su različite društvene pojave (društveni procesi, društveni odnosi,
društvene grupe i društvene tvorevine), koje, kao celina, i čine društvo. Reč je, da-
kle, o sveukupnosti veza i odnosa, koji nastaju u svim sferama društvenog zivota.

Kao organizovana zajednica ljudi, društvo je ukupnost međusobno po-

vezanih društvenih pojava, kao rezultata uzajamnog delovanja ponašanja lju-
di u okvirima raznovrsnih međusobno povezanih društvenih delatnosti (delat-
nost biološke reprodukcije, ekonomska delatnost, politička delatnost, regula-
tivna delatnost, kulturna delatnost kao intelektualno-duhovna delatnost, od-
nosno delatnost oblika društvene svesti, delatnost društvene zaštite i dr.), koje
imaju svoje međusobno prožimajuće oblike društvene organizacije, počev od
raznih pravila društvenog ponašanja (običajnih, pravnih, moralnih i dr.), pa
do raznih institucija i organizacija koje se konstituišu u tim okvirima, kao i u
okvirima globalne društvene celine.

             Društvo je, po Marksu,  dijalektičko jedinstvo društenog bića (sfera ekono-
mije i pravno-političke nadgradnje) i društvene svesti (nauka, filozofija, religija,
ideologija, moral, umetnost). Društveno biće čini realnu osnovu koja određuje ka-
rakter društvene svesti, podrazumevajući pri tome međusobni interakcijski odnos
bića i svesti, kada elementi društvene strukture, u pogledu svoga značaja i uticaja,
zavisno od određenih društveno-istorijskih uslova, mogu da menjaju svoja mesta.
U tome je najdublji smisao Marksovog naučnog otkrića za razumevanje suštine
društva   i   ljudske   istorije,   iznetog   u   njegovom   čuvenom   Predgovoru   za   "Prilog
kritici političke ekonomije".

Svoju misao o pojmu ljudskog društva Marks je zapisao u III tomu

''Kapitala'':

društvo je

celokupnost odnosa u kojima se nosioci proizvodnje nala-

ze naspram prirode i međusobno.

ovih njegovih reči se jasno zapaža:

prvo,

on uvažava celokupnost odnosa, a ne samo neke odnose, odbacujući kritičke primed-
be nekih teoretičara koji ističu da on apsolutizuje ekonomske odnose;

drugo,

da on

ukazuje na dvostruke odnose: prema prirodi i međusobne odnose, naglašavajući da
su međuljudski odnosi u sferi proizvodnje materijalnih dobara, za razliku od odnosa
prema prirodi, kroz istoriju ljudskog društva, uvek bili nehomogeni i antagonistički,
pre svega u uslovima kada je društvo klasno podeljeno; i

treće,

da je ukazao na odre-

đujuću ulogu proizvodnih odnosa, iako je uvažavao celokupnost odnosa u društvu.
Proizvodni odnosi su, po njemu, najvažniji (bazični) društveni odnosi, jer su vezani

115

- 116 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

za zadovoljavanje egzistencijalnih (primarnih) potreba ljudi, pa kao takvi daju pečat
svim drugim društvenim odnosima.
             Naravno, Marks nije apsolutizovao proizvodne odnose, već je, ukazujući
na njihov pravi značaj, pokazao da svaka radikalna društvena promena mora da po-
đe upravo od tih odnosa (na primer, da bi se procesi tranzicije i privatizacije u ze-
mljama   centralne   i   jugo-istočne   Evrope,   uključujući   i   Srbiju,   odvijali   bez
nepotrebnih   zastoja   i   "lomova",   mora   da   se   pođe   od   karaktera   predhodnih
proizvodnih odnosa).
              Ukazujući na značaj proizvodnih odnosa za svaku radikalnu društvenu
promenu, Marks je pokazao da nije bio samo teoretičar, već i revolucionar. On se
nije bavio nepotrebnim definicijama pojedinih društvenih kategorija, nego je poje-
dine aspekte društvenog života razmatrao, najvećim delom, u kontekstu konkretnih
praktičnih napora i praktične revolucionarne borbe. Njegovo poimanje pojedinih
kategorija, pa i društva kao sociološke kategorije, može se pravilno razumeti samo
uvidom u njegov celokupni teorijski opus.
Kad govorimo o pojmu ljudskog društva potrebno je ukazati i na razliku iz-
među

konkretnog i apstraktnog društva.

Ljudsko društvo uvek postoji kao kon-

kretno, a ne kao apstraktno društvo. Na primer, u razvoju ljudskog društva nikada,
kao realitet,  nije postojalo ''čisto'' kapitalističko društvo, kao opšta kategorija, kao
teorijski   zamišljeno   društvo,   već   kao   konkretno   društvo   (na   primer,   englesko
kapitalističko društvo, nemačko kapitalističko društvo i dr.). U tom smislu, takođe,
u realnosti nikada nije postojala država kao teorijski zamišljena kategorija, već, na
primer, srpska država, francuska država i dr. Ili, nikada nije postojala nacija uopšte,
već konkretna nacija (na primer, srpska nacija, francuska nacija itd.).
             Sociologija proučava konkretna društva, odnosno konkretnu državu, kon-
kretnu naciju, ali na tome ne ostaje. Ona ide dalje, praveći "razumnu apstrakciju",
sa ciljem da na osnovu konkretnog utvrdi ono što je opšte, što je zajedničko za sva-
ko društvo, odnosno za svaku državu, svaku naciju itd. Sociologija se, dakle, bavi
opštim   društvenim   kategorijama   koje   se   temelje   na   konkretnom   činjeničnom
stanju.U tom smislu se govori o apstraktnom društvu, koje proizilazi iz konkretnog,
ali se sa njim ne može u potpunosti identifikovati.

Društvene delatnosti

             Društvo je, kao što smo već pomenuli, proizvod uzajamne delatnosti ljudi.
Zato se može reći da su društvene delatnosti, pri analizi suštine društva, polazne
sociološke   kategorije   (delatnost   biološke   reprodukcije,   ekonomska   delatnost,
politička delatnost, kulturna delatnost i dr.).
             (1)

Delatnost biološke reprodukcije

, kao delatnost obnavljanja i prošire-

nja ljudske populacije, nije prevashodno nagonski usmeravana delatnost, iako su

116

- 118 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Delatnost zaštite se odnosi na zaštitu od određenih unutrašnjih i spoljnih fak-
tora, a vezana je za zaštitu globalnog sistema, pojedinih njegovih delova ili pojedinih
društvenih delatnosti. Zato se može govoriti o raznim oblicima, odnosno sistemima
zaštite, kao: sistem odbrane zemlje, zaštita demokratskog političkog sistema, ustavno-
pravnog poretka, demokratije, privatne svojine, zdravstvene i socijalne zaštite, zaštite
životne i radne sredine i dr.
Ovde smo naznačili samo neke od najznačajnijih društvenih delatnosti koje se
odvijaju u cilju zadovoljavanja ljudskih potreba i interesa, tvoreći splet raznovrsnih
društvenih veza i odnosa koji i čine ljudsko društvo.

DRUŠTVENE POJAVE

             Društvo se praktično manifestuje kao sveukupnost društvenih pojava koje
rezultiraju iz društvenih delatnosti kojima se zadovoljavaju potrebe i interesi ljudi.
Dakle, na bazi razvijenih i sve rastućih potreba koje treba da budu zadovoljene, kao
i interesa koji treba da budu ostvareni, ljudi stupaju u različite interakcijske odnose,
kao pojedinci ili kao društvene grupe. Kao rezultat tog uzajamnog delovanja ljudi u
okvirima različitih društvenih delatnosti, nastaju društvene pojave.
             Društvene pojave čini povezano delovanje ponašnja pojedinaca ili društve-
nih grupa. Tu je, dakle, akcenat na povezano delovanje ponašanja. Društvena poja-
va nastaje putem povezivanja ponašanja i delovanja, ona označava promenu, kao
nešto novo. Za razliku od psihologije, koja se bavi samim ponašanjem, sociologija
se bavi povezivanjem ponašanja i pojavama koja proizilaze iz tog povezivanja.
Znači, sociologija teži da ispita složeni splet povezanih ljudskih ponašanja, a ne sa-
mo čovekovo ponašanje, posmatrano kao pojedinačna pojava. Sam splet povezanih
ponašanja ljudi ima svoje sopstvene zakonitosti, različite od onih koje važe za po-
jedinačno ponašanje.
             Društvene pojave su veoma brojne i raznovrsne, jer su i društvene delatno-
sti iz kojih one proističu veoma raznovrsne. Međutim, sociologija ne istražuje sve
konkretne pojave u društvu. Čak i kad ih istražuje, što često i čini, to nije njen kraj-
nji cilj. Njen cilj je da istraži karakteristike onih društvenih pojava koje su opšte, ti-
pične, koje se ponavljaju. Takve društvene pojave su: (1) društveni procesi, kao
osnovne društvene pojave; (2) društveni odnosi; (3) društvene tvorevine; i (4) druš-
tvene grupe (skupine).

Društveni procesi – osnovne društvene pojave

U društvu postoji mnoštvo društvenih procesa. Posmatrano u celini, druš-

tvo je skup društvenih procesa. U tom smislu, društvo se pojavljuje kao jedinstven
proces, koji se može rasčlaniti na brojne mikroprocese. Razume se, sociologija ne

118

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

izučava sve društvene procese, već samo one najvažnije, najopštije, od značaja za
društvo u celini.
Društveni proces predstavlja osnovnu društvenu pojavu, jer uslovljava sve
ostale pojave koje proizilaze iz određenog društvenog procesa.

Društveni procesi le-

že u osnovi društvenih promena i predstavljaju manifestacioni vid društvenog kreta-
nja. Preko njih se manifestuje dinamička dimenzija društva, društveni dinamizam.
             Pod pojmom društvenog procesa podrazumevamo, kao što smo već pome-
nuli, povezano delovanje i ponašanje ljudi, koje uzrokuje određene promene, bilo
da je reč o telesnim radnjama ili psihičkim procesima, pozitivnim ili negativnim.
             Temeljnu razliku između društvenih procesa možemo praviti s obzirom na
njihovu sadržinu, koju određuje tip čovekove delatnosti. Pri tome, moguće je pola-
ziti od raznih kriterijuma za razvrstavanje društvenih procesa, kao:
(1) primarnost u pogledu značaja (primarni i sekundarni procesi);
(2) karakter promena (procesi građenja i procesi razgrađivanja);
(3) sadržaj procesa (materijalni i duhovni);
(4) stepen složenosti (jednostavni i kompleksni);
(5) način odvijanja (skriveni i manifestni);
(6) karakter delatnosti (procesi sukoba i saradnje);
(7) kriterijum uticaja ljudi (voljni i stihijni procesi); i dr.
             Kao povezano delovanje i ponašanje ljudi, društveni procesi uzrokuju od-
ređene promene. Te promene se odnose na:
             (1)

promene u prirodi.

Kad govorimo o promenama u prirodi koje izazi-

vaju društveni procesi, tu ne mislimo na prirodne pojave, već na materijalne pro-
mene koje stvaraju materijalnu osnovu društva, neophodnu za njegov opstanak i
razvoj. Reč je, dakle, o materijalnim proizvodima u funkciji zadovoljavanja čove-
kovih raznovrsnih potreba, o promenama na zemljinom tlu (geografske promene),
kao i o promenama u živom svetu (biljnom i životinjskom);
(2)

promene na pojedincu,

kao pripadniku društva. Društveni procesi (na

primer, rad ) ne izazivaju samo promene u prirodi, već i promene na samom čove-
ku, i kao prirodnom, i kao društvenom biću. U tom smislu, istorijski posmatrano,
ocrtavaju se dve etape u dejstvu društvenih procesa na promene čoveka: prva etapa
obuhvata prevashodno organsko-biološke promene (prilagođavanje organa čoveka
radu), a druga, prevashodno sociološke promene, odnosno promene čovekovog
društvenog bića (svest, govor, ponašanje i dr.), kada čovek dolazi u položaj da i
svoje biološke funkcije socijalizuje, odnosno da ih prilagođava karakteru dejstva
društvenih procesa (seksualnost, rađanje, hranjenje i dr.); i
(3)

promene u društvu.

Te promene se manifestuju tako što jedni procesi

izazivaju druge, pa se u međusobnom delovanju različitih društvenih procesa odvi-
ja ukupan društveni život, kao jedinstven društveni proces. Promene u društvu,

119

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Kao što je napred rečeno, društvene tvorevine su rezultat (ili posledica)

društvenih procesa. Društvene tvorevine se pojavljuju kao relativno mirno, kristali-
zovano stanje, nasuprot pokretnom društvenom procesu kojim se tvorevina stvara.
Društvene tvorevine su relativno jasna i stabilna stanja, određene situacije i doga-
đaji koji su neposredno dati.
             Razlika između društvenih procesa i društvenih tvorevina je relativna, jer
se društvene tvorevine sastoje iz mnoštva društvenih procesa. Međutim, suptilnija
analiza upućuje na to da na društvene procese treba gledati kao na povezano delo-
vanje i ponašanje ljudi, koji proizvode određene posledice, a društvene tvorevine
su skup povezanih društvenih procesa, pri čemu način te povezanosti (jači-slabiji,
posredan-neposredan   i   dr.),   određuje   vrstu   društvenih   tvorevina.   Društvena
tvorevina se, dakle, pojavljuje kao način povezanosti društvenih procesa. Svako
društvo se pojavljuje kao skup raznovrsnih tvorevina. Ukoliko je društvo razvijeni-
je, utoliko je više društvenih tvorevina.
             S obzirom na efekte složenih društvenih procesa, možemo govoriti (1) o

materijalnim tvorevinama,

bilo da je reč o posebnim stvarima i predmetima (oru-

đa, zgrade i dr.), bilo o obrađenim delovima prirode (putevi, parkovi, oranice i dr.);
i (2) o

duhovnim tvorevinama,

koje čine ono što obično u društvu nazivamo kul-

turom u užem smislu (nauka, religija, filozofija, moral, umetnost i dr.). Sve ove po-
jave su predmet posebnih nauka, a ono što zanima sociologiju, uključujući i speci-
jalne sociologije, to je društvena strana tvorevina, tj. činjenica da je svaka tvorevi-
na – društveni proizvod, proizvod određenog društvenog procesa, bez obzira što su
u pitanju dela pojedinaca, jer svest pojedinaca, pored individualne, ima i društvenu
determinantu.
Kao društvene tvorevine se pojavljuju i raznovrsne društvene grupe. Svako
društvo, bez obzira na stepen razvijenosti, karakterišu određeni društveni procesi
koji za rezultat imaju određeni oblik grupisanja ljudi. Što je društvo razvijenije, to
je broj društvenih grupa, kao društvenih tvorevina, veći i raznovrsniji.

Društvene grupe

Društvene grupe (skupine), pored ostalog, podrazumevaju

proces razume-

vanja (sporazumevanja) ljudi. Bez tog elementa ne može se govoriti o društvenim
grupama. Reč je o elementu koji naglašava subjektivnu dimenziju društvene grupe,
čime se ona i razlikuje od čisto objektivne, stihijne grupe, koja ne uključuje proces
razumevanja.

Na primer, ako jedan čovek vidi drugog kako maše, a ne razume zašto maše, on ga neće

razumeti. Ova dva čoveka ne čine subjektivnu nego objektivnu skupinu. Naprotiv, ako

121

- 122 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Pojam društvenih grupa podrazumeva ne samo skup povezanih procesa po-
našanja različite vrste, već i stvari, odnosno sredstva (oruđa) kojima se ljudi služe u
svom radu radi zadovoljenja svojih ličnih i grupnih potreba (na primer, jedno pre-
duzeće u oblasti materijalne proizvodnje).

Elemenat integrisanosti je jedan od najznačajnijih elemenata teorijskli

zasnovanih definicija društvenilh grupa.

Grupa nije samo manji ili veći broj lju-

di, odnosno to nisu, kako kaže Goričar, samo "nagomilani" ljudi. Kad je reč o druš-
tvenoj grupi tu uvek postoji nešto što ljude drži "na okupu", što ih povezuje, inte-
griše. To su, u konkretnim primerima društvenih grupa, vrlo različite okolnosti, a
najčešće su to ili zajednička delatnost radi zadovoljavanja zajedničkih potreba ili
zajedničke vrednosti. A vrednost i delatnost (aktivnost) su, u većini slučajeva, me-
đu sobom čvrsto povezane.

Gurvič, odgovarajući na pitanje šta je društvena grupa, kaže: grupa je za-
snovana na kolektivnim stavovima i zajedničkim akcijama, ona je "…celina stavo-
va, akcija i postupaka koja čini društveni okvir podložan struktuisanju i teži ka re-
lativnoj koheziji oblika društvenosti".

***

Kohezija društvene grupe

zavisi od ličnih karakteristika ljudi, pripadnika

društvene grupe, koje utiču na stvaranje povoljnih ili nepovoljnih (nepodnošljivih)
odnosa. Takođe, odnosi među pojedincima u društvenoj grupi, a time i njena kohe-
zija, zavisi i od niza socijalnih i kulturnih karakteristika ličnosti. Pri tome, poseban
značaj ima etnička i nacionalna pripadnost, zatim, razlike u starosti, motivacija,
struktura aktivnosti, karakter i učestalost međusobnih kontakata, odnosno među-
sobna komunikacija, tehnička osposobljenost pripadnika grupe za obavljanje odre-
đenih akcija, osećaj odgovornosti pojedinaca i grupe u celini i dr.
Ako rezimiramo

osnovne karakteristike društvene grupe,

onda bi one

mogle da svedu na sledeće elemente:

- ljudi,
- sredstva,
- delatnost,
- interes,
- više-manje trajni odnosi,

jedan čovek maše da bi dao znak drugome da stane i ovaj razume to mahanje, onda se
između njih uspostavlja razumevanje njihovih ponašanja, čime se udara temelj njihovoj
subjektivnoj skupini. Taj proces razumevanja i sporazumevanja mahanjem se povezuje
sa drugim procesima koji nastaju, na primer, sa procesom njihovog zaustavljanja i pri-
bližavanja itd. Tako nastaje jedna subjektivna skupina - društvena grupa (Vidi: Dr Ra-
domir Lukić, cit.delo, str.201.).

Vidi: Jože Goričar, Sociologija, 1974, str. 285.

***

Ž.Gurvič, Savremeni poziv sociologije, V.Masleša, Sarajevo, 1975, str. 316.

122

- 124 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

kriterijuma klasifikacije, pri čemu ni jedan od primenjenih kriterijuma ne može biti
apsolutno sprovodljiv, jer u nizu slučajeva postoje mešoviti elementi. Ipak, za
klasifikaciju društvenih grupa moraju se imati u vidu sledeći kriterijumi:

(1)

Trajnost i stabilnost. Po ovom kriterijumu društvene grupe mogu biti

privremene i relativno trajne.

Privremene grupe su više-manje slučajne, pa je nji-

hov značaj za pojedinca sporedan, ma da i one, u pojedinim slučajevima, mogu da
rađaju određene društvene posledice. Na primer, auditorij na nekom predavanju,
gledaoci u pozorištu, na nekoj utakmici i dr. Često i ne postoji neka socijalna veza
između pripadnika te slučajne grupe, ali se u određenim uslovima pokazuje da i ta-
kvi slučajni skupovi imaju izvesna dejstva na pojedinca i izazivaju određeno pona-
šanje i reakcije kojih ne bi bilo ako grupa ne bi postojala. Ipak, sa sociološkog sta-
novišta, mnogo su važnije one grupe koje su trajnijeg značaja, koja imaju trajnija
dejstva na društveni život.

(2)

Stepen organizovanosti. Kriterijum organizovanosti društvenih grupa

spada u vrlo značajne kriterijume. Po ovom kriterijumu imamo

neorganizovane i

organizovane

društvene grupe. Neorganizovane društvene grupe faktički postoje,

ali pripadnost članova grupe nije dobila neki organizovani oblik. Međutim, kod or-
ganizovanih društvenih grupa ta pripadnost se izražava u organizovanoj formi. U
takvim grupama postoje određeni organi koji vrše neke zajedničke funkcije od inte-
resa za sve pripadnike grupe.

(3)

Obuhvatnost društvene grupe. Po ovom kriterijumu se utvrđuje koliko i

u kojoj meri grupa obuhvata pojedince i kakav je značaj društvenih procesa koji se
u grupi vrše. Po ovom kriterijumu grupe se dele na

totalne i parcijalne.

U totalnoj

društvenoj grupi (na primer, nacija) se vrše najbitniji društveni procesi (proizvod-
nja, upravljanje, kulturno stvaralaštvo i dr.). Totalne društvene grupe obuhvataju
celokupno socijalno ispoljavanje pojedinaca i vrše na njih veliki uticaj. Međutim,
parcijalne društvene grupe (na primer, profesije) obuhvataju samo delimično i sa-
mo neke aspekte socijalnog života u kojima se ne vrše svi bitni društveni procesi.

(4)

Način ispoljavanja grupne kohezije. Po ovom kriterijumu društvene

grupe mogu biti

dobrovoljne i prisilne.

Ovom podelom se naglašava odnos poje-

dinca i grupe, odnosno odnos grupe prema pojedincu. Pri tome, treba imati u vidu
da su u ovim grupama pritisci vrlo različiti i da se individualnost različito ispolja-
va. Individualnost se u velikim grupama gubi, a više dolazi do izražaja u brojčano
malim grupama.

(5)

Slojevitost društvenih grupa. Po ovom kriterijumu društvene grupe mo-

gu biti

horizontalne i vertikalne.

Horizontalne društvene grupe postoje uporedo i

među njima nema nikakve hijerarhije, u smislu nadređenosti i podređenosti (terito-
rijalne grupe, naselja, profesionalne grupe i dr.). Kod vertikalnih grupa, naprotiv,
momenat hijerarhije je vidljiv (kaste, staleži i dr.).

124

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

(6)

Osnov grupisanja. Ovaj kriterijum ima najširu primenu. Po ovom krite-

rijumu društvene grupe se mogu razvrstati u više kategorija, kao:

biološko-etničke

grupe (horda, rod, pleme, porodica i dr.),

ekonomske

grupe (klase, profesije, pred-

uzeća i dr.),

političke

grupe (političke stranke ili partije),

teritorijalne

grupe (selo,

grad, region i dr.),

kulturno-ideološke

grupe, koje se formiraju za zadovoljavanje

određenih kulturnih, sportskih, idejnih i drugih potreba.

Vidi: R. Ratković – V. Ćetković, cit. delo, str. 127–128.

125

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

jednoj od oblasti društvenog života pod uticajem ekonomske, a ne neke druge druš-
tvene delatnosti. Dakle,

u obavljanju raznovrsnih društvenih delatnosti (eko-

nomske, pravno-političke, kulturne i dr.) u cilju zadovoljavanja svojih potre-
ba i interesa, ljudi se povezuju u razne i sve šire oblike društvenog organizo-
vanja i grupisanja, stvarajući tako makrostrukturu društva, koju čine brojni
mikrosocijalni elementi (ekonomska sfera, politička sfera, kulturna sfera i
dr.).

Na taj način, makrostruktura se pojavljuje kao celina različitih društvenih
oblasti u kojima se čovek ispoljava kao društveno biće. U stvari, ona se pojavljuje
kao mreža raznovrsnih društvenih pojava, kako u društvu kao celini, tako i u okviru
pojedinih delova društvene celine. Imajući to u vidu, može se reći da je razumeva-
nje suštine globalne strukture društva moguće samo u kontekstu istorijsko-civiliza-
cijskog razvoja, jer njen karakter određuju ne samo objektivni faktori kao zakonite
determinante (dostignuti ekonomski nivo, podela rada u društvu, oblik svojinskih
odnosa i dr.), već i subjektivni činioci (svest, volja i dr.).
Jednu od potpunijih koncepcija strukture društva, koja relativno uverljivo
ukazuje na neke bitne segmente i karakteristike globalne strukture društva, razvio
je Marks.

Ona još uvek, u priličnoj meri, omogućuje razumevanje suštine društve-

nog života, uprkos činjenici što je, u dogmatskoj interpretaciji, uvek doživljavala
velike zloupotrebe i vulgarizaciju. Naime, Marks određuje makrostrukturu pojedi-
nih istorijskih tipova društva kao relativno stabilnu celinu dva osnovna i međusob-
no nerazdvojna elementa, i to: (1) ekonomska osnova; i (2) društvena nadgradnja.
Ekonomsku osnovu čini oblast materijalne proizvodnje, koja ima dve strane: proiz-
vodne snage i proizvodne odnose. Proizvodne snage čini čovek (radno sposoban
čovek sa svojim radno-proizvodnim iskustvom, radnim navikama i veštinama) i
oruđa za rad (tehnika), a proizvodni odnosi su odnosi ljudi u proizvodnji, raspodeli,
razmeni i potrošnji, koji se baziraju na odnosima vlasništva (oblika svojine) sred-
stava za proizvodnju. Proizvodne snage i proizvodni odnosi, posmatrani u dijalek-
tičkom jedinstvu, čine način proizvodnje (na primer, robovlasnički, feudalni, kapi-
talistički i dr.).
Društvenu nadgradnju čine dva sloja, i to: (1) pravno-politička nadgradnja;
i (2) idejna nadgradnja, tj. oblici društvene svesti. Pravno-političku nadgradnju čine
odnosi, delatnosti, organizacije i institucije kroz koje se vrši usmeravanje društve-
nog života i njegovo pravno regulisanje. U idejnu nadgradnju spadaju sve manife-
stacije duhovnog života, odnosno svi oblici društvene svesti: nauka, filozofija, reli-
gija, ideologija, moral, umetnost.
U težnji da izbegne mogući šematizam u tumačenju i analizi pojedinih seg-
menata makrostrukture društva (ekonomske baze, pravno-političke i idejne nad-
gradnje), Marks je uveo pojam "društveno biće". Radi se o jednom veoma slože-
nom pojmu koji ne čine samo odnosi u sferi materijalne proizvodnje, već jedinstvo
ekonomske i pravno-političke sfere društvenog života. Dakle, društveno biće čini

127

- 128 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

celokupna   struktura   društva,   sem   oblika   društvene   svesti.   Razmatranje   relacije
društveno biće – društvena svest, pruža najbolje mogućnosti za razumevanje dija-
lektičkog prožimanja svih delova (segmenata, elemenata) strukture društva, a  ne
njihovo kruto (mehaničko) razdvajanje i uspostavljanje jednosmernog kauzaliteta.
             Kao što se može videti, ovde smo samo nabrojali elemente strukture druš-
tva prema Marksovom viđenju, bez dublje analize njihovih međusobnih veza i
uslovljavanja. Ovakvo nabrajanje i razgraničenje se čini samo teorijski, radi lakšeg
uočavanja elemenata strukture društva, jer se oni ne mogu identikovati kao empirij-
ski realiteti.
             Iako Marksov koncept strukture društva, nesumnjivo, ima veliki značaj za
razumevanje suštine društva i društvene strukture, ipak, treba reći da se on danas
ne može prihvatiti bez naučnih rezervi. Ovo utoliko pre što se danas, na primer,
društvena nadgradnja drugčije ispoljava u odnosu na ekonomsku sferu društva, jer
su nastupile istorijske okolnosti kada pojedini elementi društvene nadgradnje, u od-
nosu na ekonomsku sferu, snažnije deluju (država, politika, nauka i dr.). Pored to-
ga, neke društvene pojave ne možemo "bez ostatka" da uvrstimo ni u "bazu", ni u
"nadgradnju", jer su one, istovremeno, i u jednoj i u drugoj oblasti ili sa tendenci-
jom da pređu iz jedne u drugu (nacija, porodica i dr.).
             Pored Marksovog modela, koji se u udžbeničkoj literaturi obično označava
kao model "baza-nadgradnja", postoje i drugi modeli interpretacije strukture druš-
tva, i to: (1) model izlaganja preko društvenih grupa; (2) model izlaganja kroz in-
stitucionalno-organizacioni aspekt strukture društva

;

i dr.

Model izlaganja preko društvenih grupa polazi od položaja društvenih gru-
pa u mreži društvenih odnosa, dok model izlaganja kroz institucionalno-organizaci-
oni aspekt strukture društva analizira društvenu strukturu sa stanovišta funkcionisa-
nja društva u celini kroz mehanizme društvenih institucija i organizacija.

TEHNO-EKONOMSKA STRUKTURA DRUŠTVA

Karakter proizvodnje i proizvodnih odnosa

Da bi ljudi zadovoljavali svoje egzistencijalne potrebe oni moraju da rade,
da proizvode materijalna dobra koja su im neophodna za život. Svoje egzistencijal-
ne potrebe ljudi zadovoljavaju kroz proizvodnju i to planski, na svestan i svrsisho-
dan način. Istovremeno, oni stvaraju i oruđa za rad.
U procesu proizvodnje ljudi su upućeni, s jedne strane, na prirodu, koja je
osnovni izvor materijalnih dobara, a, s druge strane, u cilju uspešnog "osvajanja"
prirode, ljudi su upućeni jedni na druge, na uspostavljanje međusobnih odnosa.
Oni, dakle, ne istupaju prema prirodi kao pojedinci ili kao neorganizovana "rulja",

128

- 130 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             S obzirom da ljudi neprekidno teže da zadovolje sve svoje stalno rastuće
potrebe, materijalne proizvodne snage se stano razvijaju. Razvoj proizvodnih snaga
je kumulativan. Nijedna generaija ljudi ne počinje od nule, već nasleđuje materijal-
ne proizvodne snage od predhodnih generacija, da bi ih dalje razvijala i usavršava-
la. Pri tome, ljudi se slepo ne drže stečenih proizvodnih snaga. Naprotiv, oni pre-
staju da koriste ili se odruču onih proizvodnih snaga koje se izvrgavaju u svoju su-
protnost i ne mogu više da služe ljudskim potrebama i interesima.
              Proizvodne snage, tendencijski, imaju uzlaznu liniju. Ali, kako istorija po-
kazuje, posle ratnih razaranja ili eventualnih prirodnih katastrofa, proizvodne snage
mogu da imaju i silaznu liniju, do najnižih tačaka. Zar neka naučna istraživanja ne
potvrđuju činjenicu da je civilizacija nekada bila na veoma visokom nivou, da bi se
posle raznoraznih katastrofa, polazilo od početka.
             Proizvodnja materijalnih dobara nije samo određena materijalnim proiz-
vodnim snagama. Ona je bitno određena i time ko je vlasnik materijalnih dobara,
oruđa za rad, sirovina. Jer, kao što je poznato, u proizvodnji materijalnih dobara
vlasnik ima bitno drugačiji položaj od nevlasnika. To je jedan od bitnih razloga što
u društvu dolazi do sukoba interesa. Dok je interes vlasnika da gomila bogatstvo
putem eksploatacije i na druge načine, interes nevlasnika je suprotan. Istorija je po-
kazala da se sukob interesa vlasnika i nevlasnika veoma sporo i teško može razreši-
ti putem dogovora. Obično se pribegavalo primeni sile. Hoće li budućnost doneti
bolje načine dogovaranja i svesnog regulisanja odnosa vlasnika i nevlasnika, poka-
zaće vreme.
             Ono što je Marks tvrdio to je da svaki društveni sukob interesa u sferi ma-
terijalne proizvodnje u klasnom društvu neminovno vodi društvenom preobražaju,
odnosno promeni načina proizvodnje, u smislu promene oblika vlasništva, a time i
uspostavljanja novih proizvodnih odnosa. Po Marksu, proizvodne snage i proizvod-
ni odnosi se nalaze u dijalektičkom jedinstvu i međusobno se odnose kao sadržina i
forma, pri čemu proizvodne snage čine sadržinu, a proizvodni odnosi – formu. Pro-
izvodne snage se brže razvijaju od proizvodnih odnosa. Što se proizvodne snage
brže razvijaju, to je zahtev za promenom proizvodnih odnosa aktuelniji. Na taj na-
čin, protivrečnost između proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa, po Marksu,
pojavljuje se kao glavna pokretačka snaga razvoja društva. Kad god proizvodni od-
nosi postanu kočnica daljem razvoju proizvodnih snaga, tada se narušava relativno
jedinstvo proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa i dolazi do uspostavljanja novih
proizvodnih odnosa koji odgovaraju dostignutom nivou razvitka proizvodnih sna-
ga. Međutim, do potpunog sklada između proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa
nikada ne može doći. Prema nekim interpretacijama marksizma, takav sklad je mo-
guć u budućoj komunističkoj organizaciji društva. Ali, i prema autentičnom Mark-
sovom shvatanju, takva mogućnost je nerealna, utopistička, budući da komunizam
nije gotovo stanje, već ideal kome se teži.

130

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Kad govorimo o odnosu proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa, treba re-
ći da koliko god da se proizvodni odnosi javljaju kao posledica u odnosu na svoj
uzrok ili kao forma u odnosu na sadržinu, proizvodni odnosi, kad već jednom budu
konstituisani, postaju relativno samostalni, delujući kao aktivan faktor na razvoj
proizvodnih snaga, kako u smislu da taj proces pospešuju i ubrzavaju, tako i u smi-
slu da ga koče i ometaju.
U tom procesu, s obzirom na rezultate naučno-tehnološke revolucije u sa-
vremenim uslovima, rađaju se nove mogućnosti za razrešavanje društvenih protiv-
rečnosti, a posebno protivrečnosti između proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa,
bez klasične socijalne revolucije, pogotovo kada se ima u vidu činjenica da je da-
nas, u eri informatičke revolucije, glavna pokretačka snaga društvenoga razvoja –

znanje, kao najveća proizvodna sila i društvena energija.

Biološka reprodukcija

U kontekstu razmatranja tehno-ekonomske strukture društva, pored sfere
materijalne proizvodnje i njenih karakteristika, nameće se još jedna specifična
oblast proizvodnje:

biološka reprodukcija, kao "proizvodnja ljudi". Pitanje koje se

ovde postavlja je sledeće: da li biološka reprodukcija, pored materijalne proizvod-
nje, predstavlja materijalni društveni proces?
Ova dva procesa su, kako kaže akademik Likić, ma terijalni po tome što se
sastoje iz povezanog delovanja dve materijalne pojave – u materijalnoj proizvodnji
povezuju se ljudi kao materija i među sobom i s prirodom kao materijom; u proiz-
vodnji ljudi, povezuju se dva čoveka kao materija, kao tela. Proizvod je u oba slu-
čaja takođe materijalan – tamo materijalni predmet, materijalno dobro; ovamo –
čovek kao telo, kao materija. Razume se, oba ova materijalna procesa prate i izve-
sne pojave svesti, psihičke pojave. Ali, suština samih procesa nije u vezi svesti, ne-
go u pomenutoj materijalnoj vezi.
Međutim,

sociologiju ne zanima prirodna, već društvena strana ovih

procesa.

Radi se o povezivanju ljudi i u jednom i u drugom slučaju, ne samo pod

dejstvom prirodnih, već, pre svega, pod dejstvom odgovarajućih društvenih uzroka.
Kao što čovek ne proizvodi materijalna dobra samo kao prirodno, već i kao druš-
tveno biće, tako on ne "proizvodi" druge ljude samo kao prirodno, nego i kao druš-
tveno biće, kao čovek.
             Biološka reprodukcija je društveni proces u tom smislu što je to kulturni
proces, osim u slučajevima kada taj proces ostaje na nivou prirodnog. Shvatanje
suštine veze između polnog opštenja i rađanja dovodi do regulisanja polnog opšte-
nja, odnosno seksualnog odnosa, tako da prvobitan prirodni proces prerasta u kul-
turni i društveni proces.
             Biološku reprodukciju, tokom njenog razvoja, karakterišu velike i značajne
promene. Pored ostalog, danas se, u globalno-svetskim razmerama, može  govoriti

131

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

milijardi ljudi, za koliko se i planira porast stanovništva do 2050. godine. Nasuprot
ovakvom planiranju, neki teoretičari govore o potrebi smanjenja stanovnistva na
planeti, odnosno o "zlatnoj milijardi" kao optimumu za stabilnu budućnost čove-
čanstva, što sluti veliku katastrofu u buducnosti!?
Za razliku od globalno-svetkog trenda rasta stanovništva, u Srbiji vlada

"bela kuga".

Prema popisu stanovništva 2011. godine, u Srbiji, bez Kosova i

Metohije, ima

7.186.862 stanovnika,

što je za 311.139. manje nego u odnosu na

popis iz 2002. godine. Najveći broj etničkih zajednica

(21)

čija brojnost prelazi

2000 ljudi, beleži pad u broju stanovnika u odnosu na popis iz 2002. godine, a neke
od njih beleže porast (Romi, Bošnjaci, Goranci, Muslimani, Rusi i Nemci).

Inače,

83,32% građana izjasnili su se kao Srbi (5.988.150), što je, u onosu na  2002.
godinu, manje za 224.688., dok su na drugom mestu po zastupljenosti Mađari,
kojih ima 253.899. ili 3, 53% , zatim, Romi – 147, 604. ili 2, 05%, Bošnjaci –
145.278. ili 2, 02%, Hrvati – 57.900. ili o, 81%, Slovaci – 52.750. ili 0,73%,
Crnogorci   -38.527.   ili   0,54%,   a   zatim   slede   Vlasi,   Rumuni,   Jugosloveni,
Makedonci, Muslimani, Bugari, Bunjevci, Rusini, Goranci, Albanci (deo Albanaca
je bojkotovao popis, pa je broj popisanih 5.809 ili 0,08% nepotpun),Ukrajinci,
Nemci, Slovenci i Rusi.
                             Od ukupnog broja popisanih, 17.558 građana pripadaju etničkim
zajednicama sa manje od 2000 stanovnika (Aškali, Jevreji, Česi, Egipćani), a ima i
onih   koji   su   se   dvojako   izjasnili   (Srbin-Crnogorac,   Mađar-Jugosloven,   Srbin-
Rom).   Po   regionalnoj   pripadnosti,   izjasnilo   se   30.771   (Vojvođani,   Šumadinci,
Beograđani), a ustavno pravo da se ne izjasne o svojoj nacionalnoj pripadnosti
iskoristilo je 160.346. građana,  dok u kategoriju ,,nepoznato'' svrstano je 81.740
građana (Indijci, Džedaji, vanzemaljci, Evropljani).
               Negativni prirodni priraštaj ima za posledicu sve manje stanovnika u
Srbiji, a stručnjaci tvrde da će pad stanovnika biti još dramatičniji na sledećem
popisu. Svake godine u Srbiji nestaje po jedan grad poput Negotina. Za razliku od
Beograda i drugih velikih gradova, koji beleže rast stanovništva, gase se istočna i
južna Srbija, kao i vojvođanska sela. Broj stanovnika je manji u 46 opština, a veći
samo u 22. Čak 11 naselja, koja i dalje postoje, nema ni jednog žitelja;  85 sela ima
manje od 10 stanovnika; a u 975 mesta živi najviše 100 građana, uglavnom u
istočnoj i južnoj Srbiji. ,,Crne rupe'' Srbije, sa zabeleženim najvećim demografskim
padom,   predstavljaju:   Crna   Trava,   Majdanpek,   Babušnica,   Gadžin   Han,
Bosilegrad, Ražanj, Trgovište, Rekovac, Sečanj i Nova Crnja. Stanje nije bolje ni u
Medveđi   i   Preševu,   ali   je   ovde   slika   mutna   zbog   bojkota   popisa   od   strane
Albanaca.
                              Po   svemu   sudeći,

mi smo jedina zemlja na svetu koja ima

dramatičnu ,,belu kugu'', a koja vrlo malo preduzima da se porodici vrati mesto u
društvu koje joj pripada, ma da već ima pozitivnih nagoveštaja. Procene danas

133

- 134 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

govore da se u Srbiji godišnje obavi oko 300.000 abortusa, što bi se moglo označiti
kao čedomorstvo. Ako je taj broj tačan, za poslednjih 20 godina nije rođeno 6
miliona ljudi!
Podaci o stanju populacije u Srbiji su katastrofalni

stari ljudi postaju

dominantna društvena grupa; rađanje dece se rapidno smanjuje; legalni abortusi su
masovni; nestanak sela; masovno iseljavanje iz zemlje, pri čemu se Srbi, za razliku
od pripadnika svih drugih naroda, veoma lako i brzo asimiluju; ubrzani gubitak
naroda   u svetskim i građanskim ratovima; otpadanje od matice delova srpskog
naroda; privredna i finansijska kriza; gubitak neophodnog optimizma; siromaštvo,
beda i očaj; i dr. Danas je evidentna činjenica da srpski narod, u demografskom
smislu, ubrzano nestaje, "kao sveća koja dogoreva" ili "kao kocka šećera'', koja se
topi u malo vode.   U toku XX veka su nestale četiri današnje Srbije: jedna je
nestala tako što je četiri miliona Srba poginulo u ratovima, a četiri miliona otišlo iz
zemlje, a tri Srbije su izgubljene u akušerskim klinikama, jer su, prema statističkim
podacima, na jedno rađanje obavljena tri abortusa.
Po stopi nataliteta, od 192 države-članice UN, Srbija je danas na 187 mestu
svetske lestvice. Po procenama demografskih analitičara, Srbija će sredinu XXI
veka dočekati kao veoma stara nacija, jer poslednjih decenija broj novorođenčadi
se stalno smanjuje. Pri tome, roditelji su sve stariji, jer se dobijanje potomstva
odlaže za poznije godine.
            Početkom XX veka Srbi su po brojnosti bili četvrti slovenski narod, posle
Rusa, Ukrajinaca i Poljaka.  Nestajanje Srba je najpre posledica ratova u kojima su
ginuli i ginu mladi ljudi, koji se najčešće nisu ženili ni reprodukovali. Takođe,
nestajanje   Srba   je   i   posledica   neprestane   seobe,   jer   su   Srbi,   posle   Jevreja,
najrasejaniji narod na svetu. Te seobe su počele pre Kosovskog boja, a traju i
danas,   tako   da   nema   države   na   svetu   u   kojoj   nema   Srba.   O   njihovom   broju
nemamo tačne podatke, jer ih, sem Crkve, nijedna državna institucija ne registrije.
Međutim, relativno pouzdano se procenjuje da je broj Srba van matice danas oko
četiri miliona.
               Pored toga, razlozi za nerađanje danas leže i u mnogim drugim faktorima.
Prema najnovijim istraživanjima, skoro 93% tih razloga su hedonizam, samoljublje
i karijerizam. S druge strane, samo 7% tih mladih parova se nalazi ispod granice
siromaštva i ima neke realne razloge ekonomske prirode. Po svemu sudeći, prava
istina o razlozima za nerađanje leži u nespremnosti na žrtvu. Jer, postati roditelj i
brinuti o telesnom i duhovnom razvoju deteta, nesumnjivo, zahteva žrtvu. Doduše,
Srbija   u   tom   pogledu   nije   usamljena.   To   se   danas   odnosi   i   na   Engleskinje,
Francuskinje,   Šveđanke...Ali,   za   razliku   od   mnogoljudnih   naroda,   Srbi   su,
praktično, prvi na spisku za nestajanje.

Vidi: ,,Srbi nestaju kao Hazari’’, ,,Politika’’ od 29. novembra 2009., str. 7.

134

- 136 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

OSNOVNE ODLIKE NAŠEG EKONOMSKOG UREĐENJA

Prema Ustavu Republike Srbije iz 2006. godine, "ekonomsko uređenje u

Republici Srbiji počiva na tržišnoj privredi, otvorenom i slobodnom tržištu, slobodi
preduzetništva,   samostalnosti   privrednih   subjekata   i   ravnopravnosti   privatne   i
drugih oblika svojine". Na toj osnovi, Srbija predstavlja "jedinstveno privredno
područje sa jedinstvenim tržištem roba, rada, kapitala i usluga", pri čemu se "uticaj
tržišne   privrede   na   socijalni   i   ekonomski   položaj   zaposlenih   usklađuje   kroz
socijalni dijalog između sindikata i poslodavaca" (Član 82).
              Polazeći od ravnopravnosti svih oblika svojine, Ustav iz 2006. godine
jemči

privatnu, zadružnu i javnu svojinu

(pod javnom svojinom se

podrazumevaju državna svojina, svojina autonomne pokrajine i svojina jedinice
lokalne samouprave

). Ustav iz 2006. godine više ne jemči društvenu svojinu, već

nalaže njeno pretvaranje u privatnu svojinu.

Time se ustavno potvrđuje

definitivni prelazak na tržišnu privredu, sa slobodnim i otvorenim tržištem.

Normativno-ustavni okvir ekonomskog uređenja, prema Ustavu iz 2006.
godine, ima u vidu dve bitne pretpostavke tržišne privrede: (1) sloboda rada i pri-
vređivanja i (2) neprikosnovenost svojine. Naravno, polazeći od činjenice da svoji-
na ima socijalnu funkciju, te da se ne može shvatiti kao apsolutno pravo, tu su pri-
sutna izvesna ograničenja prava svojine, pa i mogućnost da nisioci prava svojine
budu lišeni toga prava kada to zahteva javni interes, utvrđen zakonom, uz naknadu
koja ne može biti niža od tržišne.
Opšti režim svojinskih odnosa bazira na konceptu mešovite privrede, odno-
sno na raznovrsnim tipovima svojine (privatna, zadružna i javna), koji su ravno-
pravni i koji imaju jednako-pravnu zaštitu.
Promene u svojinskim odnosima i uslovima privređivanja, uslovile su afir-
maciju preduzeća, kao osnovnog oblika organizovanja za obavljanje delatnosti ili
usluga. Preduzeće se pojavljuje kao bazična ćelija organizacionog mehanizma pri-
vrede, a profit – kao motivacioni pokretač privredne aktivnosti preduzeća. U filo-

Pitanje "otvorenosti" tržišta i tržišne ekonomije je veoma složeno pitanje, kako u teorij-

skom, tako i u empirijskom smislu. Stoga, svako društvo određuje meru "otvorenosti"
sopstvenog tržišta, u zavisnosti od procene svojih interesa, odnosno saglasnosti sa eko-
nomskim, socijalnim i političkim ciljevima (Vidi: Blagoje S. Babić, Prelaz u tranziciji,
IGP "Prometej", Zemun, 1996., str. 198.).

136

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

zofiji ovakvih privredno-sistemskih promena sadržana je namera da se preduzeće
oslobodi obaveze socijalnog zbrinjavanja ljudi, jer ta obaveza, u uslovima tržišne
privrede, pripada državi, što je inače praksa u svim državama sa dugom tržišnom
orijentacijom. Istovremeno, u filozofiji ovakvih promena sadržana je i namera na-
puštanja prakse održavanja i onih preduzeća koja su nesposobna za tržišnu konku-
renciju, jer to vodi egzistenciji raznih oblika privredno-ekonomskog parazitizma. U
uslovima tržišne privrede, dakle, ne može opstati preduzeće koje je nesposobno za
ekonomsku utakmicu, koje nije u stanju da samostalno obezbedi svoju egzistenciju
i dalji ekonomski razvoj. Takav organizacioni i ekonomski tok bio je podstaknut
još početkom 90-ih godina XX veka, a kasnije i ustavno-zakonski utemeljen, da bi
u narednim godinama, a naročito u prvoj deceniji XXI veka, privatizacija društve-
nog kapitala postala glavni sadržaj tranzicije.
             Opredeljenja za reintegraciju privrednih subjekata u novi privredni sistem
ima u vidu tri bitna razloga: (1) nužnost da preduzeće, kao institucija tržišne privre-
de, permanentno inovira i osavremenjava svoju delatnost i organizaciju, prilagođa-
vajući se zahtevima tržišta kao glavnog arbitra valorizacije rezultata poslovanja; (2)
nužnost   usvajanja   filozofije   preduzetništva,   shvaćene   kao   proces   neprekidnog
kreativno-kvalitetnog menjanja sopstvenih uslova poslovanja; i (3) nužnost da se
odnosi u delovanju privrednih subjekata zasnivaju na ekonomskim kriterijumima
uspešnosti i racionalnosti.
             Proces svojinske transformacije koji je početkom 90-ih godina XX veka
poprimio veoma negativna obeležja (brzo, nekonrolisano i neopravdano bogaćenje
pojedinaca, pripadnika privredne i političke elite) – bio je zaustavljen, sa ciljem da
se izvrše temeljitije organizaciono-isnstitucionalne pripreme. U tom smislu, odgo-
varajući   sistemski   zakoni   i   relativno   zadovoljavajući   institucionalni   okvir   za
tranziciono-ekonomsku reformu u duhu tržišne privrede i okretanja ka Evropi i
svetu, usledili su tek posle 2000.godine. Takva orijentacija je dobila još čvršće
utemeljenje u načelima ekonomskog uređenja koje je utvrdio Ustav Srbije iz 2006.
godine  (sloboda   preduzetništva,  jednako-pravni  položaj  privrednih  subjekata  na
tržištu,   uz   zabranu   svih   akata   kojima   se   dominantno-monopolskim   položajem
ograničava   slobodna   konkurencija,   mogućnost   da   strana   fizička   i   pravna   lica
steknu   svojinu   na   nepokretnostima,   kao   i   pravo   koncesije   na   prirodnim
bogatstvima i dobrima od opšteg interesa, ravnopravnost svih oblika svojine koji su
utvrđeni   ustavom,   mogućnost   za   slobodno   korišćenje   i   raspolaganje
poljoprivrednim   zemljištem,   šumskim   zemljištem   i   gradskim   građevinskim
zemljištem u privatnoj svojini, uvođenje instituta zaštite potrošača i dr.).
              Koncept ekonomskog uređenja, definisan još Ustavom Srbije iz 1990.
godine, kada je Srbija još bila u sastavu bivše SFRJ i kada je učinjen diskontinuitet
sa predhodnim sistemom, polazi od preduzeća, kao osnovnog privrednog subjekta,
čiji se oblici institucionalnog organizovanja zasnivaju na  tržišnom poslovanju i na
načelu dobiti (profita), kao ključnog motivacionog faktora poslovanja. Time je,

137

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ćima. Sve te forme, kao i sam pojam radničke participacije, označavaju se različi-
tim terminima ("industrijska demokratija", "ekonomska demokratija", "demokrat-
sko upravljanje", "sauticanje", "samoodlučivanje", "saradnja", "radnička kontrola" i
dr.). Isto tako, postoje i različiti nazivi organa i tela preko kojih se ostvaruje partici-
pacija (fabrički odbori, komiteti, proizvodni odbori, saveti preduzeća, privredni ili
nadzorni odbori i dr.).
             Participacija radnika u upravljanju i odlučivanju u privredi, kao pojava i
tendencija u razvoju savremenih privrednih sistema, predstavlja proces koji se ma-
nifestuje u različitim oblicima, nejednakim dometima i postignutim rezultatima. Uz
to, participacija radnika u upravljanju i odlučivanju ima svoju relativno dugu istori-
ju.
                         Prvi značajniji pokušaj praktične primene ideje radničke participacije
zabeležen je u Pariskoj komuni (1871.). Na osnovu posebnog akta (dekreta) komu-
ne, izvršen je izbor posebnih organa u nizu pariskih preduzeća preko kojih su rad-
nici ostvarivali neposredno upravljanje preduzećima.
             U godinama krajem i posle Prvog svetskog rata, mnoge zemlje i delove
sveta zahvatio je širok revolucionarni pokret koga karakterišu zahtevi i pokušaji
ostvarivanja radničkog učešća u upravljanju procesima proizvodnje (pokret radnič-
ke kontrole u V.Britaniji, ostvarenje radničke kontrole i radničkog upravljanja u
Rusiji, radničkih saveta u Mađarskoj, radničko zaposedanje fabrika i početak rad-
ničke kontrole u Italiji, radnički saveti u Nemačkoj, oblici izvesnog ograničenog
učešća radnika u upravljanju u Austriji, Francuskoj, Čehoslovačkoj, Norveškoj i
dr.).
             Rezultate u ovoj oblasti radnička klasa je ostvarivala u oštrim klasnim su-
kobima koji su, posle I svetskog rata, rezultirali stabilizacijom kapitalizma, a 20-ih
godina XX veka i slamanjem revolucionarnih pokreta. Buržoazija je uspela da li-
kvidira sve forme učešća radnika u upravljanju proizvodnjom, a afirmacijom stalji-
nizma 30-ih godina, slična sudbina je zadesila i sve oblike radničkog upravljanja u
ondašnjem SSSR-u.
             Za vreme novih masovnih raničkih pokreta između dva svetska rata, a na-
ročito posle II svetskog rata, u najvećem broju slučajeva, pokret se sveo na zahtev
za demokratskim saodlučivanjem svih klasa u upravljanju privredom, a na bazi ra-
znih sporazuma i parlamentarnih odluka.

Glavni ciljevi radničke participacije

oduvek su bili zavisni od konkretnih

društvenih i političkih uslova. Ipak, oni se iscrpljuju u sledećem: (1) u odbrani rad-
ničkih interesa; (2) u težnji za demokratizacijom radnih odnosa; (3) u uspostavlja-
nju i poboljšanju saradnje između radnika i poslodavaca; (4) u povećanju produk-
tivnosti rada i dr.

Naravno, o ovim ciljevima se konkretno ne govori u zakonskim odredbama

kojima se regulišu pitanja radničke participacije, već su formulacije veoma uopšte-

139

- 140 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ne. Na primer, obično se govori o potrebi učvršćivanja saradnje između poslodava-
ca i radnika, o težnji da se unapredi opšte blagostanje putem saradnje i solidarnosti,
korišćenja iskustva zaposlenih u cilju povećanja efikasnosti, smanjenja troškova
poslovanja i dr.
Zapanoevropske zemlje imaju veoma bogatu tradiciju radničke participacije,
a mehanizam njenog funkcionisanja je regulisan zakonima, ma da pojedine zemlje
pravo radnika na participaciju u upravljanju privredom proklamuju i ustavima.

Način ostvarivanja industrijske demokratije,

odnosno radničke partici-

pacije, putem posebnih organa na nivou preduzeća i kompanija, privrednih grana ili
privrede u celini, s bzirom na karakter organa preko kojih se ona realizuje, može se
klasifikovati u četiri grupe, i to:
             (1) najčešći je slučaj da ovi organi imaju savetodavni i kontrolni karakter,
kada se radnici informišu i konsultuju o određenim pitanjima pre donošenja odlu-
ka, ali bez obaveza da se njihovo mišljenje prihvati;
             (2) odluke se donose zajednički, na bazi pregovaranja i pogađanja, kao re-
zultat saglasnosti predstavnika radnika i uprave preduzeća;
             (3) radnički predstavnici su punopravni članovi upravnih tela, pri čemu su
date tri mogućnosti: da radnički predstavnici budu u manjini; da su u upravnom te-
lu podjednako zastupljeni sa predstavnicima poslodavaca ili da predstavljaju veći-
nu pri donošenju određenih odluka, što je ređi slučaj;
             (4) organi participacije u nekim slučajevima imaju pravo da donose odluke
po određenim pitanjima, a po nekim drugim pitanjima, koja su obično esencijalnog
karaktera, mogu biti samo konsultovani. Takvi organi, po pravilu, imaju pravo do-
nošenja odluka, pre svega, u socijalnoj sferi, dok u sferi poslovno-ekonomske poli-
tike, kao i investicija, oni su lišeni kompetencija.
             Značajno je ovde pomenuti i karakter posledica odluka radničkih organa.
Naime, odluke organa radničke participacije ne podrazumevaju značajniji stepen
obaveza za poslodavce. Utvrđeni propisi u ovoj oblasti obavezuju uprave preduze-
ća da pružaju informacije i neophodne podatke za odlučivanje, ali im ne daju pravo
i mogućnost kontrole i provere podataka koje dobijaju od uprave preduzeća. Ono
što propisi najčešće naglašavaju to je pravo uprave preduzeća – kompanije da orga-
nima participacije uskrati informacije za koje smatra da predstavljaju poslovnu i
privrednu tajnu.
             Ograničenost kompetencija organa industrijske demokratije u preduzećima
predpostavlja i njihovu suženu odgovornost, budući da oni odgovaraju onima koji
su ih izabrali (skupština ili zborovi zaposlenih, osoblje preduzeća, sindikalna orga-
nizacija i dr.).
             Kada je reč o radničkoj participaciji u upravljanju i odlučivanju u Srbiji,
treba reći da su i u ovoj oblasti, posle napuštanja sistema dogovorne ekonomije i
radničkog samoupravljanja početkom 90-ih godina XX veka, nastupile promene i

140

- 142 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

pregovaranja; i (3) donošenjem posebnih zakona kojima se utvrđuju neka konkret-
na rešenja (na primer, minimalni uslovi rada, garantovana minimalna cena rada i
dr.).
             Zaključivanjem kolektivnih ugovora, između rada i kapitala se uspostavlja-
ju određeni odnosi ravnoteže i partnerstva. Tako je ostvarena značajna etapa u nor-
miranju i uspostavljanju ravnopravnih odnosa između učesnika kolektivnog prego-
varanja u razvijenim kapitalističkim zemljama, za razliku od perioda liberalnog ka-
pitalizma u kome su ugovorni odnosi bili opterećeni diktatom jedne strane- poslo-
davaca. Nastajanjem zaštitnog (industrijskog) zakonodavstva i kolektivnim prego-
varanjem, radnici su uspeli da se nametnu kao pravni subjekt pri utvrđivanju uslova
rada i cene rada. S druge strane, sve je to bilo od značaja i za državu i poslodavce u
pogledu stabilizacije ekonomskih odnosa, postizanja industrijskog mira, amortiza-
cije i eliminisanja štrajkova, povećanja efikasnosti i intenzivnosti rada i dr.
             Nastanak kolektivnih ugovora vezan je za nastanak kapitalizma i organiza-
ciono povezivanje radnika u sindikate, kao i za njihovu borbu za ostvarivanje eko-
nomskih i socijalnih prava radnika. U periodu liberalnog kapitalizma bilo je zabra-
njeno udruživanje radnika u sindikate i organizovanje štrajkova. To je onemoguća-
valo uticaj radnika na poboljšanje uslova rada. Istovremeno, to je sve više zaoštra-
valo sukob radnika i poslodavaca.
             Stoga, početkom XIX veka, dolazi do državnog intervencionizma u oblasti
radnih odnosa, odnosno do razvijanja tzv. zaštitnog, industrijskog zakonodavstva.
Mere države su se, uglavnom, odnosile na skraćenje radnog vremena, povećanje
minimuma godina starosti za zaposlenje, zaštitu žena i dece na radu i dr. U ovom
periodu dolazi do prvih zahteva radnika za kolektivno ugovaranje uslova rada, pre-
ko svojih profesionalnih organizacija. Kapitalisti su, naravno, bili protiv toga. Me-
đutim, izmenjeni društveno-ekonomski i politički uslovi u drugoj polovini XIX ve-
ka (organizovanje sindikata, pojava radničkih partija i dr.), srušili su monopol po-
slodavaca u propisivanju uslova rada i stvorili mogućnosti za pojavu prvih kolek-
tivnih ugovora između sindikata i pojedinih poslodavaca, koji su, posle dužeg vre-
mena, tek u monopolskom kapitalizmu, i zakonski regulisani. Prvi zakon koji je re-
gulisao   oblast   kolektivnih   ugovora   donet   je   1918.godine   u   Nemačkoj,   zatim
1919.godine   u   Francuskoj   i   Austriji,   1922.godine   u   Kraljevini   Srba,   Hrvata   i
Slovenaca, 1926.godine u Italiji i dr.
Posle II svetskog rata došlo je do značajnijeg razvoja institucije kolektivnih
ugovora i kolektivnog pregovaranja, kako u okviru pojedinih država, tako posebno
u okviru međunarodne zajednice.
             Odredbe o kolektivnim ugovorima, kao i druga načela od značaja za kolek-
tivno pregovaranje, sadrže i ustavi mnogih država (Ustav Italije iz 1945.godine,
Ustav Japana iz 1946.godine i dr.). Mnoge savremene države, pak, ne sadrže od-

142

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

redbe koje se neposredno odnose na kolektivno pregovaranje, ali svojim sadržajem
daju ustavni osnov za zakonsko uređivanje ove materije.
              Kao što je već pomenuto, u zakonodavstvu  Kraljevine Srba, Hrvata i
Slovenaca, kolektivni ugovori o radu se prvi put pojavljuju 1922.godine. Posle II
svetskog rata, kolektivni ugovori su bili način regulisanja radnih odnosa radnika na
radu kod privatnih zanatlija. Inače, kolektivni ugovori kod nas su postali ustavna
kategorija 1963.godine, a zatim i 1974.godine, ali njihova praktična primena nije
bila od značaja.
             U savremenim uslovima konstituisanja društveno-ekonomskog uređenja na
tržišnim principima i intenziviranja tranzicionog procesa na putu ka EU, kolektivni
ugovori dobijaju novu dimenziju i značaj. Sva pitanja iz ove oblasti se regulišu za-
konima i ugovorima o radu i kolektivnim ugovorima, pri čemu se posebni i pojedi-
načni kolektivni ugovori izvode iz opšteg kolektivnog ugovora.
              U našoj zakonskoj regulativi i praksi radno-pravnih odnosa, kolektivni
ugovori se, uglavnom, oslanjaju na iskustva zapadno-evropskih država, uz uvaža-
vanje naših specifičnosti. Sigurno je da će dalja primena kolektivnog pregovaranja
nametati potrebu novih preispitivanja postojećih rešenja, s obzirom na realno stanje
u ekonomskoj strukturi društva. Tu treba imati u vidu i značajna ograničenja putem
državnog intervencionizma, kao posledica ekonomske krize u kojoj se još uvek na-
lazimo.  Štaviše,   danas   je   ekonomska   kriza   još   više   produbljena   aktuelnom
svetskom finansijskom krizom, što dalje pojačava državni intervencionizam, tako
da  ograničenja od strane države ne samo što otežavaju slobodno funkcionisanje
mehanizma   kolektivnog   pregovaranja,   već   ga   praktično   i   blokiraju,   dovodeći
zaposlene u položaj da organizuju razne oblike štrajkova.
             (2)

Š t r a j k

se može odrediti kao kolektivna privremena obustava rada

radnika u cilju da se izvrši pritisak na poslodavca ili državu da prihvate njihove
zahteve.
             Štrajk je nastao u kapitalizmu, kao proizvod borbe radnika, odnosno njiho-
vih sindikata, za ostvarivanje svojih socijalno-ekonomskih prava. U liberalnom ka-
pitalizmu, kao početnoj fazi razvoja kapitalizma, štrajkovi su bili zabranjivani. Ka-
snije, menjanjem odnosa države prema radničkim sindikatima, koji su bili uporni u
zahtevima za sklapanjem kolektivnih ugovora o radu između poslodavaca i zapo-
slenih, postepeno dolazi do prihvatanja štrajkova i njihove institucionalizacije. Da-
nas, u većini savremenih država, štrajk je ustavna kategorija, razrađena i konkreti-
zovana zakonima o radnim odnosima ili posebnim zakonima o štrajku.
             Postoje razne vrste štrajkova, zavisno od kriterijuma za njihovo razvrstava-
nje.   Tako,   na   primer,   štrajkove   možemo   razlikovati   (1)   po   načinu   izvršavanja
(štrajkovi upozorenja, štrajkovi iznenađenja, štrajkovi sa prekidima, neorganizova-
ni, odnosno "divlji" štrajkovi i dr.); (2) po ciljevima koji se žele ostvariti (štrajkovi
protiv poslodavca, štrajkovi solidarnosti, štrajkovi radi pritiska na državu i njene

143

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

kih sporadičnih "obustava rada", skoro da ih nije ni bilo. Ukoliko ih je tu i tamo bi-
lo, "subjektivne snage na čelu sa SK" su to veoma brzo "rešavale", ne dozvoljava-
jući da to prodre u javnost i doživi neki publicitet. U takvim slučajevima, odgovor-
nost vladajuće strukture je bila jako izražena, jer se polazilo od toga da je štrajk je-
dan od bitnih kriterijuma za procenu ukupne stabilnosti društva.
             Danas, štrajkovi su česta pojava, kao izraz nezadovoljstva zbog nerešava-
nja ili sporog rešavanja određenih problema, koji su direktno vezani za egzistenciju
zaposlenih i njihovih porodica (male i neisplaćene ili neblagovremeno isplaćene
plate, nepravedna privatizacija pojedinih preduzeća, odpuštanje radnika prilikom
privatizacije ili restrukturiranja preduzeća, bez odgovarajućih socijalnih programa
države i dr.). Pri tome, osetljivost vladajućih struktura na štrajkove je znatno sma-
njena, pa se na njih sporo reaguje ili se uopšte ne reaguje.
             Prisutne su pojave, na primer, da štrajk veoma dugo traje, posebno kada je
u pitanju štrajk glađu, koji je iscrljujući za učesnike, a da se od strane nadležnih or-
gana ne preduzimaju odgovarajuće mere u nalaženju kompromisnih rešenja ili se,
pak, daju olaka obećanja, koja se, kasnije, najčešće ne ispunjavaju. U takvim sluča-
jevima učesnici štrajka su obično dvostruko oštećeni: (1) nisu obezbedili ispunjenje
svojih zahteva; i (2) ostali su bez plate, jer organizacije sindikata koje ih podržava-
ju, za razliku od razvijenih zapadnih demokratija, nemaju sredstava za materijalnu
podršku štrajkača do ispunjenja zahteva.
             U suštini, ovakva situacija manje govori o nedovoljnoj brizi  države za re-
šavanje problema istaknutih u štrajkačkim zahtevima, ma da i toga ima, a više
govori   o   realnim   ekonomskim   teškoćama   sa   kojima   se   suočavamo,   kao
objektivnim   nemogućnostima   da   se   brže   i   efikasnije   rešavaju   nagomilani
društveno-ekonomski problemi.

145

- 146 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

PROCESI TRANZICIJE I PRIVATIZACIJE

Naš privredni sistem se ostvaruje u uslovima nagomilanih ekonomskih i

političkih problema. Po svemu sudeći, biće porebno dosta vremena da proklamova-
ni koncept ekonomskog uređenja, na osnovama privatne svojine i tržišnog načina
privređivanja, praktično zaživi, pogotovo što su nasleđeni, ali i postojeći ekonom-
ski problemi ogromni, a mnoge šanse za njihovo brže rešavanje propuštene. U ta-
kvim uslovima, naš privredni sistem ne daje očekivane efekte na planu životnog
standarda   i   kvaliteta   života   stanovništva,   pa   je   pitanje   neophodnosti   zgusnutih
društveno-ekonomskih promena u relativno kratkom vremenskom periodu, stalno
urgentno i aktuelno. No, brzina i dinamika tih promena, određena je i odnosima so-
cijalno-političkih snaga. Još uvek postoje otpori različite vrste, sporost u restruktu-
riranju  javnih preduzeća, često posezanje za državnim merama i tamo gde država
nema šta da traži ili odsustvo države tamo gde se bez nje ne može i dr. Upravo pod
tim i takvim opterećenjima se još uvek nalazi naš  privredni sistem, bez mogućno-
sti da se jasno odgovori razvojnim društveno-ekonomskim potrebama.
              Ipak, treba očekivati brže aktiviranje svih institucionalnih privredno-si-
stemskih rešenja koja sadrže jače i trajnije poluge za dalji progresivni društveni
razvoj,   što   se   realno   može   očekivati   tek   posle   prilagođavanja   naše   zemlje
evropskim   standardima   u   cilju   pridruživanja   Evropskoj   Uniji.   U   sadašnjim
uslovima,  nažalost,   taj   proces   je   veoma   usporen,   a   velika   svetska   ekonomska
(finansijska) kriza koja je danas na delu, predstavlja ogroman dodatni problem.

Tranzicija

i privatizacija su dva termina koja se zadnjih decenija najčeš-

će upotrebljavaju, kako u našoj, tako i u stranoj literaturi koja se bavi proučava-
njem razvojnih procesa, pre svega, u bivšim socijalističkim zemljama.
Procesi tranzicije

- kao prelaz na tržišni način privređivanja i privatiza-

ciju kao glavnog elementa tranzicije –

danas predstavljaju svetski trend, s tim što

su ti procesi u razvijenim tržišnim privredama manjeg obima i ostvaruju se sa rela-
tivno manjim teškoćama, za razliku od bivših socijalističkih privreda u kojima su ti
procesi sveobuhvatniji i teži, jer se radi o radikalnim promenama celokupne eko-
nomske strukture društva. Tranzicija je, kolokvijalno rečeno, ''nužno zlo zasnovano

Etimoloski koreni pojma ,,tranzicija’’ (od lat. Reči ,,trans’’ – preko i ,,eo, ire’’ – ići)

upućuju nas na nau reč ,,prelaz” ili ,,prelazak”, ma da se bukvalni prevod ove latinske reči
svodi na ,,preko ići”, sto upućuje na prekogranično kretanje (i razmišljanje). Pri tome, ovaj
termin može da ima različitu konotaciju (ekonomsku, političku, kulturnu i dr.), zavisno od
konteksta u kome se upotrebljava, a najčešće ima ekonomsku konotaciju, u smislu prelaska
na nov način privredjivanja.

146

- 148 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

stupljeni. Otuda i znatne razlike između privrednih sistema pojedinih zemalja, kako
u okviru sveta razvijenih, tako i sveta u razvoju. Mnoge zemlje u tranziciji su naj-
više vremena izgubile upravo oko postizanja društvenog koncenzusa za model tr-
žišne ekonomije, tako da one zemlje koje su nalazile brza rešenja, već su postale
članice EU, a neke su postale kandidati ili previše zaostaju (Turska, Srbija,
Makedonija, Crna Gora, BiH).
Tranzicija bivših socijalistških zemalja je, po mišljenju nekih teoretičara,
projekat povratka u kapitalizam

Oni ističu fa je to

neminovni proces koji podazu-

meva privatizaciju državne (društvene) svojine. U tome se slažu tranzitolozi i na
Zapadu i na Istoku, a razlike među njima se javljaju u pogledu metoda, redosleda i
ritma privatizacije.
Evropocentrična gledišta, pak,

tranziciju tretiraju kao povratak (ulazak) u

Evropu, kao oponašanje zapadno-evropskih privreda i usvajanje njihovih instituci-
onalnih rešenja i vrednosti.

              Imajući ovo u vidu, pri razmatranju procesa tranzicije u Srbiji su bile
prisutne mnoge nedoumice i nesnalaženja o karakteru i brzini promena, pogotovo
što su se pri tome morale imati u vidu mnoge naše specifičnosti. Zbog toga su se
problemi zaoštravali i gomilali, bez jasnog društvenog koncenzusa o tempu, brzini
i karakteru daljih tranzicionih promena. Ako se tome dodaju teške posledice među-
nacionalnih sukoba na prostoru bivše SFRJ, koje je ondašnja vladajuća politička
struktura, mudrijom politikom i diplomatijom, mogla da izbegne, onda se može ja-
snije sagledati sva težina problema sa kojima se je Srbija suočila u procesu tranzi-
cije.   Štaviše,   i   posle   izvršenih   ,,demokratskih''   promena   2000.   godine,   uprkos
značajnim rezultatima zbog kojih je Srbija dobila kandidaturu za članstvo u EU,
problemi su se nagomilali preteći državi da zapadne u bankrot i dužničko ropstvo.

Prelaz na demokratiju i tržište u zemljama istočne i centralne Evro-

pe pokazao se mnogo više bolnim nego što se predpostavljalo.

Pristajući na

propozicije   razvijenih   država,   odnosno   na   uslove   harmonizacije   i   integracije   u
Evropsku   uniju,   postsocijalističke   zemlje   su   se   suočile   sa   velikim   teškoćama   i
otporima,   što   je   ukazivalo   da   će   taj   proces   političke,   ekonomske   i   kulturne
tranzicije biti veoma dug i težak. R.Darendorf je, u vreme početka tranzicionog
procesa u postsocijalističkim zemljama, metaforički prognozirao da će za političku
tranziciju biti potrebno 6 meseci, za ekonomsku tranziciju 6 godina, a za kulturnu
tranziciju, odnosno za razvoj civilnog društva – 60 godina.
             Prvi primetni pozitivni rezultati zabeleženi su u Mađarskoj, Češkoj, Slo-
vačkoj i Poljskoj. Međutim, u početnom periodu tranzicije, ti rezultati su zamaglje-
ni padom proizvodnje i uvećanjem nezaposlenosti, a samim tim i padom životnog

Vidi: Zec M., Mijatović, B., Đuričin, D., Savić, N., Privatizacija: nužnost ili sloboda izbo-

ra, Ekonomski institut, Beograd, 1994, str. 33.

148

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

standarda, tako da se među širokim slojevima stanovništva širilo shvatanje da je
pred njima veoma težak i bolan put ekonomskih reformi, sa elementima neizvesno-
sti i skepticizma. U prvim godinama, dakle, mnoge bivše socijalističke zemlje nisu
uspevale da pronađu efikasan način prevođenja državnih preduzeća u privatno vla-
sništvo, a vrlo često se zapadalo u situaciju da se izvede parcijalna i kampanjska
privatizacija, sračunata na to da se prevashodno reše budžetski problemi kojima je
bila opterećena vladajuća državna i politička struktura.

Pri rešavanju ovih i sličnih problema, mnoge zemlje su vrlo brzo shvatile
da se tzv. "šok-programima" može sprečiti "vraćanje" u socijalizam, ali se tim pro-
gramima ne mogu zaustaviti negativne tendencije koje su došle do izražaja posle
sloma sistema državnog planiranja (pad proizvodnje i investicija, povećanje neza-
poslenosti i dr.). Šta više, shvatilo se da šok programi mogu prouzrokovati dalje
pogoršanje ekonomske situacije, a time diskreditovati i samu ideju tržišne privrede.
Zbog toga je, pored ostalog,

došla do izražaja

aktivna uloga države,

na čemu su se

upravo i zasnivala sva zapadnoevropska "ekonomska čuda" posle II svetskog rata,
zatim, "japansko čudo", kao i uspesi tzv. "malih tigrova" (Južna Koreja, Tajvan,
Singapur, Honkong).
S obzirom da primena šok programa nije dala očekivane rezultate, vrlo br-
zo se shvatilo da se treba ne samo prilogođavati tranzicionim zahtevima, već ih tre-
ba i kreirati, u skladu sa svojim specifičnostima. Pri tome, pored ostalog,

''pred-

nost treba dati evoluciji, a ne revoluciji, asimilaciji, a ne imitaciji, konkurenci-
ji, ali i solidarnosti itd''.

Tranzicija podrazumeva, pored ostalog, i radikalnu izmenu institucional-

ne infrastrukture, jer

prelaz na tržišnu privredu nije moguć bez odgovarajućeg

zakonodavstva i odgovarajućih institucija.

S obzirom da je reformsko-tranzicio-

ni proces veoma težak, protivrečan, a u nekim aspektima i nepredvidljiv, institucio-
nalna infrastruktura mora da bude veoma fleksibilna, da stimuliše promene, da
omogućava slobodu i jednake uslove svih subjekata privređivanja, da ograničava
državni intervencionizam na utvrđene okvire, da obezbeđuje brzo prevazilaženje
konfliktnih situacija, da podstiče poslovno liderstvo i preduzetništvo, da garantuje
sigurnost privatnog vlasništva i poštovanje ugovora, odgovornost za pričinjenu štetu
i dr. Institucionalna infrastruktura, u stvari, ima zadatak da obezbedi reafirmaciju
tržišne privrede i privatne svojine.
Takva radikalna promena u našim uslovima, razume se, posle formalno-
pravnog raskida sa predhodnim sistemom početkom 90-ih godina XX veka, nije bila

Vidi: Strategija razvoja preduzeća u tržišnoj privredi, u redakciji prof.dr Momčila Milisa-

vljevića i prof.dr Hasana Hanića, Ekonomski fakultet, Beograd, 1995, str.132.

Vidi: Dr Miodrag R.Đorđević, Savremeno jugoslovensko društvo, Bakar–Bor, Bor, 1995,

str. 150.

149

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Za postsocijalističke države u tranziciji, kao i za sve nerazvijene zemlje,

za njihov dalji ekonomski prosperitet, veoma je značajno i

pitanje stranih ulaga-

nja,

odnosno privlačenje stranog kapitala.

Strana ulaganja se pojavljuju kao oblik

međunarodne ekonomske saradnje u kojoj jedna zemlja ulaže u drugu zemlju, na
principima zajedničkog ekonomskog interesa. Sve zemlje, posebno one koje su ne-
razvijene, stimulišu priliv stranog kapitala, u raznim oblicima, kako iz javnih, tako
i iz privatnih izvora. Pri tome, dotok stranog kapitala bi trebalo da ima samo do-
punsku, a ne i osnovnu ulogu u obezbeđivanju sredstava neophodnih za ekonomski
preobražaj i poboljšanje pozicije u međunarodnoj podeli rada. U tom smislu, nužno
je stvaranje povoljne investicione i razvojne klime u zemlji koja ima potrebe za
stranim kapitalom (povoljna opšta privredna situacija, politička stabilnost, finansij-
ski bonitet, pravna sigurnost, adekvatan poreski sistem, sličnost institucionalnih
uslova sa ostalim poslovnim svetom i dr.).Bez te povoljne klime u zemlji, strani in-
vestitori neće izraziti spremnost za bilo kakva ulaganja.
Osnovni motivi stranih investitora da ulažu u odgovarajuću zemlju su: mo-
gućnost povoljnijeg plasmana njihovog kapitala, eksploatacija sirovina pod povolj-
nim uslovima, zadržavanje ili sticanje monopolskog položaja na tržištu, mogućost
povećanja proizvodnje na osnovu datog ulaganja i porasta izvoza iz zemlje u kojoj
je plasiran kapital, tzv. uvozna supstitucija, odnosno proizvodnja proizvoda koji su
do tada uvoženi u dotičnu zemlju i dr. Sve se to moze razumeti. Medjutim, nespo-
razumi i sukobi se obično javljaju kada strani investitori teže za apsolutnom kon-
trolom i dominacijom, dugoročno odlivajući kapital i otuđujući deo nacionalne pri-
vrede ili kada zemlje, u kojima se plasira kapital, teže da strani kapital potpuno sta-
ve u funkciju svoga razvoja, kada žele da potpuno samostalno odlučuju o svom
društveno-ekonomskom napredku i dr. Iz tih razloga, ovaj oblik međunarodne sa-
radnje i povezivanje zahteva znanje i sposobnost da se nađe prava mera ostvariva-
nja zajedničkih interesa, koja omogućuje da svi subjekti relativno zadovolje svoje
interese, ali bez negativnih posledica po ekonomski razvoj zemlje u koju se strani
kapital plasira.
Jedan od jako efikasnih načina privlačenja stranog kapitala su i

koncesioni

poslovi,

koji podrazumevanju davanje dozvole za obavljanje neke delatnosti pod

posebnim, obično povlašćenim uslovima

Koncesije obično daju zemlje koje se na-

laze u stanju ekonomskog škripca i hronične nestašice kapitala. Koncesioni režim
se pojavljuje kao specifična vrsta ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostran-
stvom, odnosno kao poseban oblik stranih ulaganja. Reč je o tome da država, na
svojoj teritoriji, daje pravo stranom partneru da investira i obavlja odgovarajuću
privrednu aktivnost, a najčešće da iskorišćava i gradi infrastrukturne objekte, da vr-
ši eksploataciju prirodnog bogatstva i dr., na određeno vreme i uz odgovarajuće po-
vlastice.

151

- 152 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             Koncesioni poslovi, pored početnih ekonomskih efekata, nose i određene
rizike za zemlje koje su davaoci koncesija. Stoga, kada se radi o koncesijama, treba
biti veoma oprezan, pogotovo kada se imaju u vidu neka negativna iskustva iz
prošlosti.   Evropa   je,   kao   što   je   poznato,   još   na   početku   XX   veka   bila   jako
zainteresovana za naša prirodna bogatstva, pa je sklopila više koncesionih ugovora
sa našom zemljom, a iskustva sa tim koncesijama su veoma loša.

Ekonomski razvoj Srbije u godinama koje su pred nama, prema svemu

sudeći, odvijaće se pod relativno nepovoljnim okolnostima, jer će reformsko-tranzici-
oni kurs u cilju pridruživanja Evropskoj uniji i evro-atlanskim integracijama, zahtevati
velike napore i odricanja.
Imajući u vidu sadašnje probleme, nameće se i pitanje: da li se ekonomska
kretanja, koja se obično mogu odlikovati i bržim privrednim rastom, mogu kvalifiko-
vati kao ekonomski razvoj? Pri odgovoru na ovo pitanje, dovoljno je skrenuti pažnju
na razliku između kategorije

"privrednog rasta" (

uvećanja fizičkog obima proiz-

vodnje) i kategorije

"ekonomskog razvoja"

             Bivše socijalističke zemlje su, na primer, ostvarivale visok privredni rast u
svojih   nekoliko   razvojnih   decenija,   izrazen   kroz   uvecanje   fizickog   obima
proizvodnje.  Zbog toga je stvoren utisak ne samo kod vladajućih struktura, već i u
akademskoj ekonomskoj javnosti, da socijalističke privrede brže napreduju od raz-
vijenih tržišnih ekonomija. Pri tome se, naravno, gubila iz vida suština stvari, jer je
privredni rast neopravdano poistovećivan sa fizičkim obimom proizvodnje. Tu se
ne radi o ekonomskom razvoju. O ekonomskom razvoju govorimo tek onda kada
rezultati stalno nadmašuju troškove, kada na domaću proizvodnju i na domaće tr-
žište stalno vrši pritisak ponuda proizvođača iz drugih, po pravilu, razvijenih zema-
lja. Reč je o razvoju u kome se domaća ponuda stalno "sudara" sa ponudom drugih
zemalja, dokazujuci i manifestujuci svoju konkurentsku sposobnost.
             Privredni rast zemalja koje nemaju tržišnu ekonomiju, dakle, nije uporediv
sa istim fenomenom u tržišnim ekonomijama. Drugim rečima, nije uporediv pri-
vredni rast zatvorenih ekonomija sa istim fenomenom u otvorenim ekonomijama.
Ekonomski rast i razvoj, praktično, mora biti praćen rastom životnog standarda sta-
novništva na realnim ekonomskim osnovama. Bez toga ekonomski razvoj gubi sva-
ki smisao i kad-tad zapada u velike teškoće i probleme.

Procesi tranzicije i privatizacije u Srbiji se odvijaju, uglavnom, u duhu

naših specifičnosti. S obzirom da ti procesi nisu istovetni u svim zemljama, to je i
socijalna cena prelaska na novi sistem, na osnovama tržišne ekonomije i političkog
pluralizma, prilično različita, jer se radi o različitom ekonomskom nasleđu, ali i o
različitom pristupu u načinu rešavanja konkretnih problema tranzicionog razvoja.
U našim uslovima, na početku tranzicionog procesa, bilo je prilično neod-
lučnosti, nesnalaženja, pa i konfuzije, uprkos relativno jasnim ustavnim odredbama
o globalnim okvirima i pravcima promena ekonomskog i političkog sistema. Na sa-

152

- 154 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

P O R O D I C A

Pojam i tipovi porodice

Porodica je

primarna bio-psiho-socijalna zajednica roditelja i njihove

rođene ili usvojene dece.

Ona je o jedan od najstarijih, najtrajnijih i relativno naj-

stabilnijih oblika zajedničkog života ljudi u svim fazama društveno-istorijskog raz-
voja. Ona se pojavljuje u funkciji zadovoljavanja nekih primarnih potreba ljudi, pre
svega, onih koje se odnose na produženje vrste, na brigu o maloletnoj deci, na
emotivnu sferu članova porodice i dr. Zato se porodica svrstava u tzv. primarne
društvene grupe koje se odlikuju velikom ličnom prisnošću, saradnjom i
solidarnošću.
Kao primarna društvena grupa, porodica ima više bitnih odlika, kako onih
koje su relativno trajne i

univerzalne,

tako i onih koje su

varijabilne

, jer proizilaze

iz različitih tipova porodice kroz istoriju društvenog razvoja. U pojmovno određenje
porodice upravo ulaze one karakteristike koje su relativno trajnog i univerzalnog ka-
raktera.
Prva karakteristika porodice je da ona

počiva na biološkim osnovama

(polni odnosi i biološka reprodukcija- rađanje dece). Reč je, dakle, o odnosima koji
su prevashodno biološki, što ne znači da ti odnosi nisu i socijalni odnosi, jer biološ-
ki odnosi u ljudskom društvu poprimaju društvenu dimenziju.
Druga karakteristika porodice se odnosi na

bio-socijalne veze,

tj. na odno-

se srodstva, pri čemu je krvno-prirodno-biološko srodstvo najvažniji oblik srod-
stva, ma da se porodica može zasnivati i uvećavati uključivanjem i drugih srodnika.
Treća odlika porodice se odnosi na vrlo

širok splet socijalnih odnosa

koji

se ispoljavaju u nizu porodičnih funkcija, kako unutrašnjih, tako i spoljašnjih, kao i
onih koje se mogu označiti "transmisionim", jer povezuju pojedinca u porodici i
porodicu u celini sa socijalnom sredinom, užom i širom društvenom zajednicom.
Najzad, kao četvrtu karakteristiku porodice treba pomenuti

ekonomsku

delatnost porodice.

Neki autori smatraju da je porodica manje ekonomska, a više

potrošačka (konzumna) zajednica. Međutim, u savremenim uslovima tranzicije i
privatizacije, sa jačanjem privatne svojine i tržišnog načina privređivanja, ova ka-
rakteristika porodice sve više dolazi do izražaja.
Uočavanje, pak, varijabilnih karakteristika porodice upućuje nas na praće-
nje različitih tipova porodice tokom društveno-istorijskog razvoja. Porodica je,
kroz istoriju, prošla kroz različite oblike. O tome, među teoretičarima postoji opšta
saglasnost, a razlike sa javljaju kada je reč o osnovnim tipovima porodice u njenoj
istorijskoj hronologiji.

154

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Američki sociolozi

i antropolozi, na primer, smatraju da postoje dva

osnovna tipa porodice: (1) mala (nuklearna) porodica, koja se sastoji od oba bračna
druga i njihove dece, što je karakteristično za viši nivo kulturnog razvoja društva; i
(2) velika porodica, karakteristična za primitivne ljudske zajednice.
Postoje i druge tipologije porodice koje polaze od odnosa u porodici: (1) s
obzirom na njenu veličinu (mala, velika, poligina, poliandrijska i dr.); (2) s obzi-
rom na autoritet i vlast u porodici (materijarhalna, patrijarhalna, egalitarna i dr.);
(3) s obzirom na način računanja porekla (matrilinearna, patrilinearna, agnatska,
kognatska i dr.); (4) s obzirom na kulturne razlike (kineska, evropska, mediteran-
ska i dr.); (5) s obzirom na stepen solidarnosti u porodici; i dr.

Džon Lok

smatra da se u razvitku oblika porodice mogu razlikovati tri

glavna oblika, i to: (1) velika patrijarhalna porodica ranih društava; (2) mala patri-
jarhalna porodica; i (3) nuklearna porodica, nastala kao rezultat socijalno-ekonom-
skih promena koje su pratile industrijsku revoluciju.

Emil Dirkem

razlikuje pet tipova porodice koji istovremeno označavaju i

istorijsku hronologiju porodice: (1) totemski klan; (2) materinska porodica; (3) ag-
natska nedeljiva porodica; (4) očinska ili kognatska (germanska) porodica; i (5) su-
pružanska (moderna) porodica.

Morgan i Engels

su postavili opštu šemu za tipologiju porodice od nasta-

nka ljudskog društva do danas, ma da nisu dovoljno razgraničili tipove porodice od
oblika braka, tako da je njihova šema dosta neprecizna. Na bazi rekonstrukcije isto-
rijskog razvoja porodice koju je izvršio Morgan, a koju je Engels preuzeo, u istorij-
skom razvoju porodice pojavljuju se sledeći oblici: (1) promiskuitet; (2) porodica
krvnog srodstva; (3) porodica punalua; (4) sindijazmička porodica (porodica paro-
va) i (5) monogamna porodica.

Promiskuitet

je najnerazvijeniji oblik grupne bračne zajednice u kojoj je

prisutna puna sloboda polnog opštenja između polova, a polni odnosi nisu regulisa-
ni nikakvim društvenim normama, tako da se ne zna otac deteta. Po mišljenju
Morgana i Bahovena, ovaj oblik bračne zajednice je postojao u početnom periodu
ljudske zajednice i to na stepenu horde. Međutim, kasnija antropološka istraživanja
su  osporila   postojanje  promiskuiteta   i  učinila   ga  neizvesnim,  pokazujući  da  su
ljudske zajednice od svog zasnivanja uvodile neka ograničenja u polnom opštenju,
pre   svega,   zabranu   polnog   opštenja   između   najbližih   srodnika   (krvoskrnuće   ili
incest).   Prema   raspoloživim   podacima,   incest   je   ostao   do   današnjih   dana   kao
individualni čin, ali ne  i kao kolektivno dopušteno ponašanje, jer je  društvena
zajednica   uvek   pokazivala   strogu   brigu   da   se   incest,   putem   običaja   i   morala,
onemogući.   Razlozi   za   zabranu   incesta   nisu   samo   biološki   (bojazan   da   se   iz

Vidi: F.Engels, Poreklo porodice, privatne svojine i države (u II tomu izabranih dela

K.Marksa i F.Engelsa), Kultura, Beograd, l950, str. 193–233).

155

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

porodice sa specifičnim karakteristikama (pečalbarska, mešoviti brak, maloletnički
brak i dr.).

Vladimir Bonačić

, kao i neki drugi sociolozi, za osnovne kriterijume pri

tipologiji porodice uzimaju, i to: versku pripadnost, nacionalnu pripadnost, socijal-
nu pripadnost, pripadnost određenim socijalnim grupama, tip naselja, ekonomsko-
ekološke faktore, geografske okolnosti i dr.
Ako za kriterijum razlikovanja porodica uzmemo način i stepen raspolaga-
nja uticajem i moći u porodici, možemo razlikovati: (1) patrijarhalnu (autoritarnu):
i (2) egalitarnu (demokratsku) porodicu, pri čemu savremena ili egalitarna, odno-
sno demokratska porodica nastaje postepenim preobražajem patrijarhalne porodice.
Reč je o tipovima porodice koje sociolozi i najčešće prihvataju.

Funkcije porodice

Porodica je kompleksna društvena grupa sa čitavim nizom značajnih
funkcija, od kojih su najvažnije, i to: (1)

biološko-reproduktivna

(biološko-seksu-

alna i emotivna); i (2)

edukativna

(obrazovno-vaspitna) funkcija. Pored ovih glav-

nih funkcija, porodica vrši i

ekonomsku

(proizvođačko-potrošačka zajednica) i

zaštitnu

funkciju (izdržavanje i negovanje dece, porodična solidarnost i dr.).

Funkcije porodice danas trpe značajne promene, bez obzira na ogromne
ekonomske i druge teškoće u reformsko-tranzicionim procesima. U porodičnim od-
nosima prisutna je orijentacija na humanizaciju odnosa među polovima, svestraniju
emancipaciju žena, odnosno ravnopravniji odnos između muškarca i žene u svim
oblastima društvenog života, smanjenje nekadašnje stroge roditeljske vlasti i veću
samostalnost dece. Prisutna je i veća briga za podmladak, za zaštitu majke, za iz-
gradnju društvenih objekata za decu i dr. Dolazi do velikih promena i u načinu ži-
vota u porodici. U odnosu na poslednju deceniju XX veka, znatno je porastao ži-
votni standard, poboljšana ishrana, podignut kulturni nivo, povećan uticaj grada na
selo i dr. Sa društvenim razvojem porodica gubi pojedine funkcije ili delove poje-
dinih funkcija, jer one više-manje prelaze na društvo. Ipak, na tom planu su danas
prisutni raznovrsni problemi i teškoće, kao negativne posledice međunacionalnih
sukoba i raspada bivše SFRJ krajem XX veka.
Porodica je nezamenljiva institucija za razvoj ljubavi i prijateljestva, razu-
mevanja, nežnosti i topline, odanosti, požrtvovanja i dr. Upravo tu funkciju društvo
nikad neće moći da preuzme. Nažalost, može se reći da je i ta funkcija danas u kri-
zi. Porodica je, u istorijskom smislu, uvek bila prisna životna zajednica u kojoj su
njeni članovi provodili najveći deo svoga života, jer je porodica bila ''... i porodiliš-
te, i bolnica, i ustanova za zabavu i igru, za razne svečanosti, za religijski život'' (R.
Lukić), tako da je pojedinac živeo punim emocionalnim životom. Međutim, danas

157

- 158 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

se uslovi znatno izmenili. Porodica je smanjena i razbivena, sa svim negativnim
posledicama koje iz toga proizilaze za jačanje i stabilnost porodice, pri čemu droga
i kriminal predstavljaju velike opasnosti.
Te negativne posledice se posebno odnose na ostvarivanje vaspitne funkci-
je porodice. Deca zaposlenih roditelja najveći deo vremena provode van porodice,
trpeći uticaj različitih faktora. Roditelji, pak, imaju sve manje vremena za decu, jer
su slobodni, uglavnom, samo za vreme odmora, praznika i vikenda. Ti "praznični"
i "vikend" roditelji, kako ih sociolozi nazivaju, nisu u mogućnosti ili nemaju vre-
mena da izvršavaju svoje roditeljske obaveze, jer vreme koje imaju na raspolaganju
nije dovoljno za vaspitanje dece i za "amortizaciju" negativnih dejstava vanporo-
dičnih faktora na njihovo vaspitanje, ma da nedostatak vremena nekim roditeljima
služi kao "opravdanje" za eventualne neuspehe u vaspitanju i ukupnom usmerava-
nju razvoja svoje dece. Šta više, i ono vreme koje roditelji imaju na raspolaganju se
često nedovoljno, ali i neadekvatno koristi. Često se zaboravlja da nije dovoljno bi-
ti samo fizički sa decom, niti je moguće kupovinom dečjih poklona nadomestiti ne-
dostatak prave ljubavi između roditelja i dece. Nije onda slučajno što se mnogi ro-
ditelji jako mnogo iznenade kada se suoče sa nekim lošim primerima u ponašanju i
načinu života svoje dece, potvrđujući tako da nedovoljno poznaju svoju rođenu de-
cu.

Ipak, treba očekivati da će iz ove krize porodica izaći ojačana, jer dalji pro-

gresivni razvoj društva vodi ka skraćivanju radnog vremena i stvaranju boljih eko-
nomskih i drugih mogućnosti da porodica reafirmiše neke od svojih najvažnijih
funkcija.

Porodica, brak i domaćinstvo

Porodica, brak i domaćinstvo se, u ostvarivanju određenih primarnih po-
treba ljudi, komplementarno prožimaju, pa je potrebno praviti distinkciju među nji-
ma, radi uočavanja njihovih specifičnih karakteristika.

Brak je društveno-priznata (ili nepriznata) bio-socijalna veza između
lica suprotnih (ili istih)

polova, koja ima relativno trajni karakter i različite

Pitanje homoseksualnih veza i lezbejske ljubavi u Srbiji je naročito aktuelizirano u 2009.

godini, povodom usvajanja Zakona o zabrani diskriminacije. Ali, po svemu sudeći, biće
potrebno mnogo vremena i napora da ovaj Zakon praktično zaživi i da heteroseksualna
većina u Srbiji zauzme pravilan (civilizacijski) odnos prema tom pitanju. To reljefno
potvrđuje sledeći primer, koji je ,,zatalasao’’ javnost. Pripadnici ,,Gej’’ populacije su, na
osnovu ovog Zakona i uz odobrenje zvaničnih državnih organa, zakazali ,,paradu ponosa’’
za 20. 09. 2009. godine u centru Beograda. Međutim, usledile su velike pretnje od strane
mnogih (desničarskih) organizacija i grupa da će se takva vrsta okupljanja sprečiti, po cenu
upotrebe nasilja. Zbog toga je Vlada, suočena sa ,,ekstremno visokim rizikom’’, promenila
lokaciju ,,povorke ponosa’’, a organizatori su, nezadovoljni takvom odlukom, otkazali ovo

158

- 160 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Za brak su vezane mnoge društvene ustanove

: veridba, ženidba i udaja.

Veridba,

kao predbračno stanje, ima karakter približavanja budućih supružnika,

kao i obeležje privikavanja njihovih srodnika na novonastalu i buduću situaciju.
Veridbenom ceremonijom se, u stvari, nagoveštava (najavljuje) želja, raspoloženje
i   spremnost   budućih   supružnika   za   sklapanja   braka.   Međutim,   ženidba   i   udaja
predstavljaju ozvaničenje polnih veza. Taj čin sklapanja braka (pravnog uređivanja
bračnih odnosa) se proslavlja i društveno potvrđuje, uz manifestaciju spremnosti
društvene zajednice da se pomogne u stvaranju odgovarajućih uslova za zasnivanje
porodice.
             Između braka i porodice postoje razlike. Sa strukturalnog stanovišta, brak
je dvovalentna društvena grupa, jer sadrži samo dve strane u tome odnosu, bez ob-
zira na činjenicu što se i sa jedne i sa druge strane ili samo sa jedne, mogu naći više
muškaraca   ili   više   žena.   Međutim,   porodica   je   složenija   društvena   grupa   (oba
roditelja i deca), jer je ona, po pravilu, najmanje trovalentna, bez obzira što u odre-
đenim slučajevima, po broju članova, porodica može biti i manja od braka (reč je o
nepotpunoj porodici).

Suštinska razlika između braka i porodice nije samo u broju članova,
već i u sadržini odnosa.

Prvi momenat je da se brak, uglavnom, za razliku od po-

rodice, svodi na polnu vezu, uključujući i reproduktivnu vezu. Drugi momenat je
da porodicu karakterišu odnosi srodstva, a brak i srodstvo se, po pravilu, isključuju,
jer brak predstavlja samo osnov za zasnivanje nekih oblika srodstva (krvnog srod-
stva i srodstva po tazbini). Najzad, treći momenat je da se socijalni odnosi koji ka-
rakterišu porodicu, najvećim delom, ne mogu primeniti na bračnu grupu (na pri-
mer, bračna grupa, za razliku od porodice, ne može vršiti funkciju socijalnog for-
miranja ličnosti i razvitka personalnih karakteristika deteta, jer ona, kao dvovalent-
na društvena grupa, takvih mogućnosti nema).

Domaćinstvo

se obično označava kao

socio-ekonomska zajednica

. Pola-

zeći od toga, može se reći da je domaćinstvo svaka porodica ili druga zajednica lju-
di čiji članovi stanuju zajedno i

zajednički troše svoje prihode.

Domaćinstvo može da čini i svako lice koje živi kao samac, bez obzira da
li stanuje sa drugim samcem ili sa članovima drugog porodičnog domaćinstva, ali
sa kojima ne troši svoje prihode. S obzirom da se domaćinstvo može sastojati od
jednog ili većeg broja lica, to se za oznaku domaćinstva koriste vrlo različite for-
mulacije, kao: samačka domaćinstva, porodična domaćinstva, nesrodnička doma-
ćinstva i dr. Očigledno, pojmovi porodice i domaćinstva se ne poklapaju, iako je u
pojedinim slučajevima data i takva mogućnost. Domaćinstvo je daleko varijabilnija
kategorija u pogledu broja članova i njihovh međusobnih srodničkih i nesrodničkih
odnosa. Pored toga, između porodice i domaćinstva postoji i sadržinska razlika.
No, šira analiza tih razlika i sličnosti prevazilazi predmet opste sociologije, jer to
pripada sociologiji porodice, kao posebnoj sociološkoj disciplini.

160

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Promene srpske porodice

Srpska porodica danas trpi brze i krupne promene. Međutim, te promene

nisu dovele do stvaranja samo jednog tipa porodice. Još uvek postoje različiti tipo-
vi porodica, a među njima su dva najvažnija, i to: (1) patrijarhalna, koja postepeno
nestaje; i (2) savremena (demokratska), koja sve više jača.
             Patrijarhalna porodica, kao velika porodica ili porodična zadruga, još uvek
postoji, pre svega, u nerazvijenim krajevima. U njoj se dominacija muškarca nad
ženom i decom, kao i starijih nad mlađima, smatra normalnom i prirodnom poja-
vom. Kod ovog tipa porodice naglašene su reproduktivna i ekonomska funkcija po-
rodice, pri čemu su stepen solidarnosti, uzajamne pomoći, razumevanja i poštova-
nja, izuzetno izraženi i negovani. Osnovni mehanizmi socijalizacije u ovom tipu
porodice su usmena predanja i prenošenje tradicionalnih oblika ponašanja i mišlje-
nja članova porodice i njihovih srodnika.
             Savremena (atomska, nuklearna) porodica, koja se sastoji od roditelja i nji-
hove još neoženjene i neudate dece, podrazumeva visok stepen ljubavi, poštovanja,
ravnopravnosti, demokratičnosti i slobode u međusobnim odnosima njenih člano-
va. To je, naravno, ideal kome se teži, pre svega, u odnosima između muža i žene,
kao i roditelja i dece, ma da u praksi u tom domenu još uvek figuriraju problemi
različite vrste.
             U savremenim uslovima

teško se može naći "čist" obrazac patrijarhal-

ne ili savremene porodice, jer su elementi patrijarhalnog i savremenog, više-
manje, izmešani,

Ipak, slobodno se moze reci da su elementi patrijarhalnog još

uvek dominantni, ne samo kada je reč o bračnim i porodičnim odnosima, vec i
kada   je   reč   o   rodnoj   ravnopravnosti,   odnosno   neravnopravnosti   (rodna
neravnopravnost   je   samo   drugo   ime   za   diskriminaciju   žena).   Kao   rezultat
neravnoteže   moci   izmedju   žene   i   muškarca,   problem   nasilja   nad   ženama   je
izuzetno izražen, što predstavlja kršenje ljudskih prava Zbog toga je u Srbiji 2009.
godine usvojena Nacionalna strategija za poboljšanje položaja žena i unapredjenje
rodne ravnopravnosti do 2015. godine, koja bi trebalo da označi prekretnicu u
javnoj politici prema ženama. Ona predvidja rad na ostvarivanju ravnopravnosti
polova u odlučivanju, u obrazovanju, u zdravstvu, na poslu, u medijima, stavljajući
poseban akcenat na otklanjanje nasilja nad ženama.
             Porodica je danas pod velikim pritiskom duboke društvene krize, koja do-
vodi i do krize samog braka i porodice.

Štaviše, danas se u priličnoj meri ugro-

žavaju i one vrednosti patrijarhalne porodice koje imaju univerzalni karakter

(na primer, uvažavanje autoriteta roditelja, posebno oca, poštovanje i ljubav prema
roditeljima, prema starijima, prema rodbini i dr.).

161

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

neoženjenih muškaraca, odnosno broj neudatih žena, stalno povećava. Ova tendenci-
ja je karakteristična ne samo za naše uslove, već i za visoko razvijene zemlje. Zbog
toga je neophodno širiti i jačati svest kod mladih ljudi o mnogim bitnim pitanjima
koja su vezana za zasnivanje i jačanje braka i porodice.
             Vreme zasnivanja bračnih odnosa je, svakako, veoma bitno. Problemi se
javljaju kod prerano, ali i kod prekasno sklopljenih brakova. Veoma mladi nisu do-
voljno emocionalno zreli, a često ni socijalno obezbeđeni, pa su njihovi brakovi
dosta nestabilni. Slična je situacija i kod prekasnog zasnvanja bračnih odnosa.
               Relativno kasno zasnivanje bračnih odnosa se danas obično opravdava i
objašnjava nepostojanjem odgovarajućih uslova, pre svega, materijalnih, što, na-
ravno, nije beznačajna činjenica, ma da je često prenaglašena. Zbog toga se danas u
Srbiji brak manje pojavljuje kao emotivna, a više kao interesna kategorija, jer su
mlađi ljudi više okrenuti ka sticanju i posedovanju materijalnih vrednosti, a manje
ka privatnom životu, braku, deci i porodici. Prenaglašenost materijalnih uslova na-
ročito dolazi do izražaja u onim slučajevima koji beže od odgovornosti i obaveza
koje   proističu   iz   zajedničkog   života,   pogotovo   zbog   činjenice   što   je   sve   lakše
ostvarivanje predbračnih seksualnih veza.
             (2) Sledeći oblik dezorganizacije porodice su

anahroni brakovi,

odnosno

anahrone porodice. Reč je o onim oblicima zajedničkog života koji nastaju na bazi
starih, patrijarhalnih, odnosa, kada otac dominira i ima neprikosnoveni autoritet u
porodici, a žena apsolutno podređena mužu, čak i kada samostalno privređuje. Ta-
kođe, deca nemaju nikakvu samostalnost. Razume se, takvi odnosi dovode do stva-
ranja loše bračne i porodične atmosfere, koja otežava proces vaspitanja dece i čitav
proces socijalizacije, vodi ka neurotizaciji i dr.
(3) Posebni oblici dezorganizacije porodice su

nepotpune porodice,

kao:

brakovi bez dece, porodice bez jednog roditelja, razvedeni brakovi, "razdvojeni"
brakovi i dr.
Kada je reč

o brakovima bez dece,

iz biološko-prirodnih razloga, njihov

problem se može relativno lako rešiti, putem korišćenja rezultata medicinske nauke
ili putem usvajanja dece. Problem koji ovde iskrsava je druge prirode. Naime, brač-
ni parovi bez dece se veoma teško odlučuju za rešenje problema, a ukoliko se i od-
luče, to se najčešće odnosi na siromašne bračne partnere, a manje na one koji su
materijalno situirani. Oni koji su situirani, zbog lagodnog života, uopšte se i ne od-
lučuju za čuvanje dece, već radije čuvaju životinje (pse, mačke, ptice i dr.). Ukoli-
ko se, pak, odluče, obično to čine u poodmaklim godinama, kada su i fizički i psi-
hički oronuli, što predstavlja svojevrstan problem i za decu i za njih.

Porodica bez jednog roditelja

(umro, poginuo, nestao, u bolnici, u zatvo-

ru, u emigraciji i dr.) obično se javlja za vreme i posle ratova. Problem se usložnja-
va kada deca ostanu bez oba roditelja, pa ukoliko nemaju nikog iz bliže rodbine da

163

- 164 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ih prihvati, ona moraju da idu u dom za nezbrinutu decu ili pod zaštitu drugih insti-
tucija i pojedinaca.

Razvedeni brakovi,

kao oblik dezorganizacije porodice, su danas česta

pojava, sa tendencijom daljeg porasta, naročito u gradskim, urbanim sredinama.
Uzroci razvoda su veoma brojni i raznovrsni, opravdani i neopravdni. Glavni pro-
blemi nastaju kada se posle razvoda ne obezbede uslovi za razvoj dece, za njiho-
vo školovanje, zaposlenje i dr. Statistički podaci pokazuju da u 70% slučajeva
razvod   braka   traže   muškarci,   iako   su,   najvećim   delom,   oni   krivi   za   razvod.
Međutim, danas je karakteristična pojava da se stalno povećava broj zahteva za
razvod od strane žena, pri čemu, i jedni i drugi, navode različite razloge (ne slaga-
nje u naravi, razlike u stepenu obrazovanja, mešaje roditelja u brak, poboljšanje
ličnog i društvenog statusa, razlika u godinama i dr.). Posle razvoda, za razliku
od žena, muškarci se, u većini, ponovo žene. Statistički podaci pokazuju da se
posle razvoda svaki treći muškarac ženi, a svaka sedma žena stupa u brak posle
razvoda.
             Najveći problem je što deca, posle razvoda, uvek zapadaju u tešku situa-
ciju, pri čemu obično ostaju sa majkama, nego sa očevima, mada se, i u tom
pogledu, situacija danas menja, jer su veoma česti slučajevi kada deca ostaju kod
očeva. Karakteristična je i pojava da postoji veliki broj nesavesnih muškaraca
koji ne daju nikakvu pomoć, bez obzira na obavezu po sudskoj presudi, tako da
se mnoge majke nađu u veoma teškom položaju posle razvoda, pogotovo što u
našem sistemu vrednosti, nažalost, razvedena žena ima mnogo nepovoljniji tret-
man u odnosu na razvedenog muškarca.
             U Srbiji se danas svaki peti brak završava razvodom, što je dva puta više
nego pre pedeset godina. Dok je, na primer, 1953. godine na 1000 zaključenih
brakova bilo 112,2 razvoda, u 2004. godini je 210,4.

             Iskustvo ljudi u sudstvu i socijalnim službama govori da se najčešće brak
rastavlja kada supružnik nađe interesantniju osobu od one sa kojom živi. Bračno
nevertsvo, alkoholizam, ali i fizička i psihička agresivnost jednog od supružnika,
najčešći su uzroci zbog kojih dolazi do razvoda, mada i sudije i advokati vrlo
često slušaju tužne priče o uticaju roditelja jednog od supružnika.
             Prema važećim propisima, najlakše je ako se brak razvodi sporazumno,
jer   se   ne   utvrđuje   ko   je   kriv.   Međutim,   prema   važećem   porodičnom   zakonu,
uprkos sporazumu, nema razvoda dok je žena trudna i dok zajedničko dete ne
napuni godinu dana. Najviše problema pri razvodu ima među supružnicima koji
imaju   decu.   Pri   tome   je   karakteristično   da,   u   poslednje   vreme,   pravo   na
starateljstvo sve češće dobijaju i očevi, tako da je taj odnos između očeva i majki,
u mnogim sredinama, znatno u korist očeva.

Politika, 24.08.2007., str. 5.

164

- 166 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

se, na osnovu lekarskog mišljenja, dokaže da je bračni drug duševno ili telesno
bolestan; ako je jedan od bračnih drugova primio drugu veru; ako se jedan od
bračnih drugova, svojim postupcima, nasao u kontekstu ''moralne pokvarenosti''-
zločinstvo, protivpravno polno delo, alkoholizam, kockanje i dr.).
             Za razliku od SPC, rimokatolička crkva ne priznaje razvod braka, ali se
pod   određenim   okolnostima   i   prilično   komplikovanim   postupkom   može
proglasiti ništavnim, ako se dokaže da nije pravovaljano sklopljen, odnosno ako
se   dokaže   da  ga   je   osoba  sa  kojom   živi  na  neki  način  dovela   u  zabludu  (na
primer, u slučaju ako jedan od bračnih drugova nije ozbiljno shvatio zakletvu
datu u crkvi; ako su govorili da žele decu, a posle nisu bili spremni na rađanje;
zbog   psihičkih   problema   i   teških   bolesti:   šizofrenija,   impotencija,
homeseksualnost;   ako   devojka   ima   izvađene   jajnike,   a   namerno   krije   svoju
nemogućnost da rađa decu; i dr.).

"Razdvojeni" brakovi

se najčešće sreću u razvijenim zemljama Zapada,

a u poslednje vreme i kod nas dolaze do izražaja. Bračni drugovi žive odvojeno, sa
drugim partnerom ili bez njega, ali se formalno ne razvode, ispunjavajući ravno-
pravno čak i neke ekonomske obaveze. U takvim porodicama najteže je deci, jer su
ona čas kod jednog, čas kod drugog roditelja ili čas kod majčinih, a čas kod očevih
roditelja, tako da su uslovi za njihov pravilan psiho-fizički razvoj veoma nepovolj-
ni, jer se u suštini formira podeljena ličnost, sa svim negativnim psihosocijalnim
posledicama koje iz toga proizilaze.
(4)

Konfliktni brakovi,

takođe, predstavljaju svojevrsan oblik dezorgani-

zacije porodice. Takvi brakovi se obično veštački održavaju, iz raznih razloga:
zbog dece, zbog sredine, zbog rodbine i dr. Uzroci konflikata između bračnih dru-
gova mogu da budu subjektivnog karaktera (neuredan život jednog od njih, nesla-
ganje u karakternim osobinama, u seksualnom odnosu i dr.), ali i objektivnog ka-
raktera (nerešeno stanbeno pitanje, niska zarada i dr.).
Pored konfliktnih brakova, postoje i konfliktne porodice. Ovde je reč o me-
đugeneracijskim konfliktima, koji se najčešće manifestuju između roditelja i dece.
Ti konflikti se u patrijarhalnim porodicama prikrivaju, dok u demokratskim porodi-
cama jasnije dolaze do izražaja, njihove manifestacije su vidljive i javne.

Međugeneracijski konflikti u demokratskim porodicama

se ne mogu

prikriti, pre svega, zato što deca imaju mogućnost da se rano kultivišu u vanporo-
dičnoj sredini. Naime, u raznim vaspitno-obrazovnim ustanovama i u kontaktu sa
svojim vršnjacima, deca prihvataju obrasce ponašanja i sistem vrednosti koji se če-
sto bitno razlikuje od onog u porodici. U takvoj situaciji, s obzirom da deca rano
sazrevaju, dolazi do sukoba između roditelje i dece i do obostranog razočarenja.
S druge strane, roditelji koji su rasli i vaspitavali se u drugim uslovima, se-
ćajući se svoje mladosti, gube iz vida da se sve promenilo, izražavajući nerazume-
vanje za zahteve i ponašanje svoje dece. Pri tome, probleme u odnosima sa decom

166

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

oni rešavaju na različite načine, koji su najčešće neadekvatni i bez željenih efekata.
Nekada se trude da nađu kompromisna rešenja, a nekada stvarne konflikte namerno
ne primećuju, što samo potvrđuje nespremnost i izbegavanje da se konflikti rešava-
ju u pravo vreme i na pravi način. U stvari, takvim stavom se pravi uzroci konflika-
ta ne rešavaju, već se njihovo rešavanje samo odlaže.
             Zbog stalnih konflikata sa decom, neki roditelji idu linijom podkupljivanja
dece, dajući im novac ili kupujući razne poklone, misleći da će tako amortizovati
postojeće konflikte. Nekada, pak, roditelji idu potpuno u drugu krajnost, ispoljava-
jući agresivnost i primenjujući sredstva prinude, što najčešće ima za rezultat odre-
đeni oblik pobune i revolta ili neki prikriveni odgovor, koji kasnije dolazi do izra-
žaja (bežanje sa časova u školi, razni oblici protesta i odmetništva, sve do blažih, a
kasnije i krupnih oblika maloletničke delikvencije). I tako, umesto da se problemi
rešavaju, oni još više dobijaju na oštrini i postaju sve složeniji i komplikovaniji.
             Prema rezultatima mistraživanja, za stabilnost braka i porodice, kao bit ne
pretpostavke za sprečavanje raznih vidova dezorganizacije savremene porodice,
veoma su važni stepen školske spreme i zanimanje supružnika. Praksa potvrđuje
da je najbolje kada supružnici imaju istu školsku spremu ili kada je školska spre-
ma muža eventualno veća. Slična je situacija i sa zanimanjem. Bračne veze su
obično stabilnije i trajnije kod supružnika sa istim zanimanjem. Podaci dalje po-
kazuju da je mnogo bolja situacija kada su supružnici zaposleni. Odnosi su mno-
go nepovoljniji kada jedan od supružnika ne radi van porodice, što se najčešće
odnosi na ženu. U tom slučaju se javlja nezadovoljstvo kod supružnika koji ne ra-
di, a često se razvija i podcenjivački odnos zaposlenog supružnika prema nezapo-
slenom. Najstabilniji su brakovi kada bračni partneri imaju relativno isti sistem
vrednosti i obrasce ponašanja, kada potiču iz relativno srećnih porodica, kada
imaju slične karakterne osobine, životna iskustva i dr. Uz to, roditelji mogu da
budu   važan   vaspitni   faktor   i   uzor   svojoj   deci   samo   pod   uslovom   ako   svojim
praktičnim ponašanjem i načinom života potvrđuju svoje verbalne savete i poru-
ke.

Budućnost porodice

O porodici i njenoj budućnosti postoje brojne teorije. Neke od njih su opti-
mističke i humanističke, a neke vrlo pesimističke. Svakako, problemi porodičnog
života, njenog zasnivanja, organizacije i funkcionisanja, biće stalno prisutni, neka-
da u većoj, a nekada u manjoj meri, zavisno od karaktera društvenih uslova. Ali,

167

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

najstariji i najnerazvijeniji oblik društvenog života

– horda. To je prvi primitiv-

ni oblik ljudske organizacije koji je u sebi sadržavao elemente i životinjskog i druš-
tvenog, a koji je nastao iz prvobitnog stada, odnosno čopora čovekolikih majmuna,
na početnom stupnju divljaštva.
Horda je bila zatvorena i izolovana grupa ljudi (10–80 članova), jer nije
dolazila u dodir sa drugim grupama, osim u slučaju međusobnih sukoba. Ona je
predstavljala biološku i ekonomsku zajednicu u kojoj su njeni članovi realizovali
sve svoje potrebe, tako da se pojmovi horda i društvo u neku ruku poklapaju

Sva

istraživanja ukazuju na to da je u hordi vladao promiskuitet, odnosno da su odnosi
između polova bili neregulisani. Otac deteta se nije mogao utvrditi, a deca su pripa-
dala hordi, kao zajednici koja je brinula o njima.
Horda se pojavljuje u onom periodu ljudske istorije za koji kažemo da je
period tzv. sakupljačke privrede. Glavna privredna aktivnost horde je sakupljanje
plodova i lov. Ta aktivnost se odvijala u okvirima prirodne podele rada, po polu i
starosti. Žene su odgajale decu, čuvale vatru i sakupljale plodove, muškarci lovili i
ratovali, a deca i stariji pomagali. Sve što se sticalo bilo je zajedničko i delilo u
skladu sa prirodnim potrebama pripadnika horde.
Iz te i takve ekonomske jednakosti proizilazila je i odgovarajuća socijalna
jednakost i integrisanost. Svi članovi horde su zajednički odlučivali o svemu, a
prednost su imali oni sa najvećim iskustvom, naročito kada se radilo o lovu i ratu.
Iskustvo je, u stvari, bilo i jedini izvor znanja, tako da su stariji članovi horde imali
najveći uticaj na donošenje najvažnijih odluka.

R o d

Rod je viši oblik društvenog života u odnosu na hordu, a pojavljuje se u fa-
zi kada se endogamna horda, kao zatvorena ekonomska i seksualna zajednica, raz-
vija u egzogamnu, odnosno u rod (gens, klan), koji se povezuje sa drugim rodovi-
ma, kako u ekonomskom, tako i u seksualnom smislu. To je najviši oblik ljudske
organizacije u prvobitnoj zajednici (viši stupanj varavarstva), u čijim okvirima se
iz polnih odnosa isključuju roditelji i deca, a zatim potomci iste bračne zajednice
(braća i sestre), što je stvorilo uslove za uključivanje u bračnu zajednicu članova
drugog roda, tako da se

pojmovi rod i društvo više ne poklapaju.

U prvim rodovskim zajednicama žena je imala dominantnu ulogu, odnosno
biološku i ekonomsku superiornost (matrijarhat). U njenim rukama su bile sudbina i
poreklo potomstva, jer je ona rađala i vaspitavala decu (otac je još uvek nepoznat), a
bavila se i najvažnijom privrednom delatnošću – baštenskom zemljoradnjom.
Sa promenama u ekonomskom životu roda, nastaju promene i u ulozi polova.
Pojava stočarstva ima za posledicu da muškarci postanu značajniji nosioci privredne

169

- 170 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

aktivnosti. Njihova društvena uloga počinje da raste, a i poreklo počinje da se računa
po ocu. Matrijarhat se pretvara u patrijarhat, čiji elementi su i danas prisutni.
U okviru rodovske zajednice

dolazi do

prve

velike društvene podele rada

(odvajanje stočarstva od zemljoradnje), da bi kasnije došlo do

druge

(nastanak

zanatstva), a nakon toga i

treće

podela rada (pojava trgovine). Zahvaljujući ovoj

velikoj društvenoj podeli rada, došlo je do jačanja raznovrsnih međusobnih veza
između različitih rodova, ekonomskog i moralnog karaktera. Rodovi imaju i svoju
posebnu religiju i verske svečanosti i sve se više povezuju u fratrije ili bratstva,
čijim povezivanjem u saveze, nastaje novi oblik društvenog života – pleme.

P l e m e

Pleme je složeniji oblik društvene organizacije u prvobitnoj ljudskoj zajed-
nici, uslovljen prevashodno ekonomskim faktorima, jer je razvoj proizvodnje zah-
tevao šire društvene veze i odnose.

Pleme je još uvek krvno-srodnička, ali i teri-

torijalna zajednica ljudi. Nju čine pripadnici rodova, odnosno bratstva, koji
žive na istoj teritoriji.

To znači da je pleme organizovano na teritorijalnoj osnovi.

U njenim okvirima razvija se materijalna proizvodnja, kultura, plemenska svest.
Sa razvojem proizvodnje jača i potreba ekonomskog povezivanja samih
plemena, što dovodi do

saveza plemena

, koji predstavljaju najviši nivo organizo-

vanja društva na osnovu krvnog srodstva. Pri tome, svako od plemena zadržava
svoju individualnost. Savez plemena nastaje kao rezultat potrebe za većom i širom
ekonomskom saradnjom, ali i kao rezultat potrebe za boljom organizovanošću u
borbi sa drugim plemenima.
Istovremeno, dalji ekonomski razvoj dovodi do sve većeg prisustva imo-
vinske diferencijacije.

Javlja se privatna svojina,

pa se tako povećavaju ekonom-

ske razlike među pripadnicima istog roda, odnosno plemena, što ima za posledicu
klasnu diferencijaciju, odnosno podelu društva na klase.

N a r o d

Narodi se javljaju u vreme raspada rodovskog i nastanka klasnog društva.

To je prvi oblik društvene organizacije koji nije zasnovan na krvno-srodničkim ve-
zama, već na teritorijalnoj povezanosti. Doduše, na početku su elementi krvno-sod-
ničkih odnosa još uvek prisutni, ali se oni vremenom gube i isčezavaju.

Narod predstavlja društvenu grupu koja nastaje spajanjem više ple-

mena, odnosno plemenskih saveza, na jednoj teritoriji, a u okviru državne za-
jednice.

Taj proces počinje u vreme prelaska prvobitne zajednice u robovlasnički

društveni sistem kada nastaju mnogi antički narodi (Egipćani, Grci, Rimljani i dr.).
Međutim, pojedini narodi koji nisu prošli klasično robovlasničko društvo nastaju

170

- 172 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Nacija

je nastala iz naroda i predstavlja viši oblik društvenog života. Reč

je o zajednici koja je mnogo čvršća od naroda, sa sopstvenom kulturom i jasno iz-
diferenciranom nacionalnom svešću.
Proces stvaranja nacija još uvek nije završen, naročito u nerazvijenim ze-
mljama. Taj proces zahteva duži istorijski period i izraz je dubokih društveno-eko-
nomskih, političkih i kulturnih promena.
Između nacije i društva ne stoji znak jednakosti. Nacije se mogu podeliti u
više društava, a kada je nacija mala i slaba da bi predstavljala jedno društvo, ona
može da se ujedini sa drugim nacijama. Pri tome, veliku ulogu ima država. To sa-
mo pokazuje da bez obzira što nacije teže da se poklope sa državama, što je i naj-
češći slučaj, između nacije, države i društva, u pojmovnom smislu, ne postoji pot-
puno poklapanje.
O pojmu nacije postoje mnogobrojne

teorije, kao:

(1)

spiritualistička

(objektivno-idealistička) teorija, koja naciju tretira kao

kulturno-duhovnu zajednicu, preko koje se manifestuje "narodni duh". Po Hegelu,
na primer, nacija je momenat u razvoju apsolutnog duha. Svetski duh se seli iz
jedne nacije u drugu, da bi se u Hegelovo doba preselio u nemačku naciju.
Specifičan nacionalni duh se ogleda u državi, tako da nacija koja nema državu,
nema ni svoju istoriju, a time nema ni pravo na postojanje;
(2)

subjektivno-psihološke

teorije, koje prenaglašavaju sećanja na zajed-

ničku prošlost. Po ovoj koncepciji, naciju odlikuje svest o pripadnosti zajednici i
volja   da   se   živi   zajedno.Ova   teorija   je   razvijana   kao   pokušaj   suprotstavljanja
težnjama pojedinih nacionalnih država za prisvajanjem tuđih teritorija (na primer,
težnja Nemačke za prisvajanjem nekih fransuskih pokrajina). Po ovoj teoriji, koju
je   zastupao   francuski   filozof   Ernest   Renan,   subjektivno   osećanje   određuje   i
objektivnu pripadnost;
             (3

) vulgarno-materijalistička

teorija, po kojoj naciju čine potomci istih

predaka, tako da se karakteristična psiho-fizička svojstva prenose s pokoljenja na
pokoljenje. Ovoj koncepciji su bliska biologistička  shvatanja nacije, a posebno
shvatanja reakcionarno-rasističke teorije, po kojoj jedan narod poseduje prirodna
preimućstva   (''plavu   krv'')   u   odnosu   na   druge   narode.   Hitlerova   osvajanja   su
opravdavana upravo pravima nemačke nacije kao ''više'' rase.
             (4)

antropogeografske

teorije zastupaju stav da je karakter nacije određen

tlom na kome ona živi, odnosno da postoji sudbinska povezanost između tla i

Latinska reč "nacija" i srpska reč "narod", kao i grčka reč "etnos" imaju isto terminološko

značenje i poreklo (u pogledu grčke reči, doduše, postoje izvesna dvoumljenja, jer ona
može značiti i krdo, kao i neke druge oblike grupisanja). Međutim, između nacije i na-
roda postoji suptilna razlika, jer je nacija širi i složeniji oblik društvene zajednice, proiz-
išla iz naroda, na višem stupnju društvenog razvoja.

172

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

naroda. I ove teorije, kao i rasističke, spadaju u red reakcionarnih teorija o naciji,
jer su bile u funkciji opravdavanja ideje o pravima Nemačke na svetsku vladavinu
zbog njenog centralnog položaja na evro-azijskom kopnu;
(5)

empirijsko-pozitivistička

, koja pri objašnjenju nacije ima u vidu više

elemenata, ne razdvajajući bitne od nebitnih (teritorija, zajedničko poreklo, zajed-
nički jezik, istorijska sudbina, zajednički zakoni, običaji, navike, religija i dr.);
(6)

marksistička

, koja pri određenju nacije, takođe, polazi od više eleme-

nata (jezik, teritorija, ekonomske i kulturne veze i dr.), pri čemu stavlja akcenat na
ekonomske faktore (robna proizvodnja, podela rada, tržište, stepen ekonomske raz-
vijenosti i dr.); itd.
U svakom slučaju, za razumevanje suštine nacije treba imati u vidu neko-
liko bitnih elemenata, i to:

(1)

Prvi elemenat koji treba imati u vidu pri pojmovnom određenju nacije

jezik.

Bez zajedničkog jezika nema povezivanja ljudi u jednu naciju. Jezik se

pojavljuje   kao   faktor   unifikacije,   odnosno   ujedinjavanja,   osvešćavanja   i
osamostaljivanja, a time i stvaranja nacije.
             Stoga, nije ni malo slučajno što se u centru nacionalnih borbi nalaze otpori
pokušajima potiskivanja ili ukidanja jezika i težnja za njegovo očuvanje, razvoj i
obogaćivanje. Isto tako, nije ni malo slučajno što su vođe (nacionalni lideri) raz-
buktalih nacionalnih pokreta obično ljudi čija su zanimanja u tesnoj vezi sa jezi-
kom (pisci, prosvetni radnici, sveštenici, pravnici i dr.), jer oni najbolje znaju i ose-
ćaju da je bez zajedničkog jezika nemoguće zamisliti stvaranje nacije. Jezik se tako
pojavljuje kao temeljni elemenat kulture jednog naroda i kao veoma značajan ele-
menat nacionalne pripadnosti, a samim tim i kao bitan elemenat za konstituisanje
naroda u naciju.
Međutim, to ne znači da svaka nacija mora da ima obavezno i svoj poseban
jezik (na primer, Švajcarci), kao što i različite nacije mogu da govore istim jezikom
(na primer, Englezi i Amerikanci; Srbi, Crnogorci i Hrvati; i dr.).

(2)

Drugi elemenat je –

teritorija.

Za formiranje nacije, u određenim uslo-

vima, teritorija igra presudnu ulogu. Englezi i Amerikanci, na primer, bili su jedna
nacija sve dotle dok su živeli na istoj teritoriji. Naseljavanjem jednog dela Engleza
na teritoriju današnje Amerike, počela je da se stvara nova nacija i pored toga što
su imali isti jezik i što se radi o istom poreklu. Opstajući generacijama na jednoj te-
ritoriji ljudi se vezuju za nju kao za svoj zavičaj, rodnu grudu. Pri tome, teritorija
odlučujuće utiče ne toliko kao geografska sredina, koliko kao prirodni okvir unutar
koga se odvijaju ključni socijalni procesi (stvaranje tržišta, nacionalne države i na-
cionalne kulture), koji doprinose stvaranju nacije.
Međutim, treba imati u vidu da je odnos teritorije i nacije dosta složen, ta-
ko da nije dovoljno samo reći da je teritorija konstitutivni činilac nacije, odnosno

173

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Nacionalna kultura postaje odlučujući faktor u borbi za osvajanje slobode i
samostalnosti i pre stvaranja sopstvene države. Takođe, nacionalna kultura ima pre-
sudan značaj za integritet nacije i za njeno odupiranje opasnostima od asimilacije.
              Nacionalna psihička konstitucija, odnosno nacionalni karakter, kao zbir
istovetnih ili veoma sličnih socio-psiholoških osobenosti postupaka, ponašanja i re-
akcija, svojstvenih pripadnicima jedne nacije – predstavlja veoma značajan aspekt
kulture i bitno obeležje nacije. Dvorniković, na primer, tvrdi da krvno srodstvo, za-
jednički život kroz vekove, zajednička istorijska sudbina i borba, spajaju pojedince
i stvaraju zajednički duhovni tip, koji se manifestuje kroz svakodnevne navike, po-
našanja i reagovanja u najmanjim sitnicama. Istraživanja Jovana Cvijića, pak, po-
kazuju da se na našem tlu radi o više različitih tipova, mentalnih struktura, koje se
ne mogu svesti na jedan nacionalni karakter, na nacionalnu psihičku konstituciju.
             U stvaranju nacionalnog osećanja značajnu ulogu igra i religija, kao jedan
od važnih elemenata kulture (na primer, u konstituisanju muslimanske nacije, reli-
gija je odigrala ključnu ulogu). Ali, religija se pojavljuje i kao snažana faktor razli-
kovanja nacija, uprkos mnogim sličnostima (na primer, Srbi i Hrvati).
             Nacija se ne može odrediti i definisati samo pomoću jednog elementa, niti,
pak, pomoću više različitih elemenata, koji bi bili isključivo objektivnog ili subjek-
tivnog karaktera. Nacija se formira kao rezultat delovanja složenog niza

objektiv-

nih

(zajednička teritorija i nacionalna država, zajednička istorija, etničko srodstvo,

jezik

) i subjektivnih

elemenata (svest o nacionalnoj pripadnosti, nacionalni menta-

litet, religija i dr.), njihovim međudejstvom. Polazeći od toga, može se reći da je

nacija moderna globalna etnička zajednica koju odlikuje život na određenoj
teritoriji, jedinstveno tržište, suverena nacionalna država i specifični elementi
kulture, počev od zajedničkog (književnog) jezika, preko religije, do sistema
vrednosti i normi.

Nastanak i formiranje nacija

             Društveno-istorijske uslove nastanka i formiranja nacija nalazimo u onom
periodu razvoja društva kada počinju da isčezavaju naturalni i da se razvijaju rob-
no-novčani odnosi, kada feudalni način proizvodnje prerasta u kapitalistički. Takvi
uslovi zahtevali su čvršće povezivanje naroda, odnosno etničkih zajednica. Kapita-
listički način proizvodnje je potkopao temelje ekonomsko- političke usitnjenosti fe-
udalnog društva, pri čemu je buržoazija ostala faktor nacionalnog buđenja naroda i
glavni   nosilac   težnji   za   nacionalno   oslobođenje   i   stvaranje   nacionalnih   država,
stvarajući predpostavke za konstituisanje nacionalne svesti naroda. Potreba za što
većim tržištima na kojima bi plasirala svoje proizvode, gonila je buržoaziju vlada-
juće nacije da uspostavi veze na celoj zemljinoj kugli, orijentišući se tako na politi-
ku nacionalnog ugnjetavanja.

175

- 176 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Nacionalno buđenje se, kao što je poznato, ne vrši istovremeno i pod istim
uslovima u svim zemljama. U Holandiji se, na primer, to dešava u XVI veku, u En-
gleskoj u XVII, u Francuskoj u XVIII, a kod nas u XIX i XX veku. Kasnije, kapita-
lizam u licu imperijalizma ne podstiče nacionalno buđenje, već ga i koči, težeći da
kozervira postojeće odnose u zemljama koje je pretvorio u kolonije. Zato se u kolo-
nijalnim zemljama, kao nosilac nacionalnog buđenja, pojavljuju široki narodni slo-
jevi, jer buržoazije u tim zemljama i nema. Proces nacionalnog buđenja se ne zavr-
šava sa stvaranjem kapitalističkih nacionalnih država, već se on nastavlja.

Svaka faza formiranja nacija, nažalost, povezana je sa nacionalnim ra-

tovima

. Isto tako, sa promenom faza, menja se uloga i karakter nacionalnih pokre-

ta, tako da nacionalni pokreti deluju ne samo integrativno (ujedinjavajuće), već i
dezintegrativno (separatistički).

U prvoj fazi

, koja obuhvata skoro ceo XIX vek, dolazi do stvaranja nacio-

nalnih država (Nemačka, Italija, Francuska i dr.). Tada nacije deluju ujedinjavaju-
će, jer se od niza malih država stvaraju moćne jednonacionalne države. Tako se na
tlu zapadne Evrope u toku XIX veka od 160 malih državica stvaraju svega 27 drža-
va.

U drugoj fazi

, početkom XX veka, odnosno posle I svetskog rata, nacije

deluju separatistički. To je period kada se na ruševinama velikog carstva Austrou-
garske stvara niz malih, samostalnih i višenacionalnih država (Jugoslavija, Čeho-
slovačka). Težnja da se formiraju države sa etnički i jezički homogenim stanovniš-
tvom, kao što je poznato, imala je za posledicu masovno uništavanje i proterivanje
nacionalnih manjina. Tako su, na primer, pred početak II svetskog rata, Turci izvr-
šili masovni progon Jermena i masovno ubijanje Grka. Hitler je izvršio masovni
genocid nad Jevrejima i drugim narodima i preselio Nemce iz južnog Tirola u Ne-
mačku. Nemci su, pak, proterani iz Poljske i Čehoslovačke itd.

Treću fazu

formiranja nacija karakterišu dva momenta, i to: (1) stvaranje

niza samostalnih nacionalnih država na talasima antikolonijalne revolucije i propa-
danja velikih kolonijalnih imperija, koje su zbog toga ostavile seme budućih nepre-
kidnih nacionalnih sukoba; i (2) stvaranje Varšavskog pakta u Evropi pod hegemo-
nijom ondašnjeg SSSR-a, što je od samog početka podsticalo težnje ka nezavisno-
sti i bilo izvor nacionalnih sukoba.

Četvrta faza

formiranja nacija i nacionalnih država je dezintegracija i ras-

pad bivših socijalističkih višenacionalnih država (SSSR, SFRJ, Čehoslovačka),
praćena žestokim nacionalnim konfliktima, pre svega, na prostorima bivše SFRJ.
Na taj način, nastaje veliki istorijski paradoks: u periodu kada visoko razvijeni
svet, posebno Evropa, ide ka ujedinjavanju i stvaranju velikih nadnacionalnih inte-
gracija, pojavljuju se separatistički pokreti koji u sebi sadrže veliki konfliktni po-
tencijal, sa svim negativnim posledicama koje iz toga proizilaze.

176

- 178 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Militantni nacionalizam karakteriše i kolektivni egoizam, agresivnost i eks-
panzionizam, odnosno težnja za osvajanjem tuđih teritorija, asimilacijom i poro-
bljavanjem drugih nacija. Militantni nacionalizam podrazumeva takvu nacionalnu
strast koja poništava sve druge vrednosti i potrebe, ne dozvoljava ekonomski i poli-
tički pluralizam i stvara osećanje totalne homogenosti u kojoj se poništavaju sve in-
dividualne razlike, pa i slobode.
             O političkom karakteru nacionalizma i danas postoje mnogi sporovi. Na
jednoj strani, na nacionalizam se gleda kao na narodno-oslobodilačku snagu koja
pruža nadu u nacionalno jedinstvo ili nacionalnu nezavisnost. Na drugoj strani,
upozorava se da nacionalizam može da bude iracionalna i reakcionarna doktrina
koja daje mogućnost političkim vođama da u ime nacije vode ratnu politiku.
             U različitim periodima, nacionalizam je bio i progresivan i reakcionaran,
demokratski i autoritaran, oslobađajući i podčinjavajući, levičarski i desničarski. Iz
tih razloga, možda je bolje da se nacionalizam ne tretira kao jedinstvena politička
pojava, već kao skup tradicija kojima je zajedničko jedno obeležje, a to je da svako
na svoj način priznaje centralni politički značaj nacije. Nacionalizam se pojavljuje
kao   ''ideološki   konstrukt   uobličavanja   političkog   identiteta   i   jedan   od   mogućih
odgovora na novovekovnu krizu vlasti''.

              Nacionalizam prenebregava sve društvene i političke principe ljudskog
roda sa humanističkim odlikama. Njemu je potreban drugi, različiti, potrebne su
mu   relacije   koje   počivaju   na   registru   od   nepoverenja   do   mržnje.   Politika
nacionalizma,   u   stvari,   više   od   jednog   veka,   crpi   energiju   dobrim   delom   iz
''osećanja prezira i poštovanja koje ljudi osećaju da drugi oko njih gaje prema
njima''.

             Karakter nacionalizma određen je i uslovima u kojima nastaju političke
težnje i politički ciljevi. Ako se radi o stranoj vladavini ili kolonijalnoj vlasti,
nacionalizam se obično pojavljuje kao oslobađajuća snaga povezana sa ciljevima
slobode,   pravde   i   demokratije.   Kada   je   posledica   društvenih   i   demografskih
promena, nacionalizam često ima zatvoren i izolovan karakter, a obično sa sobom
nosi rasizam i ksenofobiju. Najzad, nacionalizam oblikuju i politički ideali onih
koji ga zastupaju. Zbog toga, nacionalizam   na različite načine privlači liberale,
konzervativce,   socijaliste,   fašiste,   pa   i   komuniste.   U   tom   smislu,   najznačajniji
izrazi nacionalizma o kojima se govori u sociološkoj i politikološkoj literaturi, su:
liberalni   nacionalizam,   konzervativni   nacionalizam,   ekspanzionistički
nacionalizam, antikolonijalni nacionalizam i dr.).

Boško Kovačević, cit. delo, str.124.

Č. Tejlor, Prizivanje građanskog društva, Beogradski krug, Beograd, 1998., str. 61.

178

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Pojavni oblici nacionalizma

Pojavni oblici nacionalizma na našim (balkanskim) prostorima

su mnogo-

brojni. Zavisno od okolnodti, najčešće se pojavljuju kao: šovinizam, nacionalni ni-
hilizam, separatizam, ekstremni etnocentrizam, ksenofobija, unitarizam, rasizam i
dr.

Šovinizam

se karakteriše nacionalnom isključivošću, stavom o opštoj nad-

moći svoje nacije u odnosu na druge. U tom smislu šovinizam propoveda nacional-
nu izolovanost, mržnju i neprijateljstvo prema drugim nacijama. Šovinisti su naj-
češće revanšistički raspoloženi i traže "istorijska opravdanja" za svoju mržnju i
agresivnost.

Nacionalni nihilizam

je još ekstremniji vid nacionalizma. Reč je o onom

obliku nacionalizma koji je toliko samozaljubljen u svoju naciju i njene "prednosti"
u odnosu na druge nacije, da pojedinim nacijama ne priznaje ni pravo na postoja-
nje. Na unutrašnjem planu nacionalni nihilizam se ispoljava kao separatizam, rasi-
zam i dr.

Separatizam

, kao oblik nacionalizma, ali i kao njegova imanentna odlika,

karakteriše neodoljiva težnja ka etničko-nacionalnim podelama i odcepljenju od dr-
žavne zajednice. Frankovački pokret u prvoj Jugoslaviji, koji je zagovarao izdvaja-
nje iz državne zajednice, a što se, uz pomoć fašizma, kroz tzv. NDH, i realizovalo
– predstavlja eklatantan primer. Savremene primere separatizma smo imali u sluča-
ju raspada bivše SFRJ.

Etnocentrizam

je svojevrsna fetišizacija svoga etnosa i nipodaštavanje

drugih naroda i nacija, njihove tradicije i kulturnih vrednosti. Preuveličavajući sve
atribute svoje nacije, etnocentrizam razvija osećanje autarhije i nacionalne superi-
ornosti. Praktično, etnocentrizam se manifestuje kao nacionalni ekskluzivizam, vr-
šeći stalno distanciranje od drugih nacija, njihovu diskriminaciju i asimilaciju. Na
toj osnovi se razvija i neka vrsta ksenofobije.

Ksenofobija

je oblik nacionalizma koji nastaje iz straha od stranaca, pri-

padnika raznih nacionalnosti, koji su se doselili u dotičnu zemlju. Takva vrsta naci-
onalizma je naročito prisutna u zemljama zapadne Evrope, u koje dolazi veliki broj
radnika iz drugih zemalja sveta. Ona se manifestuje u pružanju otpora integraciji
stranaca u njihove zemlje i strahu o navodnoj ugroženosti nacionalne čistote, pre
svega, kulture i jezika, pa i ekonomije, uprkos činjenici što su doseljeni radnici,
uključujući i one iz Srbije, dali veliki doprinos izgradnji zapadno-evropskih zema-
lja.
Kada je reč o ksenofobiji treba imati u vidu još neke momente. Ksenofobi-
ja se, realno, više ispoljava kod malih nacija (na primer, Slovenija), a u našim uslo-
vima, elementi ksenofobije su više-manje povezani sa eventualnim manifestacija-

179

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

sa svim negativnim posledicama koje iz toga proizilaze. Jedan od primera za to
imamo kod delovanja političkih elita neposredno pre međunacionalnih sukoba na
prostorima bivše SFRJ, kada su politički lideri, umesto iznalaženja političkog reše-
nja i kompromisa, dobrim delom, direktno doprinosili i podsticali međunacionalne
sukobe, umesto da ih spreče.

Uzroci nacionalizma

su mnogobrojni. Kada je reč o našim uslovima, treba

reći, ne ulazeći u njihovu širu analizu, da oni leže, pre svega, u niskom stepenu

ekonomske razvijenosti. Isto tako, uzroci nacionalizma leže i u velikom stepenu

podržavljenja društvenih funkcija i prenaglašenom uticaju državno-birokratskih

struktura, uprkos verbalnim pričama o jačanju lokalne samouprave. Pored toga,

uzroci nacionalizma se nalaze i u negativnim manifestacijama istorijskog nasleđa,

koje je ostavilo velika opterećenja u svesti ljudi i u tradiciji.

Uprkos tome što nacionalizam otežava ukrupnjavanje (integraciju) ljudskih

zajednica, istorija razvoja ljudskog društva pokazuje da taj proces nezadrživo teče.

Dok su za prvobitnu zajednicu karakteristični rodovi, za robovlasničko društvo ple-

mena i plemenski savezi, dotle se u feudalizmu konstituišu narodi kao šire društve-

ne zajednice, da bi kapitalizam stvorio uslove za stvaranje nacija kao viših oblika

društvenog života. Taj proces nije išao, a i danas ne ide, pravolinijski i samo uzla-

zno. Naprotiv. Ali, realno je očekivati da će dalji društveni razvoj svakako stvarati

uslove i predpostavke za veću integraciju nacionalnih zajednica, pogotovo u savre-

menim uslovima globalizacije, na osnovama rezultata nauke, tehnike, tehnologije i

informatike.

Zbog toga, nasuprot tome što u nekim delovima sveta još nisu do kraja

formirane nacije i nacionalne države, neki teoretičari danas govore o "kraju

nacionalne države", kao posledici globalizacije, ističući da živimo u "svetu bez

granica" u kome nacionalni identitet sve više slabi. U tom smislu treba razumeti i

mnoge druge sintagme u savremenim teorijama o naciji i nacionalizmu ("nacija bez

države", "Evropa regiona" i dr.). Ipak, ne bi trebalo izgubiti iz vida činjenicu da je

danas svaka zemlja u svetu nacionalna država ili teži da to postane, jer je

nacionalna država postala univerzalni politički oblik. Tu činjenicu potvrđuju

zbivanja posle pada Berlinskog zida, kada su mnoge države postale nezavisne, tako

da u svetu danas ima mnogo više nacionalnih država nego pre dvadeset godina.

DRUSTVENA STRATIFIKACIJA

K l a s e

Pojam klase u sociološkom smislu ne odnosi se na sve, već samo na odre-
đene vrste društvenih grupa. Pri tome, vrlo je značajno utvrditi faktore po kojima

181

- 182 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

se društvene klase razlikuju od ostalih društvenih grupa koje nisu klase (kaste, sta-
leži, slojevi, profesije). Sociolozi se razlikuju upravo po tome kome elementu ili
kojim elementima klase pridaju najveći značaj. Po jednima je to način sticanja i ko-
ličina materijalnog bogatstva kojim društvena grupa raspolaže; po drugima to je stil
i kvalitet života; po trećima to je poreklo društvene moći; itd. Vrlo značajan dopri-
nos pojmovnom razumevanju klasa, njihovom nastanku i međusobnom sukobljava-
nju, dali su klasici marksizma, a zatim i mnogi drugi teoretičari, kako oni koji su
bili pristalice marksizma, tako i nemarksistički orijentisani teoretičari.
             Kao što je poznato, u prvobitnoj zajednici nije bilo društvenih klasa i kla-
sne borbe. Radi se o vrlo niskom stupnju ekonomskog razvoja, kada je dominirala
tzv. sakupljačka privreda. Ljudi su zajednički radili i zajednički raspodeljivali sa-
kupljene plodove u prirodi. Svojina je bila zajednička. Osnovna podela rada je po-
dela po polu. Nije bilo nikakvih razloga za eksploataciju jednih od strane drugih, a
o cepanju društva na klase nije moglo biti ni govora.
             Međutim, društvo nije niti je moglo ostati na takvom stupnju razvoja. Dalji
ekonomski razvoj doveo je do društvene podele rada (zemljoradnja, stočarstvo, za-
natstvo, trgovina), a samim tim i do stvaranja viška proizvoda, preko onoga što je
potrebno za izdržavanje i reprodukciju radne snage. Čim je došlo do stvaranja viš-
ka proizvoda, javlja se potreba i mogućnost za prisvajanje toga viška. Da bi se,
pak, postiglo vlasništvo nad viškom proizvoda, mora da se, pre svega, ostvari vla-
sništvo nad sredstvima za proizvodnju. Tu mogućnost su najpre koristile rodovske
starešine, poglavice, vojskovođe i dr. Zarobljenici se sada više ne ubijaju, već se
koriste za rad. Tako i nastaju začeci ropstva, tj. prva klasna podela u društvu na
slobodne (eksploatatore) i robove (eksploatisane). Nastankom privatne svojine i
podelom   društva   na   klase,   društvo   se   dalje   razvijalo   kao   klasno   društvo,   kroz
klasnu   borbu,   pri   čemu   klasna   borba   ima   širi   smisao,   ne   samo   kao   borba   za
političku vlast, preko koje se dolazi do ekonomske vlasti, već i kao borba na svim
drugim   sektorima   društvenog   života.   Iz   toga   proizilazi   zaključak   da   ’’...bez
konflikata, nema progresa’’(Marks).
             Marks je dao i elemente za razumevanje pojma klasa. Njegovo određenje
pojma klasa je više sociološko, za razliku od Lenjina, čije je određenje više eko-
nomsko. U svom delu "Osamnaesti brimer Luja Bonaparte" Marks naglašava da
ukoliko milioni porodica žive pod ekonomskim uslovima egzistencije koji njihov
način života, njihove interese i njihovo obrazovanje odvajaju od načina života, in-
teresa i obrazovanja drugih klasa i njima ih neprijateljski suprotstavljaju, utoliko
oni čine klasu.
             Polazeći od toga,  kao i od iskustva evropskog, posebno ruskog proletarija-
ta krajem XIX i početkom XX veka, Lenjin je dalje razrađivao pitanje klasa i kla-
snih odnosa i dao definiciju klasa. U svom spisu "Velika inicijativa" on ističe da su
klase velike grupe ljudi koje se razlikuju: (1) po svom mestu u istorijski određenom

182

- 184 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

plemstvo i sveštenstvo. U kapitalizmu, pored kapitalista i proletera, postoje i među-
klase, kao: veleposednici, sitni sopstvenici, seljaštvo, sloj inteligencije, birokratije i
dr.
U okviru same buržoazije, postoji nekoliko frakcija: trgovačka, industrijska
i finansijska. U okviru sitne buržoazije: sitno i srednje seljaštvo, zanatlije i tzv. slo-
bodne profesije. U okviru seljaštva postoje elementi koji pripadaju različitim klasa-
ma. Isto tako, sama inteligencija je sastavljena od raznih klasnih elemenata, kao:
buržoaska, sitnoburžoaska i proleterska inteligencija. U kapitalizmu postoji i tzv.
lumpenproletarijat, sloj koji čine: lopovi, kriminalci, prostitutke, prosjaci, skitnice i dr.
Postavlja se pitanje:

da li su klase kohezione društvene grupe,

odnosno

da li između njih i u okviru njih postoji harmonija ili je reč o prisustvu slabijih ili
jačih protivrečnosti?
Za Marksovo shvatanje klasne kohezije je karakteristično da on klasnu ko-
heziju u jednoj od antagonističkih klasa uslovljava upravo postojanjem klasnih su-
protnosti. To znači da je jedinstvo klase vezano za njenu borbu protiv druge klase,
pri čemu je ona jedinstvenija, ukoliko je borba jača, iako ni u jednoj klasi nema
potpune kohezije. Isto tako, i u okviru frakcija eksploatatorskih klasa odvija se ve-
liki broj društvenih sukoba koji otežavaju klasnu koheziju.
Međutim, Maks Veber je, prigovarajući Marksu da je dao suviše jedno-
stavnu stratifikaciju društva i da se njegovom teorijom ne mogu objasniti mnoga
pitanja, razvio tročlanu pojmovnu šemu društvene stratifikacije. Naime, on polazi
od tri sasvim različita tipa socijalne stratifikacije, i to: (1) klasa; (2) status; i (3)
moć.

Klasa

je, po njemu, ograničena na ekonomsko područje i ukazuje na sličnost

životnih mogućnosti određenih društvenih grupa,

status

je stepen društvenog ugle-

da koji se pridaje pojedincu ili društvenoj grupi, a

moć

je svojstvo pojedinaca ili

određenih društvenih grupa da nametnu svoju volju, uprkos otporu drugih.
Za razliku od Marksa, Veber ne upotrebljava sintagmu "klasna nejedna-
kost", već "socijalna slojevitost", mada to ne znači da se on u nekim pogledima ne
slaže sa Marksom. On, slično Marksu, na klase gleda u kategorijama ekonomije,
pre svega, tržišne privrede u kojoj postoji takmičenje za ekonomsku dobit.U stvari,
za Vebera je "klasna situacija" - "tržišna situacija". U sličnim klasnim, odnosno tr-
žišnim situacijama pojedinci imaju slične životne šanse. Njihov ekonomski položaj
ima direktan uticaj na njihove šanse da steknu sve ono što se u tom društvu smatra
poželjnim (visoko obrazovanje, kvalitetno stanovanje, bolja kola i dr.). Klasna po-
dela, po Veberu, postoji između onih koji poseduju proizvodne snage i onih koji ih
nemaju, ma da oni koji nemaju vlasništvo imaju visoke prihode (na primer, mena-
džeri i razni stručnjaci, visoki službenici i dr.).
Polazeći od toga, Veber razlikuje četiri društvene klase, i to: (1) posednička
gornja klasa; (2) gornja klasa bez poseda ("beli okovratnici"); (3) sitna buržoazija; i
(4) fizički radnici.Veber smatra, za razliku od Marksa, da je privatna svojina (imo-

184

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

vina, posedovanje) najvažniji uzrok postojanja klasa, mada on ima u vidu i druge
elemente. Na primer, on smatra da tržišna vrednost neposedničke klase varira, čime
se stvaraju mogućnosti za nastanak različitih društvenih klasa.
Isto tako, Veber ne prihvata Marksovu ideju o polarizaciji klasa, odnosno o
binarnoj klasnoj strukturi. Umesto klasne polarizacije, Veber uočava diverzifikaci-
ju (unutrašnju promenu) i ekspanziju činovničke srednje klase. Naime, iako broj
malih posednika (sitna buržoazija) stalno opada, to ne znači da su oni potisnuti u fi-
zičke radnike. Naprotiv, oni postaju činovnici ili kvalifikovani manuelni radnici,
tako da se ta činovnička klasa ("srednja klasa"), sa razvojem kapitalizma, ne suža-
va, već stalno širi. Ta birokratska, odnosno "racionalna" administracija, kako Veber
kaže, odgovara i savremenim institucijama i organizacijama i predstavlja posebnu
vrstu organizacione strukture koja uključuje vrlo brojno činovništvo i niže kancela-
rijsko osoblje.
Veber ne prihvata ni Marksovu ideju o neizbežnosti proleterske revolucije.
Takodje, Veber ne prihvata Marksovo stanovište da politička moć nužno proizilazi
iz ekonomske moći, dokazujući da raspodela moći u društvu nije nužno povezana
sa raspodelom klasne nejednakosti, tako da je klasna pozicija samo jedan od mogu-
ćih osnova moći. To znači da se društvene grupe mogu formirati ne samo po osno-
vu neravnomerne raspodele bogatstva, već i po osnovu slične "statusne situacije",
odnosno po osnovu neravnomerne raspodele "društvene časti". To praktično znači
da oni koji imaju jednaku klasnu situaciju neće nužno pripadati istoj statusnoj gru-
pi.
U američkoj sociologiji, nasuprot marksističkoj teoriji klasa, dominira

tzv.

teorija socijalne stratifikacije.

Za ovu teoriju, pored ostalog, karakteristično je, i

to: shvatanje društva kao harmoničnog organizma; shvatanje promena samo kao
evolutivnih i u okvirima postojećeg sistema; ideja o postojanju jedinstvenog siste-
ma vrednosti kojima se rukovode svi pripadnici društva; shvatanje da je osnovni iz-
vor svih socijalnih sukoba u devijantnom ponašanju pojedinaca; shvatanje da u
profesionalnoj podeli rada leži osnovni uzrok grupisanja u svim društvima; i dr.
Ako bismo sumirali razlike između marksističke teorije klasa i teorije soci-
jalne stratifikacije, one bi se mogle svesti na sledeće:

– za razliku od marksizma, koji pristupa podeli društva sa stanovišta ele-
menata dezintegracije i unutrašnjih antagonizama, teorija socijalne stratifikacije se
bavi diferencijacijom društva, pri čemu se podrazumeva da i diferencirano društvo
može biti integrisana, kompaktna i funkcionalno neraskidiva celina;
– za razliku od marksizma koji podelu društva vrši prema alternativnim ka-
rakteristikama (eksploatatori i oni koji to nisu, vlasnici i nevlasnici), teorija socijal-

Vidi: Ž. Bauman, Marksistička teorija društva, Rad, Beograd, 1969, str. 76–77.

185

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ve društvenog i verskog života drevne Indije. U osnovi kastinskog sistema su četiri
kaste, odnosno varne, i to: (1) bramani (sveštenici i učitelji – "intelektualna elita");
(2) kšatrije (vladari i ratnici); (3) vajsije (zanatlije, trgovci i sl.); i (4) sudre (poljo-
privrednici i razne vrste fizičkih radnika). Postoji i peta skupina – parije, koja je iz-
van kaste.

S t a l e z i

             Staleži su karakteristični za feudalno društvo, a njihov društveni položaj je
definisan pravnim propisima. Pripadnost pojedinaca konkretnom staležu određena
je rođenjem, a društvene funkcije koje oni vrše su, po pravilu, nasledne. U odnosu
na kaste, kako je već napred rečeno, staleži su relativno otvorenije društvene grupe.
Kod staleža je donekle bilo moguće prelaženje iz nižeg u viši ili iz višeg u niži sta-
lež. Kralj je, na primer, mogao da dodeli plemićku titulu za vojne i političke zaslu-
ge ili imanje (zemlju) i onim pojedincima koji nemaju plemićsko poreklo.
             Po svom nastanku, staleži su povezani sa kastama, s tim što u kastinskim
odnosima dominira religijska, a u staleškim – pravna prinuda. Već u kapitalizmu
klasni odnosi su oslobođeni religijsko-kastinskih, a zatim i pravno-sataleških okvi-
ra, jer građani postaju ravnopravni (bar formalno), a staleške podele bivaju ukinute
(bar u načelu).
             Kastinsko društvo se, u srednjovekovnoj literaturi, već krajem IX veka, a
posebno u XI veku, opisuje kao društvo koje čine tri staleža: oratores, bellatores,
laboratores – sveštenstvo, ratnici i radnici. Staleži su bili karakteristični za zapad-
no-evropsko društvo, kao što su bile kaste za indijsko društvo.
             Francusko društvo je, na primer, paradigmatičan oblik evropskog srednjo-
vekovnog društva. Ono se deli na tri staleža: plemstvo (svetovno), sveštenstvo (cr-
kveno plemstvo) i tzv. "treći stalež". Svetovno i crkveno plemstvo obuhvatalo je
samo mali deo ukupne populacije feudalnog društva. "Treći stalež" je bio heteroge-
nog sastava. Najbrojniji su bili seljaci i kmetovi, pri čemu je građanski sloj (burge-
ri), u poređenju sa selom, po svojoj strukturi, bio vrlo raznovrstan i složen, jer su
ga činili pripadnici raznih cehova, odnosno zanatskih proizvodnih grupa, zatim, tr-
govci, činovnici, niže sveštenstvo i dr. U cehovima (savez zanatlija) se odvijao či-
tav život građana i njihovih porodica, a u gildama (savez trgovaca) se ostvarivali
ne samo proizvodno-prodajni interesi i socijalna borba, već i staleška pripadnost,
pravosuđe, potreba za zaštitom religiozne funkije, razonoda, uzajamna pomoć, or-
ganizacija slobodnog vremena i dr.
             Promene u feudalnom društvu, a samim tim i u njegovoj staleškoj stratifi-
kaciji, upravo je pokrenuo "treći stalež". U gradovima je došlo do razvijanja nove
vrste proizvodnje, koja postepeno preovladava nad poljoprivredom. U početku je to
zanatska i trgovinska delatnost, a zatim se razvija prva industrijska (manufakturna)
proizvodnja. Istovremeno, nastaje veliki broj profesija. Na univerzitetima se pokre-

187

- 188 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ću i oživljavaju naučlna istraživanja. Ekonomska, politička i kulturna pobeda "tre-
ćeg staleža" označava konačan raskid sa dugotrajnim srednjim vekom, kada defini-
tivno nestaje feudalna diferencijacija i stratifikacija, a nastaju njihovi novi oblici,
kao izraz dubokih promena u čitavoj strukturi društva.

S l o j e v i

Sloj

je posebna društvena grupa u okviru delova jedne klase. U tom smislu

govorimo o slojevima u buržoaskoj klasi. Na primer, prema veličini materijalnog
bogatstva: krupna, srednja i sitna buržoazija. Ili, prema granama privredne delatno-
sti: industrijska, trgovačka i finansijska buržoazija.
             Slojevi figuriraju i između osnovnih društvenih klasa. Na primer, sitni sop-
stvenici, kao srednji sloj, odnosno međusloj, koji teži ka buržoaziji, ali to nije, kao i
što teži da se odvoji od radničke klase, ali još uvek to ne može u potpunosti da ostva-
ri. Otuda i velika klasna kolebljivost i protivrečnost političkih težnji međuslojeva
kao društvenih grupa, zbog čega su predmet pažnje mnogih teoretičara. Pri tome,
posebno treba imati u vidu one društvene slojeve koji su zasnovani na moći i vlasti u
društvu, a ne na posedovanju materijalnog bogatstva (birokratija, tehnokratija i dr.).
             Slojevi se lakše mogu prepoznati u stabilnim društvenim sistemima, jer su
oni "bliži površini", za razliku od klasa koje su skrivenije. Drugim rečima, slojevi
su manifestni oblik struktuiranja stabilnih društava, a latentna klasna podela, za
razliku od slojeva, "izbija na površinu" u uslovima društvene krize, kada klasni
konflikti dobijaju manifestni oblik. Slojevi često čine delove klasa ili su van klasa,
poput tzv. slobodnih profesija. U svakom slučaju, pogled na strukturu društava pre-
ko strukture slojeva sasvim je drugačiji od pogleda na strukturu društva preko druš-
tvenih klasa.
             U stabilnim društvenim sistemima oblici struktuiranja se sve više zasnivaju
na ulozi, odnosno funkciji pojedinaca u društveno-profesionalnoj podeli rada. Polo-
žaj proizilazi upravo iz profesije (zanimanja). Ali, na određivanje društvenog polo-
žaja, pored ekonomske pozicije, odnosno mesta u društvenoj podeli rada, utiču i
uloge u politici, u porodici, zatim, obrazovni nivo i druge odlike koje su vezane za
društveni status i ulogu, odnosno za čast i prestiž. Društveni sloj (stratum) čine po-
jedinci koji zauzimaju približno iste društvene položaje.
U savremenim postindustrijskim društvima (SAD, zapadna Evropa, Japan),
koja su najotvorenija i u kojima dominira ekonomska diferencijacija, društvena ne-
jednakost se sve više personalizuje. Personalizovana društvena stratifikacija, kao
novi sistem društvene nejednakosti, upravo je proizvod postindustrijskih društava.
U ovim društvima ekonomska diferencijacija se pojavljuje kao jedan od aspekata
sistema stratifikacije. Nove profesije dovode do nastajanja različitih intelektualnih
slojeva (naučnika, univerzitetskih i drugih nastavnika, tehničara, zaposlenih u ma-
sovnim medijima, zdravstu, administrativnim službama i dr.), ali i pojava omladine

188

- 190 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

polazište da je masa, narod, nesposoban da upravlja i da takvu ulogu može i treba
da ima odabrana manjina. Među teoretičarima koji su prvi izrazili elitističke ideje
bili su, i to: Vilfredo Pareto (1848-1923), Geatano Moska (1858-1941), Rajt Mils
(1916-1964) i dr.

I n t e l i g e n c i j a

                         Inteligencija predstavlja poseban sloj ljudi čiji je rad prevashodno
intelektualnog i duhovno-stvaralačkog karaktera. U određenju inteligencije postoje
teškoće, jer duhovne funkcije, kao osnov konstituisanja inteligencije kao posebnog
društvenog sloja, imaju različite oznake u različitim društvima. U svakom slučaju,
moć inteligencije počiva na njenom znanju i mišljenju, odnosno na svojevrsnom
kulturnom kapitalu, od izuzetnog značaja za razvoj društva.
                         Iako je za bavljenje intelektualnim radom neophodan visok stepen
obrazovne i profesionalne osposobljenosti, to ne mora da znači da inteligenciju
čine samo ljudi sa univerzitetskim diplomama, koje u formalnom smislu određuju
inteligenciju,   jer   diploma   automatski   ne   daje   status   intelektualca.   Takođe,   ni
određeni visok položaj (funkcija) u društvu, sam po sebi, ne daje za pravo da se
ljudi, samo po tom osnovu, tretiraju intelektualcima.
             Za pripadnike intelektualnog sloja, pored posedovanja određenog stepena
znanja i obrazovanja, podjednako je važno obavljanje intelektualnih aktivnosti koje
podrazumevaju stvaralaštvo, kritičko preispitivanje svega sa aspekta istine i smisla,
kao i ''intelektualno poštenje'', odnosno nepristrasnost pri davanju odgovora na sva
značajna drustvena pitanja.
              Međutim, iako se inteligencija najčešće vezuje za pojam stvaralaštva i
brojnim pojavnim oblicima (nauka, tehnika, kultura i dr.), ona se pojavljuje i preko
reprodukcije   kulturnih   vrednosti.   Otuda   i   uslovna   podela   na

stvaralačku

reproduktivnu

inteligenciju. Brojni primeri pokazuju da je reproduktivna

inteligencija značajno doprinela popularisanju nekih duhovnih vrednosti (muzika,
na primer).
             Inteligencija ne treba da ostane nema pred aktuelnim društveno-političkim
pitanjima i događajima. Ona, sa moralnog stanovišta, treba da zauzima kritički stav
prema   svim   značajnim   društvenim   tokovima,   dajući   argumente   za   određena
konkretna rešenja. Kritički glas intelektualaca u svetu poremećenih vrednosti, bez
obzira što ga najčešće ne čuju oni koji odlučuju, ima značaj savesti društva, sto je
od ogromnog značaja za radikalne i progresivne društvene promene.
              Inteligencija se, prema oblasti rada, deli na

humanističku

tehničku

Humanistička inteligencija se vezuje za pojam inteligencije u užem smislu. Smatra
se da je humanistička inteligencija, po humanitetu svojih ciljeva, okrenuta ka
suštinskim vrednostima društva. Tehnička inteligencija, pak, ima uže polje
delovanja. Ona je više usmerena ka stvaranju i primeni naučnih i tehničkih znanja i

190

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ka većoj profesionalizaciji po osnovi tehničkih znanja. Naravno, granična linija
između humanističke i tehničke inteligencije je uslovna, jer i tehnička inteligencija
može   biti   angažovana   na   vitalnim   pitanjima   društva   koja   čine   glavni   predmet
interesovanja humanističke inteligencije.
             U slobodnom demokratskom društvu glas intelektualca ne sme da bude
sputavan, ni po kojoj osnovi. Istovremeno, da bi podneo svoj deo odgovornosti,
intelektualac mora da raspolaže svešću o važnosti svoje misije. A na pitanje ko
treba da bude ''novi intelektualac'', Ajen Rend ovako odgovara: ''Svi muškarci i
žene   koji   su   spremni   da   misle.   Svi   oni   koji   znaju   da   razum   mora   usmeravati
čovekov život, oni koji cene svoj život i nisu spremni da ga predaju kultu očaja u
modernoj   džungli   cinične   nemoći.   Svi   oni   koji   će   preuzeti   inicijativu   i
odgovornost''.

Razlika između društvenih grupa i klasa

U okviru problematike drustvene stratifikacije, po stavlja se jos jedno pita-
nje: po čemu se

društvene grupe koje nisu klase, razlikuju od klasa, kao fundamen-

talnih oblika društvene slojevitosti? Pri odgovoru na ovo pitanje treba imati u vidu
sledeće elemente:
             (1) društvene grupe koje nisu klase, ne razlikuju se međusobno kao vlasni-
ci i nevlasnici sredstava za proizvodnju, nego, pre svega, po tome što zauzimaju
različito mesto u društvenoj podeli rada na datom stupnju društvenog razvoja. Ta-
ko, na primer, privredna, politička, vojna, naučna i druge elite u savremenom kapi-
talizmu, razlikuju se od klasa i ostalih društvenih slojeva, pre svega, po značaju
svoje društvene pozicije i uloge u društvu;
             (2) odnosi između grupa koji nisu klase nisu odnosi eksploatatora i eksplo-
atisanih, iako je prisustvo takvih elemenata moguće. Za razliku od odnosa klasnih
suprotnosti, slojeve u prvom redu karakterišu odnosi profesionalne i sa njom pove-
zane društvene nejednakosti, tako da slojevi u međusobnom odnosu nisu antagoni-
stičke (nepomirljivo konfliktne) društvene grupe, iako u klasnom društvu, na odre-
đeni način, mogu da izražavaju klasne odnose i interese; i
             (3) u savremenom društvu, grupe se međusobno razlikuju po nejednakom
posedovanju ekonomske i političke moći. Ta nejednakost se ne zasniva na vlasniš-
tvu, nego na različitom društvenom položaju u datom sistemu društvene podele ra-
da. Na primer, odnos kapitaliste i menadžera. Kapitalista ima društvenu moć kao
vlasnik, dok menadžer raspolaže određenom moći kao nosilac rukovodeće funkci-

Vidi: Sociologija forever (priredio: Dragoljub Đorđević), Niš, 1996., str. 187-189.

191

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

li problemima sela treba pomenuti pesnike Homera i Hesioda, zatim Platona i Ari-
stotela, kao i neke rimske ruraliste.
             U prvim vekovima razvoja feudalizma ne postoje zabeležene nikakve zna-
čajne misli o selu i seljacima, sem što su se pojedini autori bavili prepisivanjem
spisa rimskih autora. Tek u delima Tome Akvinskog i Ibn Halduna se mogu naći
neke originalne misli.
             Posle pobede francuske revolucije, došlo je do zasnivanja kapitalističkih
društvenih odnosa. Jedna od posledica toga razvoja su i promene na selu, što je iza-
zvalo dublje strukturalne procese u ruralnim zajednicama. Snažno je počela da se
menja uloga seljaka. Došlo je do veće zavisnosti sela od grada, jer u tom periodu
dolazi do povećanja gradskog stanovništva u odnosu na seosko, kada nastaju i veli-
ki gradovi. Usledile su značajne faze u razvoju sela: tzv. prvobitna akumulacija,
moderna kolonizacija i industrijska revolucija. Svi ti procesi doveli su do savreme-
nog stanja u kome se nalazi selo i seljaštvo, sa svojim specifičnim karakteristikama
i odnosima sa gradom.
             U selima Srbije, do značajnih strukturnih promena, došlo je naročito posle
završetka II svetskog rata. Najznačajnije promene izvršene su u dve osnovne insti-
tucije sela, i to: (1) u zemljišnoj svojini (najpre se uvode tri oblika svojine – držav-
na, zadružna i privatna, da bi se, kasnije, sveli na dva oblika – društveni i individu-
alni); i (2) u seljačkoj porodici (crkveni brak je fakultativan, a građanski obavezan,
izjednačavanje supružnika u pravima i obavezama, sporazumni razvod braka, ne-
mogućnost stupanja u brak pre 18 godina i dr.).
             Iako je misao o selu i seljacima veoma stara, sociologija sela se konstituiše
dosta kasno. Neposredne korene sociologija sela ima u shvatanjima fiziokrata, en-
gleskoj školi, marksizmu i dr.
             Kod

fiziokrata

je posebno značajno učenje o prirodnom poretku, o čistom

prinosu i o društvenim klasama.

Naime, fiziokrati smatraju da u društvu treba da

vladaju prirodni zakoni, jer je društvo deo prirode. Budući da sve nevolje nastaju
zbog toga što su se ljudi udaljili od prirode i prirodnih zakona, treba se vratiti fizio-
kratiji, tj. vladavini prirodnih zakona. Pri tome, njihov "prirodni poredak" obuhvata
sve činioce u prirodi i društvu, a među njima je najvažnija zemlja i odnos prema
njoj, jer je isključivo zemlja sredstvo proizvodnje i jedino ona daje nove vrednosti.
"Zemlja je izvor svih dobara" - prvi je aksiom fiziokrata. Jedino je obrada zemlje
proizvodni rad i samo ona daje čist prinos. Druge delatnosti i vrste rada, po njima,
ne daju ništa novo. Stoga, "…jedino zemljoradnici čine proizvodnu klasu; svi gra-
đani koji se bave nečim drugim, a ne zemljoradnjom, čine sterilnu klasu"

G. Weurelscee, Les manuscripts de F. Quesnay et du marguis de Marabeau, Paris, 1910,

str. 47.

193

- 194 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Za proučavanje sela i seljaka je značajna i

engleska klasična škola

(Adam

Smit, Robert Maltus i dr.). Smit je kritikovao neke stavove fiziokrata i razradio, po-
red ostalog, svoje teorije o podeli rada i zemljišnoj renti. Podela rada, po Smitu,
povećava veštinu radnika, skraćuje vreme prelaska sa jedne radne operacije na dru-
gu, ubrzava uvođenje tehničkih pronalazaka u proces proizvodnje i povećava pro-
duktivnost rada. Sve je to mnogo lakše sprovesti u industriji nego u agraru, tako da
se industrija ne može nazvati "sterilnom", jer i ona stvara nove proizvode.
Smit je odbacio fiziokratsko shvatanje i u svojoj teoriji zemljišne rente, ko-
ja je bila od značaja za shvatanje klasa na selu. Po Smitu, društvo čine tri klase:
radnici, kapitalisti i zemljoradnici. Svakoj od ovih klasa odgovara i posebna vrsta
dohotka: najamnina, profit i renta. Zemljišnu rentu imaju vlasnici zemlje i ona ima
eksploatatorski karakter. Na visinu rente utiče plodnost zemljišta i njegov položaj
prema tržištu. "Renta od zemlje menja se ne samo njenom plodnošću, ma kakvi bili
njeni proizvodi, već se menja i s položajem zemlje, ma kakva bila njena plodnost.
Zemljište blizu grada daje veću rentu nego isto toliko plodno zemljište u udaljenom
kraju zemlje".

Nasuprot Smitovom optimizmu po kome se ekonomska dobra mogu bes-
krajno uvećavati,

Robert Maltus je razvio agrarni pesimizam,

jer u agraru vlada

zakon opadajućeg prinosa. Naime, po Maltusu, sredstva za ishranu su ograničena, a
njih daje agrar. Zato je povećanje broja stanovnika nesreća za društvo. Stanovniš-
tvo se umnožava geometrijskom progresijom, tj. serijom kod koje se svaki sledeći
član povećava množenjem (1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128…), a proizvodnja agrarnih
proizvoda raste aritmetičkom progresijom, tj. serijom kod koje svaki sledeći član
raste sabiranjem (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8…).
Svoje misli o selu i klasnoj borbi na selu,

Marks

je izneo u "Kapitalu",

"Osamnaestom brimeru Luja Bonaparte" i u "Seljačkom ratu u Nemačkoj i Francu-
skoj". Posebno su značajna njegova shvatanja o suprotnosti sela i grada, o razvoju
kapitalizma na selu, o zemljišnoj renti, o tzv. modernoj kolonizaciji i klasama na
selu.

Engels

je dao doprinos ruralnoj sociologiji svojim radom o seljačkom pitanju,

a posebno proučavanjima o razvoju porodice i o razvoju zadrugarstva.

Kaucki

je u

svojim studijama o selu i seljacima, a naročito u svom poznatom delu "Agrarno pi-
tanje" (1899), razmatrao pitanje krupnog i sitnog poseda na selu, raslojavanje se-
ljaštva, probleme zadrugarstva i dr.

Lenjin

je, takođe, posvetio veliku pažnju selu i

seljaštvu.
Razmatranje ruralnih zajednica uključuje, pored ostalog, i odgovore na ne-
ka ključna pitanja, kao: (1) šta čini ruralnu sredinu; (2) koji su elementi ruralnog
društva; (3) u čemu je suština ruralnih odnosa; (4) kakav je karakter ruralne porodi-

A. Smit, Bogatstvo naroda, I, Zagreb, 1952, str. 134.

194

- 196 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

nosi između polova i generacija, odnosi selo–grad odnosi ruralnog društva i države
i dr.

Isto tako, za sociologiju je veoma značajno kakvi su

obrasci ponašanja i

mišljenja u ruralnom društvu

(norme, tradicionalizam, ruralni mentalitet, obrasci

ekonomskog i religioznog ponašanja), zatim,

karakter ruralnih promena,

kako

onih koje su planirane, tako i onih koje nisu planirane, odnosno koje su neočekiva-
ne, kao i značajni ruralni procesi (integracija, modernizacija, primena rezultata na-
uke, industrijalizacija, stepen mehanizacije i automatizacije, urbanizacija i dr.), koji
daju pečat ruralnim kretanjima i odnosima. S obzirom da ruralno društvo još uvek
predstavlja veoma značajan deo čovečanstva, koje vrši veliki uticaj na sva bitna
kretanja, treba očekivati da će ruralna sociologija, svojim naučnim istraživanjima,
još više produbiti naučno saznanje o zakonitostima razvoja ruralnog društva, dajući
tako doprinos praktičnom usmeravanju njegovoga razvoja.

Urbane zajednice

Zasnivanje prvih seoskih naselja se u sociologiji naziva neolitskom revolu-
cijom, a pojava prvih gradova –

urbanom revolucijom.

Kao osnovni događaj u razvoju gradova, koji su se tokom vremena menjali
i kvantitativno i kvalitativno, uzima se industrijska revolucija. Zato se gradovi
obično dele na dve osnovne grupe: (1)

preindustrijski

i (2)

industrijski gradovi.

Inače,   po   mišljenju   našeg   sociologa   Kostića,   gradovi   se   mogu   podeliti   u   tri
kategorije, i to: stari, mešoviti i industrijski gradovi.
             Razvoj gradova u Srbiji imamo u svim epohama društvenog razvoja, od
antike do danas. Po broju stanovnika, danas su najveći gradovi u Srbiji, prema
podacima   iz   2002.godine,   i   to:   Beograd   (1.576.124),   Novi   Sad   (299.294),   Niš
(250.518), Kragujevac (175.802) i Leskovac (156.252), a za njima slede: Subotica
(148.401), Zrenjanin (132.051), Pančevo (127.162), Čačak (117.072), itd.
             Razvoj preindustrijskih gradova obuhvata dugi period od njihove prve po-
jave do izbijanja industrijske revolucije (1784). Preindustrijske gradove čine tri vr-
ste   gradova:   (a)   prvi   gradovi;   (b)   antički   gradovi;   i   (c)   feudalni   gradovi.   Ovi
gradovi se razlikuju ne samo po vremenu nastanka i po organizaciji prostora, već i
po svojoj kulturi i društvenim odnosima.
              Ovde bi trebalo posebno pomenuti veliki broj srpskih srednjovekovnih
utvrđenih   gradova   (Ras,   Zvečan,   Novo   Brdo,   Maglič,   Višegrad,   Golubac,
Kruševac, Stalać, Užice, Smederevo i dr.), koje danas možemo videti, u vidu više-

Vidi: Dr Cvetko Kostić, cit. delo, str. 175.

Vidi: Dr Cvetko Kostić, Sociologija grada, Centar za analizu i projektovanja prostornih si-

stema-ISPU, Beograd, 1973, str. 1.

196

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

manje obnovljenih ostataka, na nepristupačnim liticama, na ulazima u klisure, na
raskršćima puteva i voda, na obalama koje su zapljuskivane moćnim rekama i još
moćnijim carstvima.
Industrijski gradovi

nastaju sa industrijskom revolucijom. Industrijska re-

volucija je svoj pobedonosni put nastavila iz Engleske u sve krajeve sveta, pa je,
pored ostalih promena, svuda podsticala nastanak industrijskih gradova. To važi ne
samo za prvu industrijsku revoluciju, već i za naredne industrijske, odnosno nauč-
no-tehnološke revolucije (primena parne mašine u proizvodnji, primena električne
energije, automatizacija i kibernetizacija, kompjuterizacija i informatika). Svaka
prelomna faza u primeni rezultata naučno-tehnološke revolucije, unosila je novi
kvalitet u svim aspektima razvoja gradova.
U savremenoj nauci imamo veoma različite

tipologije gradova,

a najčešće

su: (1) statistička tipologija; (2) funkcionalna tipologija; i (3) sociološka tipologija.
Statistička tipologija polazi od broja stanovnika, a funkcionalna od određenih funk-
cija koje svaki grad ima (odbranbena, religiozna, trgovačka, rekreativna, kulturna i
dr.). Međutim, sociološka tipologija analizira rast i razvoj gradova ne samo u po-
gledu promene tipa gradova, već, pre svega, u pogledu promena u razvoju ličnosti.
Taj aspekt urbane sociologije, koji se odnosi na razvoj ličnosti, uvek je bio znača-
jan, a posebno u savremenim uslovima, kada su faktori uticaja na razvoj ličnosti
veoma brojni, složeni i raznovrsni.
Polazeći od toga, jedan broj američkih sociologa sve gradove svrstava u
nekoliko tipova, i to: EOPOLIS, MEDIOPOLIS, METROPOLIS,

MEGALOPO-

LIS,

TIRANOPOLIS i NEEROPOLIS. Ova tipologija ima dosta pristalica i u dru-

gim zemljama.Svaki od ovih tipova gradova ima neke zajedničke karakteristike, ali
i specifičnosti, koje zahtevaju posebnu sociološku analizu sa stanovišta uticaja na
razvoj ličnosti.

Sva moderna savremena industrijska društva su veoma urbanizovana.
Mnogi gradovi u tim društvima imaju danas i preko 25 miliona stanovnika, a
pojedina područja za koja su karakteristični

"grozdovi gradova"

imaju i mnogo

više. Najekstremniji oblik urbanog života danas predstavlja megalopolis ili "grad-
gradova".

Širenje gradova nastalo je kao posledica porasta broja stanovnika, uz

istovremenu migraciju iz sela i manjih gradova. Ova migracija je često imala

E. S. Bogardus, Sociology, N.York, 1954, str. 143–44.

Termin

megalopolis

su prvi upotreili stari Grci da bi opisali "grad-državu", ali u

sadašnjem značenju nema taj smisao. U moderno vreme ovaj termin je prvi put upotrebljen
da označi

konurbaciju

na severoistočnoj obali SAD, na prostoru dužine oko 800

kilometara od Bostona do Vašingtona, na kome živi preko 40 miliona ljudi, sa gustinom
naseljenosti od 700 stanovnika na jednom kvadratnom kilometru (Vidi: Entoni Gidens,
Sociologija, Ekonomski fakultet, Beograd, 2003., str.584.).

197

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

razlike između sela i grada prevaziđene, uprkos napretku koji je ostvaren u pojedi-
nim slučajevima, po mnogim aspektima toga odnosa. Te razlike zahtevaju konkret-
niju analizu, po raznim kriterijumima, i to:
– urbanistički kriterijum razlikovanja obično upućuje na to da grad, za raz-
liku od sela, ima pravilnost u prostornoj organizaciji. To razlikovanje važi u ten-
dencijskom smislu, jer je grad, u odnosu na selo, uvek u većoj meri organizovan i
prema pravilima građen i uređivan. Međutim, u savremenim uslovima, a ponegde i
vekovima, selo je takođe podvrgnuto pravilima o gradnji i uređivanju;

             - po ekološkom kriterijumu, selo je više prirodna, a grad tehnička sredina.
Međutim, nije teško zapaziti da ekološki problemi danas zahvataju i selo, a da se
mnogi stanovnici grada, pre svega, oni koji su imućniji, orijentišu ka izgradnji po-
rodičnih kuća, sa što više zelenila (suburbanizacija;
             - demografski kriterijum ukazuje na znatno veću koncetraciju stanovništva
u gradu. Ali, ni ovaj kiterijum, kada je reč o razlikama grada i sela, nije univerzal-
no   primenljiv,   jer   postoje   sela   sa   većim   brojem   stanovnika   od   naselja   koja
sesmatraju gradovima;

- ekonomski kriterijum ukazuje da je na selu preovlađujuća privredna gra-

na – poljoprivreda. Međutim, i ovaj kriterijum može da se relativizuje, jer danas
govorimo o agrarnim gradovima, u kojima preovlađuje poljoprivreda, naročito na
njihovim perifernim rubovima (ivicama). Ovo se najviše odnosi na veliki broj me-
šovitih (poljoprivredno-nepoljoprivrednih i seosko-gradskih) domaćinstava, koja
nastaju sa širenjem procesa industrijalizacije; i
- najzad, treba imati u vidu i kulturni kriterijum. Za selo se obično misli da
je ono, u odnosu na grad, manje dinamično i manje kulturno otvoreno; da ređe
stvara duhovne inovacije, da ih mnogo teže prihvata i da je više orijentisano na tra-
dicijsku kulturu. Međutim, i ovde su nastupile velike promene, jer su selo i poljo-
privreda, u mnogim situacijama, zahvaćeni procesima modernizacije (traktorizaci-
ja, elektifikacija, komunikacije, odnosno asfaltni putevi i mas-mediji, zatim, komu-
nalno uređenje i dr.). Na taj način, seljačko društvo gubi karakter samodovoljnosti i
sve više postaje integralni deo globalnog društva, tako da se i po ovom kriterijumu,
modernizovano selo sve manje razlikuje od grada.

Međutim, treba naglasiti da je danas uloga gradova sve veća i značajnija u
svim aspektima društveno-ekonomskog, političkog, kulturnog obrazovno-naučnog
i sportskog života. Gradovi mogu značajno da doprinose ekonomskom razvoju,

Danas se pojavljuju mnoga urbanizovana naselja za koja je vrlo teško reći da li su selo ili

grad ili su, pak, u isto vreme i jedno i drugo. U Japanu je to "villes agricoles", u Rusiji –
"agrogorodi", u Izraelu - "kibuci", a takvih naselja ima i u našoj zemlji.

Vidi: Dr Sergej Flere-Dr Miloš Marjanović, Uvod u sociologiju, Naučna knjiga, Beograd,

1989, str. 191.

199

- 200 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

povećanju   produktivnosti,   konkurentnosti,   unapređenju   društvene   i   kulturne
integracije.   Takođe,   oni   mogu   da   budu   veoma   pogodna   mesta   za   određene
političke   aktivnosti   i   značajnih   međunarodnih   zbivanja,   kao   i   za   razne   druge
manifestacije društvenog života. Mnogi problemi sa kojima se veliki gradovi danas
suočavaju   su   povezani   sa   globalnim   pitanjima   savremenog   sveta   (ekonomska
integracija, migracija, trgovina, zadravstvena zaštita, informacione tehnologije i
dr.), pa je potrebno, u cilju njihovog uspešnog rešavanja, aktivnije uključivanje
gradova u njihove međunarodne i regionalne asocijacije.

POLITIČKA STRUKTURA DRUŠTVA

Pojam politike

Od Aristotela pa do danas, a i u savremenoj političkoj teoriji, prisutne su

veoma različita određenja (definicije) politike. U tim definicijama se izražava "…
ne samo metod posmatranja, teorijski pravac i ideološki sastav pisaca, već i sama
složenost i relativna mnogostranost političkog fenomena u društvu. Te definicije
većinom izražavaju jedan aspekt politike i pokazuju onu opštu slabost naučne me-
todologije u društvenim naukama po kojoj se u otkrivanju bića jedne pojave meša-
ju suština, pojavni oblik, cilj, funkcija, uloga, stavovi i drugi elementi".

Postojanje brojnih i različitih definisija politike govori o tome da je poj-
movno određenje politike "…jedno od najspornijih pitanja u nauci. To je pitanje
koje se vekovima raspravlja, a da još uvek nije konačno raspravljeno, pa se i danas
o njemu vode žive diskusije. One baš u poslednje vreme jačaju".

Prof. dr Jovan Đorđević, Predgovor za knjigu Žana Mejnoa "Uvod u političku nauku",

Savez udruženja pravnika Jugoslavije, Beograd, 1960, str. 29.

200

- 202 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

umno raspravljanje, a ne isprazno govorenje. Samo je sila nema, a ona je ispod sva-
ke politike.

Istorijski posmatrano, suštinsko obeležje politike u antičkoj Grčkoj ima u
vidu dva momenta: (1) ekonomsku i političku autarhičnost polisa i (2) strukturalnu
razdvojenost javnog

(polis), kao područje slobode, i privatnog (oukos), kao sfera

nužnosti.
             Sa odumiranjem antičke civilizacije, u srednjem veku, pojam politike se
menja. Umesto javnog i privatnog, kao dve relativno odvojene sfere ljudske egzi-
stencije, dolazi razlikovanje svetovnog i duhovnog, s tim što je svetovno podređe-
no duhovnom, život religiji, a država crkvi. Politička delatnost se pretvara u posao
vladara, koji je podređen vrhovnoj vlasti crkve. Politika više nije javna stvar, tako
da sfera političkog postoji po modelu privatnog.
             Kasnije, početkom novoga veka, politika dobija svoj identitet, vezujući se
za državu, jer je sazrelo saznanje da politiku treba odvojiti od religije i uvesti insti-
tucije po meri čoveka, koje bi bile zasnovane na razumu.
             Za razliku od antičkog određenja politike, koje je vrednosno (povezano sa
moralom), novovekovno shvatanje politike je, najvećim delom, tehničko, kalkula-
tivno shvatanje politike, oslobođeno morala i moralnih normi (naravno, ni onda, ni
danas, nema politike koja bi tvrdila da u svoj program i realizaciju nije uključila i
određena moralna načela).
             Novovekovna politika se, po mišljenju mnogih teoretičara, počela baviti
pitanjem utvrđivanja pravila, odnosa i ustanova, tj. problemima jednog mehanizma
kojim se mogu postići optimalni rezultati u vršenju političkog zanata ili majstorije
upravljanja ljudima kao stvarima. Ovakvo shvatanje politike su utemeljili, pre sve-
ga, Makijaveli, a zatim Mor i Hops. Za Makijavelija, na primer, politika je tehnika
vladanja. To je borba za osvajanje, učvršćivanje i zadržavanje vlasti, kao glavnog
cilja, pri čemu su dozvoljena sva sredstva. I kod Mora, kao kod Makijavelija, poli-
tika je moralno neutralna. Po njima, za organizaciju društvenog poretka nisu bitna
moralna načela, već efikasna tehnička sredstva vladanja. Slično shvatanje politike
susrećemo i kod Hopsa, koji politiku svodi na tehničku veštinu i sigurnost. Inače,
najrazrađenije i najprodubljenije shvatanje politike kao tehničke vladanja možemo
sresti kod Maksa Vebera.
U okviru antičkih, novovekovnih, a naročito savremenih shvatanja politike,
javila su se mnogobrojna određenja politike, koja karakterišu različiti obimi i sadr-
žaji, oblici, funkcije, vrednosti i ciljevi. Neki autori svode politiku na državu i dr-
žavne poslove, neki na svesnu aktivnost u ostvarivanju određenih ciljeva, neki na
aktivnost kojom se smiruju, kontrolišu i neutralizuju sukobi u društvu, neki je treti-
raju kao delatnost za održavanje društvene ravnoteže, neki je svode na vlast, neki

Vidi: Ljubomir Tadić, Nauka o politici, Rad, Beograd, 1988, str. 20.

202

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

je, pak, tretiraju kao borbu za raspodelu i preraspodelu društvene moći i resursa,
itd.
Sa sociološkog aspekta, politika se, u užem smislu, sastoji iz nekoliko
osnovnih elemenata, i to: (1) politički subjekti, odnosno političke institucije i orga-
nizacije (država, političke stranke i druge organizacije, kao i istaknuti pojedinci);
(2) politička delatnost,

kao delatnost usmeravanja društva prema ostvarivanju odre-

đenih političkih ciljeva. To usmeravanje se vrši, pre svega, uz pomoć države, kao
najvažnije institucije političkog života. Politička delatnost uključuje utvrđivanje
područja delatnosti (ekonomija, državna organizacija, organizacija same politike
delatnosti, oblast kulture i dr.); sredstva političke delatnosti (ekonomska, pravna,
ideološka, represivna i dr.); kao i definisanje ciljeva i utvrđivanje vrednosti i normi,
kojima će se politika rukovoditi (očuvanje ili menjanje, stagnacija ili razvoj, demo-
kratski ili autokratski tip vladavine i dr.); i (3) širi društveni uslovi

u kojima se od-

vija određena politička aktivnost.
Savremeni svet politike čine tri ključne političke oblasti, i to: (1)

vladavi-

, (2)

interes

i (3)

javnost

. Preko vladavine, kao organizovanog i institucionali-

zovanog oblika upravljanja ljudima u društvu, manifestuje se politička moć. Vlada-
vina se, u strukturnom smislu reči, oslanja na sistem ustanova zakonodavne, izvrš-
no-upravne i sudske vlasti. Interes se realizuje putem političke participacije, odno-
sno posredstvom predstavničkih i zastupničkih tela, a javnost se obezbeđuje preko
slobodne neposredne i posredne (mediji) političke komunikacije između osnovnih
političkih aktera. Ravnoteža vladavine, interesa i javnosti pretpostavlja prožetost
svake od njih značajnim činiocima, kao što su:

pravo, procedure, nadležnosti i od-

govornosti. Samo ako je politika u svim njenim konstitutivnim oblastima prožeta
ovim činiocima, ona može ispuniti svoju normativnu svrhu i svoj društveni zada-
tak.

Politika ima svoju objektivnu i subjektivnu stranu. Objektivna strana politi-
ke se ogleda, pre svega, u činjenici što su granice proklamovanog i stvarnog u poli-
tici objektivno određene, jer je politika uslovljena stepenom društveno-ekonom-
skog razvoja i karakterom društvenih odnosa.
Međutim, subjektivnu stranu politike čini svest o pripadnosti društvenoj
zajednici i nužnoj potrebi integrisanosti u nju. Ona se iscrpljuje u htenjima, težnja-
ma, namerama –dakle, u svesnim akcijama ljudi, odnosno raznih društvenih činila-
ca, a povodom određenih problema u životu jedne društvene zajednice. Na politič-
koj pozornici se ne susreću neposredno materijalni i drugi interesi određenih druš-
tvenih grupa i pojedinaca, već njihove predstave o tim interesima, ciljevima, želja-
ma. Tu se vodi borba za principe, kriterijume i načine njihovog zadovoljavanja.

Vidi: Enciklopedija političke kulture (Slobodan Samardžić: Politika), Savremena admini-

stracija, Beograd, 1993, str. 884.

203

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

svako utvrđivanje i realizacija određenog interesa uspostavlja drugačije okvire i ni-
voe društvenosti.

U svom užem značenju, politika je, kao izraz određenih potreba i interesa
ljudi, oslonjena na moć i vlast, pri čemu se država pojavljuje kao najvažnija institu-
cija političkog života, u licu svojih organa i organizacija, obezbeđujući funkcioni-
sanje uspostavljenog ustavno-pravnog poretka, a u duhu politike koju vodi vladaju-
ća ili vladajuće političke stranke.
Pojam politike je veoma složen i kompleksan. U svojoj strukturi on sadrži
veći broj pojmova, i to:

moć, interes, cilj, sredstvo, vođenje, saglasnost, izbor,

javnost, organizacija, zajednica, potreba, želja, nada.

Analizom ovih pojmova u

strukturi političkog fenomena, mogu se izdvojiti dva koncepta politike, prema koji-
ma se ovi pojmovi i upotrebljavaju: (1)

demokratski,

kada se politika ispoljava

kao efikasna, racionalna i relativno humana delatnost i (2)

autoritarni

, kada se po-

litika ispoljava kao moć nad svima, kao gola sila i nasilje u službi pojedinačnog i
posebnog egoizma, uz zloupotrebu zajednice i zajedničkog života.
Ako pođemo, na primer, od pojma moći, kao jednog od najznačajnijih poj-
mova politike, onda se politika može ispoljavati kao politika nadmoći ili kao politi-
ka različitih mogućnosti (alternativa). U prvom slučaju je reč o politici sile, nasilja,
straha, strepnje, zapovedanja, ugnjetavanja, lukavstva i prevare, a u drugom slučaju
je reč o različitim mogućnostima stvaralačkog delovanja ljudi u organizovanju i
usmeravanju društvenog (zajedničkog) života, u smislu iznalaženja racionalnijih,
humanijih i demokratskijih rešenja. Ili, ako pođemo od interesa, onda se mora vide-
ti šta je za politiku bitno i šta preovlađuje: egoistički (pojedinačni i posebni) inte-
res, koji se nameće kao zajednički, u kom slučaju politika manipuliše i kalkuliše, ili
se dopuštaju mogućnosti različitog vrednovanja interesa, kada se oni ne sputavaju,
ali se uspešno kontroliše svaki pokušaj njihovog neopravdanog nametanja i domi-
nacije jednih nad drugim.

Politika i moć

Politika

u širem značenju

je trajan fenomen ljudskog života i karakteriše

sva društva, uključujući i "bezdržavna" društva. Reč je, dakle, o univerzalnom,
opštem društvenom procesu, koji postoji u svim tipovima društva, kao organski
deo svih društvenih aktivnosti. Sadržaj toga procesa, s jedne strane, čini delatnost
usmeravanja, upravljanja, donošenja odluka i normi o najvažnijim društvenim pita-
njima i ciljevima, koji se tiču zajedničkog života svih društvenih grupa, institucija i
organizacija – društva uopšte. U tom smislu politika se čak može poistovetiti sa
upravljanjem (usmeravanjem) i određivanjem ciljeva i normi unutar svake društve-

Vidi: Miodrag R. Đorđević, Podruštvljavanje politike u delegatsko-političkom sistemu

(doktorska disertacija), FPN, Beograd, 1983.

205

- 206 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ne grupe, institucije i organizacije, tako da se može govoriti o politici preduzeća,
politici fakulteta, politici sportskog kluba i dr. S druge strane, politička delatnost
obuhvata i borbu za raspodelu i preraspodelu društvene moći, sposobnost i moguć-
nost da se utiče na ponašanje drugih, na donošenje odluka.
U

užem značenju,

pak, politika se svodi na državnu vlast, odnosno na dr-

žavu, kao centru političke vlasti. U ovom smislu, s jedne strane, reč je o takvoj de-
latnosti usmeravanja i upravljanja opštedruštvenim poslovima, koja podrazumeva
moć kontrole i legitimni monopol fizičke prinude od strane države, radi izvršavanja
donetih odluka i poštovanja utvrđenih pravnih pravila ponašanja. S druge strane,
politika u užem značenju obuhvata i borbu za vladavinu (dominaciju) suparničkih
(konkurentskih) društvenih grupa radi osvajanja državne vlasti ili odlučujućeg uti-
caja na nju. Sa tog stanovišta, politika uvek obuhvata borbu za posedovanje moći,
za raspodelu i preraspodelu društvene moći. Zato se postavlja pitanje: šta je druš-
tvena moć?
Moć je višeznačan i višeslojan pojam, sa mnogo značenja (filozofsko, soci-
ološko, političko, antropološko, teološko, pravno, lingvističko). Takođe, moć se
može izučavati sa stanovišta porekla, razvoja, oblika, strukture, funkcija, vrednosti.
Na osnovu toga, razvila su se mnoga shvatanja i teorije moći.
             Kada je reč o pojmu moći, filozofiju interesuje suština ovog pojma, pri če-
mu ima u vidu tri značenja: (1) moć kao puku moć, koja je u odnosu na čoveka ne-
utralna, jer je reč o moći koju poseduje i priroda i životinja i čovek. Tu se radi o
moći opstanka i preživljavanja; (2) moć kao nadmoć podrazumeva čoveka kao su-
bjekta moći. Ova vrsta moći se ispoljava kao vladanje, upravljanje, zapovedanje,
ugnjetavanje, prisvajanje, otimanje; i (3) moć kao mogućnost,  odnosi se na čove-
kove stvaralačke potencijale. Stvaralaštvo je samo po sebi moć. To je otkrivanje
boljeg, racionalnijeg, humanijeg. Ne postoji nemoćno stvaralaštvo.
U političkim naukama, pojam moći ima centralno mesto, a vezan je za moć
pojedinaca   u   odnosu   na   društvene   grupe   i   globalno   društvo,   kao   i   za   moć
društvenih grupa, s obzirom na međusobne odnose i s obzirom na odnos prema
društvu kao celini. Prvi mislilac koji je u novovekovnoj političkoj filozofiji obradio
pojam moći je Tomas Hops, čije je shvatanje moći bitno uticalo na kasniju socijal-
nu i političku misao. Po njemu, moć čoveka čine sredstva kojima raspolaže radi
ostvarivanja nekog vidljivog dobra, a može da bude originalna (telesne i duhovne
sposobnosti) i instrumentalna, kada se telesne i duhovne sposobnosti koriste kao
sredstva (instrumenti) za postizanje još većeg bogatstva, prijateljstva i ugleda. Ina-
če, najveća ljudska moć, po Hopsu, je država.
             U istoriji socijalne misli, počev od Aristotela do danas, susrećemo se sa
različitim određenjima moći. Bez ulaženja u tu vrstu analize, pomenućemo Maks
Veberovo određenje moći, za koje smatramo da je relativno najprihvatljivije. Po
Veberu, moć podrazumeva "…izglede jednog čoveka ili više ljudi da sprovedu

206

- 208 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

vojska, policija, sudovi, zatvori); (2) političke stranke i njihova vođstva (lideri); (3)
političke elite; i dr.
Centar političke moći je država, koja ima monopol fizičke prinude, moguć-
nost donošenja opšteobaveznih normi, mogućnost intervencije u ekonomsku sferu
društva, kao i u druge oblike pojedinačne i kolektivne egzistencije ljudi i dr. Pored
toga, postoje i drugi nosioci političke moći, koji svoj politički uticaj ostvaruju po-
sredno, preko državne administracije, poslanika, ministara i dr. Takav uticaj ostva-
ruju naročito one društvene grupe i pojedinci koji poseduju ekonomsku moć.

Ekonomska moć

, za razliku od političke moći, nije tako vidljiva na druš-

tveno-političkoj sceni. Ona deluje "iz senke", posredno (razni oblici materijalne po-
moći, mito, korupcija i dr.), ostvarujući često odlučujući uticaj na donošenje poli-
tičkih i drugih odluka.
Ekonomska moć uglavnom počiva na vlasništvu (svojini) i materijalnom
bogatstvu. Međutim, u savremenim uslovima, pravi nosioci ekonomske moći nisu
vlasnici, već menadžeri, upravljači. Naravno, to ne znači da je vlasništvo, kao izvor
moći, potisnuto. Naprotiv. Novina je u tome što se – sa nastankom i razvojem veli-
kih multinacionalnih kompanija, od kojih neke imaju veću ekonomsko-tehnološku
moć čak i od niza manjih zemalja – samo vlasništvo razdvaja na dve različite kom-
ponente: pravo svojine i pravo upravljanja, čiji su nosioci direktori, menadžeri. Pri
ovome treba reći i to da iz vlasništva (svojine) izrasta i jedna druga, specifična
moć, a to je

tehnološka moć,

koja se pojavljuje kao najvažniji vid ekonomske moći.

Duhovna moć

se temelji na određenoj ideologiji koja daje legitimitet vla-

dajučim društvenim strukturama za njihovu aktivnost i ponašanje. Isto tako, ona se
temelji na određenim mehanizmima socijalizacije, oblikovanja određenog tipa lič-
nosti po meri i potrebi vladajučeg poretka i njegovih nosilaca. Takođe, duhovana
moć se ostvaruje i preko masmedija (TV, štampa, radio i dr.), koji vrše snažan uti-
caj na formiranje javnog mnjenja.

Moć harizmatskih ličnosti

(politički lideri, vladari, carevi, kraljevi, proro-

ci, osnivači religija i dr.) predstavlja poseban oblik (izvor) moći. Ona se temelji na
ličnim osobinama velikih ličnosti (snaga, pamet, inteligencija, poreklo, ugled, hra-
brost, retoričke sposobnosti i dr.), kojima oni obezbeđuju bezrezervnu odanost i
poslušnost svojih sledbenika, pristalica i simpatizera.
Međutim, moć harizmatskih ličnosti se ne temelji samo na ličnim osobina-
ma, već i na veštačkom uveličavanju ličnosti od strane onih kojima moć vođe kori-
sti za ostvarivanje njihovih interesa. U tom cilju, velikim ličnostima se često pripi-
suju i one zasluge koje im ne pripadaju. Tu se gube iz vida zasluge organizacije ko-
joj vođa pripada ili zasluge kolektiviteta kome se vođa prilagođava.
Pored toga, vrlo često je prisutno pogrešno poimanje ličnosti kao izvora
moći, zahvaljujući velikim političkim manifestacijama i skupovima građana, praće-
ni velikom verbalnom podrškom i aplauzima. U takvim prilikama politički govor-
nik obično podešava svoj govor prema raspoloženju i željama mase, što mu obez-

208

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

beđuje frenetičnu podršku, tako da njegova moć raste po osnovi sposobnosti identi-
fikacije sa verovanjem i željama onih koji ga slušaju, a ne po osnovi njegovih lič-
nih osobina kako se obično misli.
Pri tome, stepen prilagođavanja je srazmeran stepenu moći. Pojedinac čija
je lična moć slaba, potpuno se prilagođava verovanjima i željama mase, bez obzira
da li su te želje realne ili predstavljaju lažnu nadu. U tom procesu poistovećivanja,
političar ostvaruje svoju "strukturu" i svoju "organizaciju", odnosno "političku ma-
šinu"; bizmismen – preduzeće; sindikalni vođa – sindikat; verski vođa – snažnu po-
dršku crkvene organizacije i dr.
Harizmatske ličnosti se najčešće pojavljuju u izuzetnim istorijskim okolno-
stima. Međutim, za razliku od vremena velikih previranja, kada snaga činjenica i
argumenata nije toliko presudna, u mirnim vremenima i relativno stabilnim društvi-
ma, uslovi za pojavu harizmatskih ličnosti nisu povoljni, jer je za takav status po-
trebno mnogo znanja i sposobnosti, kao i privrženosti opštedruštvenim interesima i
potrebama.

OBLICI VLADAVINE

                         Pitanje vladavine u društvu je veoma staro, a njegova aktuelnost ne
isčezava, već raste. Aktuelnost vladavine proizilazi iz činjenice što se oni koji
vladaju povremeno smenjuju, a oni kojima se vlada su stalno u poziciji da iznalaze
odgovarajuće   načine   i   sredstva   da   prinude   vladare   da   deluju   u   duhu   njihovoh
potreba i interesa. Pri tome, nažalost,  oni kojima se vlada ne uspevaju da pronađu i
nametnu onaj oblik vladavine koji bi omogućio kvalitet života po meri čoveka.
             Pojam vladavine označava organizovano upravljanje ljudima u društvu, u
okviru ili preko određenih institucija. U širem smislu, pojam vladavine se odnosi
na sve društvene institucije, a u užem smislu se povezuje sa državom, odnosno sa
sprovođenjem državne politike preko zakonodavnih, izvršnih i sudskih organa.
             Artikulacijom potreba i interesa pojedinaca i društvenih grupa, vladavine
mogu   da   doprinose   stabilnosti   društvenog   života,   ali   mogu   da   budu   i   uzrok
društvenih poremećaja, nemira i sukoba, čak i onih koji završavaju ratom.
                         Postoje različite tipologije vladavine. Prvu tipologiju nalazimo kod
Herodota koji je, polazeći od kriterijuma broja upravljača u državi, razlikovao tri
tipa vladavine: monarhiju (vladavinu jednog), aristokratuju (vladavinu nekolicine)
i demokratiju (vladavinu većine).

209

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

negiranja kao oblika vladavine, već u smislu načina njenog funkcionisanja i
ostvarivanja. Zbog toga, mnogi teoretičari danas govore o krizi demokratije, jer se
u praksi često zapostavljaju njene osnovne vrednosti (solidarnost, pravičnost,
očuvanje univerzalnih vrednosti, zaštita prava "malog" čoveka i dr.).

Kao jedan od najčešćih oblika demokratske paticipacije danas se pojavljuje

čin glasanja, odnosno demokratski i tajni izbori, koji predstavljaju glavno obeležje
posredne ili predstavničke demokratije. U ovom slučaju, građani ne odlučuju o
konkretnim društvenim pitanjima, već biraju one koji će takve odluke donositi u
njihovo ime. Mnogi zastupnici predstavničke demokratije su participaciju građana
vezivali za čin glasanja iz razloga što su smatrali da široka javnost ne poseduje
dovoljno   znanja   i   iskustva   da   vlada   u   svoju   korist,   odnosno   u   opšte-javnom
interesu. Zbog toga je liberalna demokratija, po oceni mnogih teoretičara, jedini
legitimni oblik demokratije, pojavljujući se kao "vladavina u korist naroda".
             Postoje i modeli demokratije koji se zasnivaju na principu "vladavine za
narod". Takav princip, poznat pod nazivom "vladavina  naroda, od naroda  i za
narod",   kako   ga   je   nazvao   Linkoln   u   vremenu   građanskih   ratova   u   Americi,
ostavlja   malo   prostora   za   učešće   građana   u   odlučivanju,   a   najčešće   dovodi   do
apsolutne diktature, odnosno do tzv. "totalitarne demokratije", koju su razvijali
fašistički   diktatori.   Reč   je   o   takvoj   vladavini   koja   je   značila   apsolutno
podčinjavanje naroda svemoćnom vođi, pod vidom vladavine "za narod", što se
ponekad označava kao plebiscitarna demokratija ili tzv. "URA" demokratija.

Treba reći, međutim, da postoji veliki broj međusobno suprotstavljenih

shvatanja, teorija i modela demokratije. U tom smislu, na primer, Endru Hejvud
izdvaja četiri različita modela liberalne demokratije, i to: klasična, protektivna,
razvojna i narodna demokratija. Takođe, on govori i o brojnim drugim shvatanjima
liberalne demokratije, kao: pluralizam, elitizam, korporativizam, nova desnica i
marksizam.

U savremenim uslovima dominira liberalno-predstavniča demokratija, sa

raznim nazivima i modalitetima. Ona je utemeljena u razvijenim zemljama Zapada,
a   široko   prihvaćena   i   u   zemljama   u   razvoju,   kao   i   u   bivšim   socijalističkim
zemljama, uključujući i Srbiju. U političkom sistemu predstavničke demokratije u
ime građana odlučuju njihovi izabrani predstavnici, koji se biraju neposredno ili
preko  određenih  političkih  stranaka.  Pri  tome,  po  mišljenju  akademika   Lukića,
važan   uslov   predstavniče   demokratije   je   ubeđenost   građana   da   će   izabrani
predstavnici zaista raditi ono što je u njihovom interesu. Ukoliko toga nema, onda
izostaje

poverenje građana

koje predstavlja važan činilac za pokretanje društvene

energije u cilju ostvarivanja bržeg društvenog prosperiteta.

Vidi: Endru Hejvud, Politika, CLIO, Beograd, 2004., str. 140-164.

211

- 212 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Da bi se obezbedila demokratska vladavina mora da postoje odgovarajući

društveno-politički uslovi (vladavina zakona i jednakost građana pred zakonom;
stranački pluralizam; dosledna podela vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku;
slobodni mediji; slobodno tržište roba i ideja; garantovanje ljudskih i manjinskih
prava; dekoncentracija vlasti po svim horizontalnim i vertikalnim linijama
političkog organizovanja i jačanje lokalne samouprave i dr.).

Uspešno funkcionisanje demokratske vladavine podrazumeva i brojne

druge socijalne i kulturne predpostavke. Bitnu socijalnu predpostavku predstavlja
stabilna socijalna struktura društva, a naročito aktivna i stvaralačka uloga srednjih
slojeva, bez kojih se ne može zamisliti uspešan društveni i demokratski razvoj.
Kada je, pak, reč o kulturnim predpostavkama, tu imamo u vidu, pre svega,
najznačajnije aspekte demokratske političke kulture (opšti kulturni nivo građana,
prihvatanje sistema univerzalnih vrednosti, odgovornost za javnu reč, uvažavanje
ličnosti i ljudskog dostojanstva i dr.), koji čine fundamentalnu odrednicu kvaliteta
demokratske vladavine u društvu.

Demokratska vladavina podrazumeva primenu "civilne strategije" koja

polazi od široke participacije građana u bavljenju javnim poslovima, a ne primenu
"političke strategije" koja podrazumeva elitistički pristup i jaku centralnu političku
vlast. Civilnoj strategiji odgovara razuđena, decentralizovana i regionalizovana
politička organizacija društva i država sa jakom lokalnom samoupravom.
Najvažniji predstavnici civilne strategije su udruženja građana, njihove asocijacije
ili kako se danas nazivaju –

nevladine organizacije.

Pojavljujući se kao "spoljni

omotač" kontrole i kritike vlasti, nevladine organizacije reprezentuju pritisak
civilnog društva na državno-političke institucije koje su nadležne za donošenje
odluka i rešavanje određenih društvenih problema. Nažalost, u našim uslovima
civilni sektor nevladinih organizacija je još uvek slab i bez većeg uticaja.

U savremenoj demokratskoj vladavini značajno mesto ima procedura, pa

otuda   i   naziv   –   proceduralna   demokratija.   Vladavina   koja   ima,   pored   ostalog,
razvijenu   demokratsku   proceduru   i   odgovarajuće   kontrolne   mehanizme,   po
mišljenju   mnogih   teoretičara,   spada   u   dobre   oblike   demokratske   vladavine.
Doslednost u poštovanju demokratske procedure afirmiše slobodu misli i govora,
kao   i   prihvatanje   onog   načina   mišljenja   i   odlučivanja   koji   se   zasniva   na
konsenzusu, kompromisu, dijalogu i toleranciji.

Demokratska vladavina je nezamisliva bez dijaloga, kao jednog od njenih

najvažnijih   sredstava.   Dijalog   je   oduvek   bio   uzvišeni   čin   političkog   mišljenja,
ponašanja   i   delanja   i   najbolji   način   političkog   opštenja.   Stari   Grci   su   najbolje
odluke donosili upravo na bazi razgovora i dogovora. Oni su smatrali da tamo gde
se   ne   razgovara   i   ne   dogovara   –   nema   dobrih   odluka,   već   samo   naredbe
samovoljnih pojedinaca, oslonjene na nemu silu i nasilje koji ne bi trebalo da imaju
mesta u političkom životu društva.

212

- 214 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             O poreklu i suštini države postoje različita shvatanja. Jedno od takvih je da
je država jedna od najstarijih civilizacijskih ustanova i organizacija. Po drugom
shvatanju, pak, država je vezana tek za moderno, građansko društvo, pojavljujući
se kao znatno mlađa institucija u odnosu na druge (porodica i svojina, na primer).
Po   ovom   shvatanju   se   kao   prve   moderne   države   mogu   smatrati   apsolutne
monarhije XVI veka, dok se političke tvorevine koje su im predhodile mogu samo
uslovno   zvati   državama.   Ipak,   nezavisno   od   opredeljenja   za   prvo   ili   drugo
shvatanje, nesporna je činjenica da u znatno dugom periodu društveno-istorijskog
razvoja nije bilo države.
             Među antropolozima i arheolozima postoji visok stepen saglasnosti da su
male skupljačke, lovačke i agrarne zajednice bile bezdržavna društva i da je država
nastala sa prvim civilizacijama kada su društva postala mnogoljudnija, teritorija
prostranija, a koordinacija opštedruštvenih poslova neizbežna. Pri tome,  za

nasta-

nak države

bila su bitna dva socijalna procesa: prvi,

povećanje stanovništva, sve

složenija podela rada i potreba snažnije zaštite reda i poretka; a drugi, za koji se
može reći da je odlučujući, je pojava viška proizvoda,

što dovodi do imovinske, a

zatim i klasne diferencijacije. Upravo oko viška proizvoda započinju velike socijal-
ne bitke, jer višak proizvoda dovodi do nastanka privatne svojine i velike socijalne
nejednakosti, tako da je zaštita bogatstva privilegovanih slojeva, putem državne re-
gulacije, bila istorijska neminovnost. Država je, dakle, proizvod društva na određe-
nom stupnju njegovoga razvoja, kao priznanje da se društvo zaplelo i pocepalo na
nepomirljive suprotnosti, koje je nemoćno da savlada. A da se društvo ne bi iscr-
pljivalo u socijalnim konfliktima, bila je potrebna sila, koja prividno stoji iznad
društva i koja se sve više otuđuje od njega, a to je – država.
Nastala kao rezultat nepomirljivih klasnih suprotnosti,

država vremenom

postaje i relativno samostalna društena sila,

vršeći veliki uticaj na društvo. Taj

uticaj države može da bude trostruk: da ubrzava ukupan društveni razvoj, da ga
usporava ili da određuje potpuno druge pravce u društvenom razvoju, zavisno od
konkretnih uslova.
U toku svoga razvoja, država je trpela promene, poprimajući različite obli-
ke, tako da se ona, u savremenim uslovima, bitno razlikuje od tipova država koji su
se razvili u arhaičnim civilizacijama, odnosno u predmodernom društvu. Pod utica-
jem različitog socijalnog miljea, u dugom periodu predmodernog društva, razvila
su se

tri potpuno različita tipa državne organizacije,

i to: (1) istočnjačka (de-

spotska) država; (2) zapadna feudalna država; i (3) antička neposredna demokrati-
ja. Različiti tipovi država u savremenim uslovima imaju svoje korene u tipovima
država predmodernog društva. Tako, na primer, autoritarne i totalitarne države, ka-
rakteristične za nerazvijene zemlje savremenog sveta, uključujući i bivše real-soci-
jalističke zemlje, imaju korena u tipu istočnjačke države, a istorijsko nasleđe za-

214

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

padne feudalne države, kao i teorija i praksa antičke neposredne demokratije, utica-
će na začetke moderne demokratske države.
Kao jedna od najvećih civilizacijskih tvorevina,

država ima nekoliko bit-

nih obeležja

: (1) stvaranje posebnih, od društva odvojenih, organa i institucija (na-

sledni vladari ili parlament –skupština, vlada i državna uprava-administracija, voj-
ska, sudovi, zatvori); (2) moć donošenja opšteobaveznih pravila ponašanja (pravni
poredak); (3) legitimni monopol upotrebe fizičke prinude (sile); (4) državni suvere-
nitet, vlast države nad određenom teritorijom i stanovništvom; i dr.

             Ova opšta obeležja države se odnose na sve tipove država, kako u predmo-
dernom, tako i u savremenom društvu. Naravno, obeležja koja čine suštinu države
su neuporedivo nerazvijenije u predmodernom društvu, naročito kada je reč o slo-
bodama i pravima građana, principu podele vlasti, racionalnom pravnom poretku i
javnoj administraciji.
             Najopštija funkcija svake države je očuvanje društvenog integriteta i spre-
čavanje socijalnih konflikata. Pri tome, svaka država nastoji da štiti opšte-društve-
ne interese, ali se pojavljuje i kao instrument za zaštitu interesa vladajuće strukture
društva koje ona protežira kao zajedničke i opšte-društvene, čak i u slučajevima
kada oni to nisu.
             Iz toga proizilazi

protivrečna priroda države

. S jedne strane, ona je re-

prezentant celoga društva, a s druge strane, štiti interese vladajuće strukture. Izme-
đu ovih funkcija moguće je da postoji približno poklapanje, u smislu da se relativ-
no ujednačeno vodi briga o njihovom ostvarivanju. To se obično događa kada je le-
galna i legitimna vlast na vrhuncu moći i kada je zastupanje opštedruštvenih intere-
sa potpuno evidentna činjenica na političkoj sceni. Međutim, ukoliko je društveni i
politički položaj vlasti poljuljan, tada dolazi do zaoštravanja ovih funkcija, u smi-
slu što se funkcija reprezentanta društva sve više sužava, a jača funkcija zaštite vla-
dajućih krugova, nezavisno od stvarnih rezultata na planu zadovoljavanja opšte-
društvenih potreba i interesa.
Da bi se jače naglasilo da država vodi brigu o potrebama i interesima svih
svojih građana, u visoko razvijenim demokratskim zemljama se, polovinom XX
veka, počelo govoriti o

"državi blagostanja" (welfare state).

Osnovne karakteri-

stike "države blagostanja", uglavnom, sastoje se u sledećem: (1) jačanje "mešovite
privrede", koja treba da povezuje interese privatne inicijative sa opštedruštvenim
interesima, oličenim u uvođenju javne svojine za neke ključne privredne grane, pri
čemu je filozofija države blagostanja protiv totalne nacionalizacije (podržavljenja)
privrede; (2) održavanje pune zaposlenosti; (3) obezbeđenje minimuma standarda

Danas, u uslovima globalizacije i stvaranja "svetskog društva", tradicionalna shvatanja dr-

žavnog suvereniteta se pokazuju kao zastarela i neodrživa, jer je sazrelo shvatanje o nu-
žnosti njegovog prenošenja, u većoj ili manjoj meri, na regionalne i svetske integracije.

215

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ju ustavnost i zakonitost, da se bezuslovno potčinjavaju pravnom poretku, to se
suština postojanja i delovanja pravne države ne ostvaruje time da pravo bude ispu-
njeno državom, da bude etatizovano, već da država bude ispunjena pravom.

Pravna država se pojavljuje kao suprotnost partijskoj i policijskoj dr-

žavi.

Jednostavno, pravna država je negacija samovolje bilo koga, negacija svakog

apsolutizma, diktature i terora. Iz tih razloga, pravna država podrazumeva postoja-
nje, pre svega, pravnog autoriteta, odnosno državne vlasti koja je kompetentna za
stvaranje pravnih normi i dovoljno moćna da ih praktično sprovede i realizuje. To
je jedini način da se ostvari osnovni princip pravne države – garantovanje i pošto-
vanje ljudskih sloboda i prava.
Da bi se obezbedilo ostvarivanje tog elementarnog principa, nužno je da
vlast u državi bude organizovana na principu podele vlasti na tri nezavisna autori-
teta, koji se međusobno ograničavaju: (1) zakonodavna; (2) izvršna; i (3) sudska
vlast. Taj princip je ustanovio još Šarl Monteskje u prvoj polovini XVIII veka.
Praksa pokazuje da je taj princip zaobilažen ili često narušavan u pojedinim ze-
mljama, uvođenjem principa jedinstva vlasti, što je uvek imalo za posledicu razne
vrste zloupotreba i monopola, a sve na štetu ljudskih prava i sloboda.
Pravna država, svojim pravnim sistemom i njegovom doslednom prime-
nom u praksi, mora da obezbedi

pravnu sigurnost i pravnu stabilnost.

To prak-

tično znači: prvo, moraju se garantovati i poštovati dobra svakog pojedinca, steče-
na u skladu sa normama postojećeg pravnog poretka. To je civilizacijska tekovina
koja obezbeđuje stabilno generacijsko smenjivanje i kontinuitet u razvoju ljudskog
društva; i drugo, kada je reč o pravnoj stabilnosti, država podrazumeva relativno
trajno postojanje određenih pravnih normi, na duže vreme, čime se obezbeđuje
pravni mir. Ako se pravne norme stalno menjaju, u kratkim vremenskim intervali-
ma, kao što je to slučaj u nestabilnim sistemima i društvima koja nemaju pravnu
tradiciju, onda se ne može govoriti o pravnoj državi.
Pravna država ne podrazumeva samo stabilan i racionalan pravni sistem i
pravni poredak, već isto tako i

odgovarajući ekonomski i politički sistem.

Naime,

pravnoj državi je imanentan racionalan privredni sistem, koji se zasniva na eko-
nomskom pluralizmu, uz dominaciju onog oblika svojine koji se, za razliku od dru-
gih svojinskih oblika, istorijski dokazao kao najefikasniji, kakav je slučaj sa privat-
nom svojinom. Iz tih razloga, osnovu privrednog sistema pravne države treba da či-
ni tržišni koncept privređivanja, koji podrazumeva ekonomsku utakmicu i konku-
renciju. Pri tome, iako je pravna država nespojiva sa uravnilovkom, ona ne isklju-
čuje solidarnost, jer je dužna da svakom građaninu obezbedi egzistencijalni mini-
mum.
U skladu sa ekonoskim sistemom, pravna država izgrađuje i politički si-
stem. U centru političkog sistema, odnosno političkog odlučivanja treba da bude
čovek-građanin, njegova prava i obaveze. Kao što pravna država podrazumeva

217

- 218 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ekonomski pluralizam (pluralizam svojinskih oblika, koji su u odnosima međusob-
ne konkurencije u pogledu efikasnosti i efektivnosti privređivanja), tako ona podra-
zumeva i politički pluralizam, odnosno političku utakmicu određenih političkih su-
bjekata, pre svega, političkih stranaka. Naravno, afirmacija višestranačkog sistema
(višepartizma) podrazumeva visok stepen političke kulture (uvažavanje suprotnog
mišljenja, poštovanje ljudskog dostojanstva i dr.). U pravnoj državi se politički ne-
istomišljenik tretira kao politički protivnik, a ne kao neprijatelj, a koji i čiji stavovi
i programi će biti prihvaćeni, zavisi od opredeljenja birača na demokratskim izbori-
ma. Svaka promena u političkom sistemu pravne države mora da se bazira na usta-
vu i zakonima, a promena vladajućih struktura (vlasti) je moguća samo putem de-
mokratskih izbora, a ne putem nasilja, diktature i terora.
Savremena razvijena društva su kompleksna društva milionskih megalopo-
lisa, gigantskih korporacija, transnacionalnih integracija, razvijenih komunikacij-
skih sistema. To su društva postindustrijske civilizacije, kada država sve više prera-
sta u veliki korporacijski sistem, poprimajući obeležja najkrupnijeg preduzetništva.
Na taj način, da bi se uspešno odgovorilo novim izazovima, menja se priroda i do-
met državnog intervencionizma. Šire se oblasti društvenog života u kojima je drža-
va aktivno prisutna, angažujući se sve više kao opštedruštvena služba, zajedno sa
drugim mešovitim i privatnim korporacijama i organizacijama. Stvoren je veliki
broj novih institucija, počev od onih za planiranje, predviđanje i projektovanje, do
raznih kontrolnih i informativnih agencija u raznim oblastima od javnog interesa.

Uzroci povećanja uloge države

u savremenim uslovima su brojni i razno-

vrsni, kao: (1) stalno uvećanje države – preduzetnika, zbog smanjenog interesa pri-
vatnog kapitala i neophodnosti koncentracije javnih sredstava i poduhvata; (2) za-
kon tendencijskog opadanja profitne stope u razvijenim kapitalističkim zemljama
sam po sebi stimuliše veliku koncentraciju kapitala i rast državnih funkcija u va-
žnim javnim sektorima; (3) ogroman porast potreba i izdataka u svim delovima
javno-društvenih delatnosti, za koje privatni kapital, prirodno, nije zainteresovan,
pa je država prinuđena da, oporezivanjem privatnih profita, proširuje svoj interven-
cionizam; (4) povremeno aktueliziranje funkcija "države blagostanja", pre svega,
preraspodele nacionalnog dohotka u korist širih društvenih slojeva i raznih oblika
državno-garantovane socijalne zaštite zaposlenih i nezaposlenih; (5) veće međuna-
rodno angažovanje razvijenih zemalja, preko multinacionalnih korporacija, u cilju
izvlačenja ekstraprofita iz drugih zemalja sveta, kao uslov "socijalnog mira" u svo-
joj državi; i dr.
Inače, uloga države u bivšim socijalističkim zemljama, koje su stupile na
put tranzicionih promena, ima drugačije korene. U njima je postojala prevaga poli-
tike nad ekonomijom, ali i nad svim drugim oblastima društvenog života.

Država

je bila okrenuta centrima moći vladajuće partije, a ne društvu i građanima.

218

- 220 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Civilno društvo označava antietatističku (demokratsku) orijentaciju.

Kao agregatni pojam, civilno društvo označava skup društvenih komunikacija i soci-
jalnih veza, socijalnih institucija i društvenih vrednosti, čiji su glavni akteri, i to: (1)
građanin, sa svojim civilnim pravima; (2) građanske (nepolitičke i nevladine) organi-
zacije, udruženja, društveni pokreti i građanske institucije; i (3) sve ono što se u mo-
dernom društvu obuhvata terminom "javnost".
Izgrađujući i podižući nivo demokratske političke kulture i razvijajući de-
mokratske vednosti, civilno društvo stvara bitne pretpostavke za demokratsko
funkcionisanje državnih institucija. Istovremeno, civilno društvo predstavlja svoje-
vrsni i najširi kontrolni socijalni monitoring i ograničenje onog načina vršenja vla-
sti od strane države koji ne odgovara opštedruštvenim potrebama i interesima.

              U delovanju savremene države, s jedne strane, kao "društvene službe"
(društvenog servisa), a s druge strane, kao "birokratske'' države, sa razgranatim
aparatom, koji rukovodi ogromnim vojnim, informativnim, obaveštajnim i drugim
poslovima - vidljiva je značajna protivrečnost. Ta protivrečnost postaje još očigled-
nija sa opadanjem uticaja i kontrole nad mnogim sektorima, često nejavnog delova-
nja države, pa se kao nadoknada za oslabljenu kontrolu države, javljaju: (1) razni
oblici delovanja vanparlamentarne opozicije, koji otežavaju funkcionisanje države;
(2) razni društveni pokreti i grupe, koji vrše pritisak na državu za rešavanje određe-
nih akutnih društvenih problema i za razvoj demokratije; (3) tripartitni dogovori
poslodavaca, privrednih komora i radnika (sindikata), koji stvaraju velike obaveze
državi i njenim institucijama; itd. U takvim uslovima, država mora da nađe pravu
meru svoga prisustva na onim područjima društvenog života gde je državni inter-
vencionizam neophodan, a da se povlači sa onih sektora društva gde je njeno prisu-
stvo nepotrebno, prepuštajući rešavanje problema drugim društvenim i političkim
činiocima   (lokalno-nacionalnim,   regionalnim   ili,   pak,   nadnacionalnim,   odnosno
transnacionalnim).

Birokratija

je fenomen modernoga društva, iako je stara koliko i sama drža-

va. Nastala je u građanskom društvu sa usložnjavanjem i racionalizacijom njegovih
funkcija, a posebno sa racionalnom organizacijom robno-novčane privrede. U svom
političkom obliku, ona nastaje u okviru apsolutne monarhije, u prelaznoj fazi između
feudalne i buržoaske epohe, kada je buržoazija već vršila jak uticaj na politički život.
Birokratija je pojam koji se danas veoma često upotrebljava, ali se zato veo-
ma retko precizno određuje i definiše. Precizno pojmovno određenje birokratije zah-
teva, pre svega, razgraničenje sa nekim neadekvatnim značenjima koja joj se pridaju.
Po jednom značenju, na primer, birokratizam se izjednačava sa određenim
načinom rada državne administracije i nekih državnih institucija u kojima je dosled-
no sprovedena hijerarhija zvanja i činova, a prava i dužnosti profesionalnog činov-

Vidi: Dr Milan M. Mišković, Sociologija, JP Sl. glasnik, Beograd, 2003, str. 297.

220

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ničkog aparata do detalja utvrđeni raznim propisima i pravilima u skladu sa tom hije-
rarhijom. Osnovne karakteristike sa kojima se birokratizam izjednačava, u ovom slu-
čaju, su: nezainteresovanost za stvarnu sadržinu posla, već samo za njegovu formal-
nu podudarnost sa propisima, bezličnost, sporost i formalizam. Ovde je reč o kritič-
ko-negativnom značenju birokratije, kao sinonimu spore, aljkave, korumpirane i
neodgovorne kancelarijske službe, sklone raznim vrstama zloupotrebe vlasti.
             Po drugom značenju, birokratija se izjednačava sa samim postojanjem či-
novnika u smislu profesionalnog vršenja nekih funkcija upravljanja, pa je birokrati-
ja nužan produkat same podele rada. To, uostalom, nije sporno,.ali se u tome  ne is-
crpljuje pojam birokratije. Ovde se gubi iz vida činjenica da se birokratija javlja ta-
mo gde je profesionalno obavljanje određenih funkcija upravljanja društvenim po-
slovima vezano sa takvim privilegijama koje omogućavaju vršiocima tih funkcija
da u pogledu svoga položaja i svoje aktivnosti stoje iznad društva i svake efikasne
društvene kontrole.
             Birokratija je

"…onaj društveni sloj koji svoju egzistenciju ne zasniva

ni na neposrednoj proizvodnji roba i usluga, ni na svojini, već na vlasti, to jest
položaju i funkciji u državnom aparatu ili u određenim društvenim organiza-
cijama hijerarhijski ustrojenim i profesionalizovanim. Birokratija je, u stvari,
onaj društveni sloj koji egzistira na otuđenosti političke sile i drugih oblika
društvene organizacije od samog društva i neposredne društvene kontrole"

(Podv. – M.Đ.)

U modernom društvu, birokratija nije ograničena isključivo na jednu sferu
društvenog života, na jednu instituciju ili jednu društvenu grupu. Ona se pojavljuje
u različitim oblastima društva, zastupajući različite uže interese. U tom smislu mo-
žemo govoriti o državnoj birokratiji, tj. o onom sloju koji sačinjava sam državni
aparat, a koji predstavlja i najvažniju, najbrojniju i najuticajniju snagu moderne bi-
rokratije; zatim, o privrednoj birokratiji, kao sloju profesionalnih privrednih mena-
džera i direktora, na svim oblicima svojine; o političkoj birokratiji, odnosno biro-
kratiji u političkim strankama; itd. U odnosima između tih različitih slojeva biro-
kratije, u njihovoj povezanosti i rivalstvu i leže objašnjenja mnogih konkretnih po-
java i karakteristika savremene društveno-političke realnosti. Ti odnosi imaju svoje
odraze i u ideološkoj sferi društva, dajući mnoge specifične crte socijalnoj i politič-
koj fizionomiji savremenog društva.
Kao što smo već pomenuli, državna birokratija (javna administracija) je
najmoćnija i najuticajnija. U njenim okvirima,

principi birokratske organizacije

najjasnije dolaze do izražaja, a sastoje se, uglavnom, u sledećem:
– funkcioneri imaju vlast i pravo izdavanja naređenja, koja se moraju oba-
vezno poštovati, izvršavati i sprovoditi;

Najdan Pašić, Savremena država, BIGZ, Beograd, 1976, str. 138.

221

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

se birokratizacija ne može izbegnuti. Po njemu, postoji samo izbor: birokratizacija
ili "diletantizacija"!
             Pojam birokratije ne bi trebalo shvatiti isključivo u negativnom smislu, ko-
ji su mu pridavali pretežno marksisti, niti, pak, u Veberovom smislu, kao najracio-
nalnijeg oblika društvene organizacije. Svakom društvu je potrebno činovništvo, a
od načina njegove organizacije i kontrole zavisi njegova racionalnost i celishod-
nost. U tom smislu i Veberovom modelu birokratske organizacije se mogu uputiti
mnoge primedbe, jer birokratski model uprave nije najbolji i najsavršeniji, budući
da postoje i drugi oblici organizovanja.
             Kada je reč o problemu birokratije, u sociološkoj i politikološkoj literaturi
se možemo sresti sa jednim relativno prihvatljivim rešenjem. Reč je o teoriji obu-
zdavanja moći države i konstituisanju i jačanju demokratske države, odnosno o te-
oriji kontrole društva nad državom, pre svega, primenom principa podele vlasti i
principa neutralnosti javne administracije.
                         Naravno, uspostavljanje kontrole društva nad državom i birokratijom,
predstavlja veoma težak, a po svemu sudeći i trajan društveni problem, jer je biro-
kratija, kao nužna društvena pojava, sklona stalnoj "regeneraciji"; pa često opstaje
više na usložnjavanju i komplikovanju problema, a manje na njihovom rešavanju!

POLITIČKE STRANKE

Nastanak i pojam

Nastanak političkih stranaka (partija) je vezan za podelu društva na klase. Ali,
o političkim strankama u pravom smislu reči može se govoriti tek u kapitalizmu.

Najpre su se pojavili brojni "klubovi", koji su okupljali pripadnike buržoa-
ske klase, sitne posednike u periodu francuske revolucije. Oni su se bavili utvrđiva-
njem određenih političkih programa i okupljanjem pristalica onih pojedinaca (poli-
tičara) koji su se borili za vlast. Istovremeno, u klubovima su političari (političke
vođe) sticali političku veštinu i popularnost. Tako su klubovi, iako kratkotrajne

Vidi: Prof.dr Miodrag R. Đorđević, U strahu da ne izgubi pozicije, birokratija je počela da

kritikuje narod, "Politika", 24.VIII 1988, str. 16.

Prve političke partije formirane su u SAD, krajem XVIII veka, u zapadnoevropskim ze-

mljama u prvoj polovini XIX veka, u Latinskoj Americi za vreme oslobađanja od kolo-
nijalne vlasti u XIX veku, u istočnoevropskim društvima u drugoj polovini XIX veka, u
azijskim zemljama krajem XIX veka (Japan, Indija), a u Africi posle II svetskog rata.
Inače, začeci formiranja političkih stranaka u Srbiji se uočavaju 40-ih godina XIX veka,
u toku Ustavobraniteljske opozicije Miloševom režimu; 60-ih godina XIX veka se for-
miraju "Liberalna grupa" i "Mladokonzervativna grupa" ("Napredna stranka"), da bi se
1881. godine formirala i Radikalna stranka.

223

- 224 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

tvorevine, lišene stvarne organizacione strukture, odigrali značajnu ulogu u formi-
ranju buduće političke elite.
Nakon etape u kojoj su dominirali "klubovi", dolazi faza formiranja po-
litčkih stranaka. Njihova istorijska uloga je počivala na kristalizaciji interesa veli-
kih socijalnih grupa, koje se oblikuju u novom društvu (ostaci feudalne aristokrati-
je, različiti slojevi buržoazije u usponu, radnički pokret u nastajanju), a figurirale
su kao uske, elitne partije, sa visokim stepenom angažovanja svakog njihovog pri-
padnika.
Sledeća faza je kada se, umesto elitnih partija, formiraju masovne političke
partije, kao što su, na primer, bile socijaldemokratske partije krajem XIX veka. U
prvoj fazi partijskih sistema došla je do izražaja politička borba između konzerva-
tivnih i liberalnih partija, kao izraz sukobljenih interesa ostataka feudalne klase
(zemljoposednika) i buržoazije. Kasnije, na političku scenu stupaju radničke partije
koje imaju različit karakter u odnosu na obe do tada dominantne partije.
Boreći se za ukidanje privatne svojine, odnosno za novi tip društva, radnič-
ke partije su političku borbu iz parlamenta izvele na ulicu, stvarajući masovne van-
parlamentarne organizacije, što je imalo za posledicu, pored ostalog, različite obli-
ke kompromisa i sporazumevanja konzervativnih i liberalnih partija, budući da su
se njihovi interesi, bez obzira na razlike, kretali u okvirima privatne svojine. Tek
početkom XX veka socijaldemokratske radničke partije odustaju od radikalnih zah-
teva za promenu postojećeg sistema i uključuju se u mirnu parlamentarnu borbu,
poštujući pravila demokratskih izbora.

Politička stranka je organizovana društvena grupa koju čine pripadni-

ci istih ideološko-političkih opredeljenja i stremljenja, sa osnovnim ciljem da
osvoji državnu vlast, ukoliko do nje nije došla, odnosno da je što duže vrši,
ukoliko je već poseduje.

Gotovo sve definicije pojma političke stranke imaju u vidu sledeće elemen-

te, i to: da je politička stranka organizovana (hijerarhijska) društvena grupa; da
okuplja pripadnike jedne ili više socijalnih skupina; da prvenstveno zastupa intere-
se onih socijalnih slojeva za koje se programski opredelila da ih reprezentuje; da
učestvuje u političkoj borbi najčešće posredstvom uobičajenih formi parlamentarne
demokratije (izbori); i da ima svoje jasne ciljeve koji se uopšteno iskazuju kao ten-
dencija ka osvajanju vlasti, ukoliko je u opoziciji ili zadržavanja vlasti, ukoliko je
reč o vladajućoj partiji.
Svaka politička stranka izražava interese određenih socijalnih grupacija.
Naravno, ni jedna velika socijalna skupina nije jedinstvena (homogena), već se deli
na manje skupine, sa specifičnom društvenom pozicijom, a time i specifičnim inte-
resima i idejnim usmerenjem. Pripadnici jedne socijalne skupine se mogu naći u

224

- 226 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             S obzirom na mogućnost inicijative i posedovanja monopola nad informa-
cijama od strane rukovodstva, uvek je prisutna opasnost od veće ili manje birokra-
tizacije i odsustva odgovarajućeg stepena demokratizacije unutar-partijskih odnosa
i komunikacija, a posebno na relaciji između rukovodstva i članstva. Te opasnosti
su utoliko veće ako stranka poprima liderski karakter, što se obično i dešava, naro-
čito u nerazvijenim i nedemokratskim društvima. U takvim slučajevima politička
stranka se otuđuje od društvene realnosti i postaje politički sterilna i nesposobna da
doprinosi društvenom napretku. U pojedinim slučajevima, kada dođe do izvesnog
nezadovoljstva dela članstva i rukovodstva stranke sa politikom koju ona vodi, do-
lazi   do   formiranja   frakcije,   koja   može   da   deluje   u   smislu   korigovanja   nekih
političkih ciljeva ili metoda u okviru stranke, da deluje kao ''partija u partiji'' ili,
pak, da se odvoji i formira kao samostalna politička stranka.
              Stručne službe i finansije

obezbeđuju uspešno funkcionisanje političke

stranke (obezbeđenje sredstava, organizacija izbora, informisanje, marketing, izda-
vačka delatnost i dr.), a u cilju zadovoljavanja određenih interesa i potreba svoga
članstva, politička stranka može da ima i svoje posebne oblike organizovanja (za-
bava, rekreacija, sport i dr.).
             Pored toga, političke stranke imaju različite organizacione oblike delova-
nja, koji se, uopšte uzev, obično svode na sledeće: (1) osnovne organizacije; (2) vi-
ši orgnizacioni oblici; i (3) vrhovni organi. Osnovne organizacije su bazična orga-
nizaciona forma stranke (odbor, sekcija, ćelija i dr.) u kojoj članstvo ispoljava poli-
tičku aktivnost. Ona se konstituiše na teritorijalnom i funkcionalnom principu, ali
najčešće na teritorijalnom principu. Viši organizacioni oblici imaju funkciju koor-
dinacije i povezivanja osnovnih stranačkih organizacija. Vrhovni organi mogu biti
uži (izvršni odbor, predsedništvo, komitet i dr.) i širi (glavni odbor, skupština, kon-
gres, konferencija i dr.). Najveća moć i uticaj unutar stranke su najčešće koncentri-
sani u izvršnim, operativnim organima stranke.
             Strukturu političke stranke možemo reljefno predstaviti preko koncentrič-
nih krugova. Što je krug veći, to je veza sa političkom strankom, pogotovo sa nje-
nim političkim jezgrom, slabija.
             Prvi krug je najširi, a čine ga

pristalice stranke.

Oni prihvataju program

političke stranke, skoro redovno glasaju za nju, odnosno za njene kandidate, ali for-
malno nisu članovi stranke. Krug pristalica stranke je obično višeslojan. Prvu, naj-
periferniju, strukturu čine birači, koji formalno nemaju nikakve stranačko-političke
obaveze, ali se od njih očekuje da na izborima daju svoj glas za političku stranku.
Drugu, užu, strukturu čine oni birači (pristalice) koji propagiraju programe svojih
političkih stranaka, učestvuju u određenim manifestacijama, učlanjuju se u organi-
zacije i udrženja koja čine oslonac njihovih političkih stranaka, pomažu materijalno
svoje stranke i dr. Kod nekih političkih partija u ovom krugu se može identifikovati
još jedna (treća) struktura, a to su kandidati za članove političke stranke. Oni prak-

226

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

tično izvršavaju sve zadatke koje im postavlja politička stranka, kako bi stekli uslo-
ve da budu primljeni u članstvo političke partije.
Drugi koncentrični krug čine

članovi stranke.

I ovde se mogu razlikovati

tri strukture, i to: obični članovi, politički aktivisti i rukovodioci (funkcioneri).
Obični članovi nisu opterećeni stranačkim obavezama, osim što imaju obavezu da
prisustvuju sastancima, da plaćaju članarinu, da glasaju na izborima za kandidate
svoje partije i dr. Politički aktivisti predstavljaju vrlo dinamičnu strukturu od koje
umnogome zavisi ne samo u kojoj meri će ideje rukovodstva biti prihvaćene, već i
u kojoj će meri biti sprovedene. Kao posredna struktura između rukovodstva i član-
stva, oni se, na poziv rukovodstva, odmah uključuju u akciju, tako da se bez njih
aktivnost političke stranke ne bi mogla ni zamisliti. Treća, najuža, struktura u kru-
gu članstva je rukovodstvo, koje se obično deli na šire i uže rukovodstvo. Šire ru-
kovodstvo čine izabrani članovi stranačkih foruma i funkcioneri koji obavljaju stra-
načke funkcije, a uže rukovodstvo predstavlja rukovodeće jezgro, na čijem čelu se,
najčešće, nalazi jedna ličnost, lider- vođa. Rukovodstvo, razume se, čine najodaniji
i najugledniji članovi, koji svoj autoritet u stranci zasnivaju na činjenici da su se
dokazali u izvršavanju najvažnijih stranačkih obaveza.

Odnos političkog lidera i sledbenika

Za razumevanje strukture političke stranke i za njeno praktično–političko
delovanje, vrlo je važno razjašnjenje

odnosa vođe (lidera) i sledbenika.

Za naše

uslove je to posebno značajno, jer su gotovo sve naše političke stranke liderske. Li-
der je neprikosnoven i često sam donosi najvažnije odluke. Obični birači se najčeš-
će opredeljuju za političke stranke zavisno od mišljenja koje imaju o lideru, a ma-
nje o programu stranke. Ako se povećava politički autoritet lidera, povećava se i
broj sledbenika, i obrnuto.
Da bi jedna ličnost postala politički lider-vođa, potrebno je da postoje bar
dve predpostavke: da ima odgovarajuće osobine i predispozicije za vođu (sposo-
ban, inteligentan, dosledan, hrabar i dr.), kao i da se stvore određene povoljne okol-
nosti, a to su obično teška, burna i nemirna vremena (ratovi, krize, socijalni nemiri
i dr.). Biti lider-vođa u stabilnim vremenima je mnogo teže.
Inače, sam nastanak vođe predstavlja veoma složen sociološko-psihološki
proces. U prvoj fazi, posle izbora, on počinje da veruje da mu je data šansa da oba-
vi značajnu društvenu misiju. Nastoji da svoje saradnike dobro upozna, odnoseći se
prema njima vrlo neposredno. Ubrzo počinje da pravi selekciju, da fiksira one koji
su sposobniji i odaniji. Sa njima se više i druži, ide na razne manifestacije, u resto-
rane, na letovanje i dr. Slobodno se kreće i vrlo je otvoren i neposredan prema gra-
đanima koji ga često sreću, trudeći se da bude pristupačan i da pokaže spremnost
da svakome ukaže potrebnu pomoć.

227

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Nasuprot harizmatskom vođi stoje njegovi sledbenici, u čijoj se socio-psi-
hološkoj strukturi odigravaju veoma krupne promene. Kod mnogih je ranije prija-
teljstvo sa vođom sada preraslo u zvanični odnos. Sa usponom vođe, menjali su se i
osećaji njegovih saradnika. Početni osećaj ravnopravnosti, pa i ravnodušnosti, vre-
menom je prerastao u oduševljenje, da bi kasnije prerastao u poštovanje, kod nekih
u strahopoštovanje, a kod nekih u zavist, ljubomoru i mržnju. Vođa je odabrao sa-
radnike bez kojih ne bi mogao da uspe, ali je stvorio i poltrone, kao svoje "prirod-
ne" pratioce. Demagozi i poltroni na jednoj i harizmatski vođa na drugoj strani su
jedno od osnovnih obeležja autokratske vlasti, pogotovo totalitarističkih sistema.
Harizmatski vođa voli da sluša sve lepo o sebi, a poltroni to umeju vešto da čine,
da savijaju kičmu, naročito oni koji imaju manje stručne i moralne kvalitete. U
svom okruženju, razume se, vođa ima i sposobne i čestite ljude, ali se oni, u princi-
pu, pre ili kasnije pomeraju ili im se daje poseban status i uspostavlja poseban od-
nos. Sa svakim pojedincem u svom okruženju vođa uspostavlja specifičan odnos.
Neke prezire, ali ih ne odstranjuje, jer su mu potrebni, bilo za obavljanje određenih
"prljavih" poslova, bilo zbog njihovih stručnih kvaliteta, a nekima i zavidi, ali ih,
takođe, ne pomera zbog autoriteta koji imaju. Kako vreme teče, sve više se ostva-
ruje negativna kadrovska selekcija. U njegovom okruženju, najvećim delom, ostaju
oni koji su bezrezervno spremni da ga veličaju i da sve to na najbolji način prenesu
i na ostale sledbenike, masu.
Sledbenici i masa se ne vezuju za vođu samo racionalno, već i emotivno,
jer formiraju predstavu o njemu kao najboljem i nezamenljivom. To obično dolazi
do izražaja u kriznim vremenima, a naročito kada dođe do uspešnog raspleta, jer se
tada mobiliše ogromna propagandna mašinerija koja uspešan rasplet krize pripisuje
vođi, pojačavajući još više njegovu harizmu. Ljudi tako postaju srećni što imaju ta-
kvog vođu, a pri pomisli šta bi moglo da se desi da njega nije bilo, obuzima ih jeza
i strah. Panični strah naročito dolazi do izražaja pri pomisli šta će biti kad vođe više
ne bude. Pri objavi, pak, da harizmatskog vođe više nema, nastupa u neku ruku na-
cionalni šok, kada mnogi plaču, dobijaju stresove, a znatan broj i umire. To se na-
ročito dešavalo u totalitarnim sistemima, sa vođama koji su doživotno bili na vlasti
(Gandi, Lenjin, Staljin, Tito, Naser, Mao Cetung, Kim il Sung i dr.).

Klasifikacija političkih stranaka

Klasifikacija (tipologija) političkih stranaka još uvek nije definitivno reše-
na, pre svega, zbog brojnosti i raznovrsnosti kriterijuma od kojih se polazi pri pra-
vljenju opšte klasifikacije (tipologije). Polazeći od onoga što je bitno za nastanak i
organizaciju političkih stranaka, kao i za njihovu ulogu u političkom životu druš-
tva, političke stranke se mogu klasifikovati, i to:

229

- 230 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

(1) s obzirom na karakter i ciljeve političke aktivnosti, političke stranke se

mogu podeliti na sledbeničke, pragmatsko-političke i ideološke. Doduše, treba reći
da ova obeležja (sledbenička, pragmatsko-politička, ideološka) mogu važiti, više-
malnje, za sve političke stranke. Ipak, ovakva podela se vrši sa ciljem da se naglasi
ono što je preovlađujuće kod poljedinih političkih stranaka sa stanovišta njihove
prirode i ciljeva političke akcije.
Sledbeničke stranke obično nastaju sa pojavom pojedinih zapaženih lično-
sti koje se bore za vlast, naročito u nerazvijenim društvima.

Pragmatsko-političke

stranke najčešće nastaju u relativno stabilnim društvima, a orijentisane su, uglav-
nom, na rešavanje tekućih političkih pitanja i problema, bez pretenzije na promenu
postojećeg poretka. Ideološke

političke stranke imaju veoma razvijenu ideologiju,

izloženu u njihovim programsko-političkim dokumentima.

Ove stranke se mogu dalje deliti na levo orijentisane (levica), zatim, desno

politički orijentisane (desnica) i na stranke centra (socijalističke, komunističke, fa-
šističke, nacionalističke, nacionalne, nacionalno-nezavisne, konzervativne, socijal-
demokratske, hrišćansko-demokratske, liberalne, liberalno-demokratske, demokrat-
ske, radikalne i dr.), pri čemu se može govoriti i o nijansama, kao: ekstremno leve,
ekstremno desne, bliže centru, dalje od centra itd.
(2) s obzirom na položaj u političkom sistemu, političke stranke se mogu
deliti na vladajuće i opozicione. Kao takve, one se dalje mogu deliti na parlamen-
tarne i vanparlamentarne.
(3) prema klasnom sastavu i ulozi u klasnoj borbi, stranke se mogu deliti
na buržoaske, radničke, seljačke i dr. One bi se, s obzirom na odnos prema postoje-
ćem sistemu, dalje mogle deliti na

konzervativne (partije status guo-a) i

revolucio-

narne (partije promena, diskontinuiteta).
(4) s obzirom na osnov okupljanja članstva, stranke se mogu deliti na naci-
onalne, religiozno-verske, regionalne, lokalne i dr.

(5) s obzirom na postanak i organizacionu strukturu, stranke mogu da budu

samostalne, kada nastaju samostalno i instrumentalne, koje su obično formirane od
neke druge organizacije, kao njen politički instrument.
(6) prema organizaciji i disciplini članstva, stranke se mogu deliti na laba-
ve, sa slabom organizacijom i disciplinom članstva i čvrste stranke, sa jakom orga-
nizacijom i disciplinom. Slabo organizovane stranke se sastoje od jednog vodećeg
jezgra i jednog (neodređenog) broja pristalica, koji se obično aktiviraju za vreme
izbora ili za vreme nekih značajnih političkih događaja. Međutim, čvrste stranke su
veoma dobro organizovane, sa jakom disciplinom članstva, kao i preciznim i ja-
snim definisanjem svih aspekata svog delovanja.
(7) s obzirom na širinu članstva, stranke se dele na

kadrovske i masovne.

Kadrovske stranke insistiraju na klalitetu političkog rada, okupljajući one članove

230

- 232 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

dašnja politička aktivnost, sa sigurnošću se može zaključiti da većina od njih nema
mnogo veze sa demokratijom i radikalizmom. U stvari, mnogo je demokratije na
rečima (tzv. verbalna demokratija), a radikalizma ima tamo gde on, najvećim de-
lom, nije ni potreban.
             Veliki broj političkih stranaka ne bi trebalo da iznenađuje. Obično je to ka-
rakteristika svih zemalja koje prelaze sa jednopartijskog na višepartijski sistem, a
posebno iz totalitarnih u demokratske sisteme. U takvim slučajevima, posle više iz-
bornih turnusa, male političke stranke, bez značajnijeg političkog ugleda, počinju
da se ujedinjuju sa drugim, jačim i brojnijim političkim strankama ili se jednostav-
no gase, odnosno nestaju sa političke scene. Ukoliko se neke od njih i oglašavaju u
političkom životu, što obično i čine za vreme izbora, onda je tada više reč o pream-
bicioznim pojedincima, umišljenim liderima ili grupama ljudi, bez članstva i orga-
nizacije iza njih (tzv "kombi" stranke). Kada izgube na izborima, svoj neuspeh
obično pravdaju "medijskom blokadom" ili "zloupotrebljenim" monopolom vlada-
juće političke partije. Za razliku od drugih zemalja, karakteristika političke scene u
Srbiji   što   se   broj   političkih   stranaka   ni   posle   nekoliko   izbornih   turnusa   ne
smanjuje, već  se povećava, što ima za posledicu povećanje političkih tenzija i
produbljivanje političkih podela.
             Na pojavu velikog broja političkih stranaka deluje čitav niz sociopsihološ-
kih faktora, kao: reklamerstvo i samoreklamerstvo, potreba za dokazivanjem i pre-
stižom, za ličnom afirmacijom i dr. Posle velikih međunacionalnih sukoba na pro-
storima bivše SFRJ u poslednjoj deceniji XX veka, ima ljudi koji su se obogatili,
najčešće mimo zakona ("siva" ekonomija, pljačka, ratno profiterstvo i dr.), pa sada
žele i da se politički afirmišu i zaštite "svoje" bogatstvo. Zbog toga se učlanjuju u
određene političke stranke, tražeći istaknute funkcije u njima i nudeći za uzvrat
svoju finansijsku pomoć. Oni znaju da im to omogućuje ne samo ličnu afirmaciju i
slavu, već i sigurnije uslove za zaštitu svoga kapitala i dalji razvoj svoga biznisa.
             Na brojnost političkih stranaka deluju i nacionalni, a često i nacionalistički
elementi. To je karakteristično za višenacionalne zajednice, pogotovo tamo gde
međunacionalni odnosi nisu rešeni.
             Najzad, na brojnost političkih stranaka, u izvesnom smislu, deluje i menta-
litet ljudi. Nije slučajno kada se kaže: tri srbina – pet mišljenja. Stoga, biće potreb-
no dosta vremena da se – podizanjem nivoa političke kulture i političke zrelosti,
odgovornosti i demokratske-političke tolerancije – višestranački sistem "uigra" i
počne da vrši pozitivnu društveno-političku funkciju, u interesu svih građana, drža-
ve i nacije, a ne da bude oblik svakodnevnog političkog "prepucavanja" u borbi za
golu vlast.

Problemi u funkcionisanju višestranačkog sistema

232

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Sa sociološkog stanovišta, značajno je skrenuti pažnju i na karakter druš-
tveno-političkih procesa i odnosa u funkcionisanju višestranačkog sistema. Bez ši-
reg ulaženja u ovu složenu i kompleksnu problematiku, treba reći, da se već na sa-
mom početku funkcionisanja višestranačkog sistema u Srbiji, konstituisanog posle
slobodnih demokratskih višestranačkih izbora 1990.godine, prvih takvih izbora po-
sle II svetskog rata, pokazalo da su tragovi "komunističke" svesti i prakse, iz vre-
mena višedecenijskog političkog monizma, veoma duboki, kako u vladajućim, tako
i u tadašnjim "opozicionim" strukturama.
             Ti tragovi su bili jedan od značajnih ograničavajućih faktora za razvoj de-
mokratije i njene efikasnosti. Ostaci totalitarne svesti su se manifestovali, a i danas
se manifestuju, kao: prisustvo autoritarne, a odsustvo demokratske političke kultu-
re; odsustvo uvažavanja ličnosti i ljudskog dostojanstva; odsustvo demokratske to-
lerancije i otvorenosti za dijalog; neuvažavanje suprotnog mišljenja i doživljavanje
političkog neistomišljenika kao neprijatelja, a ne kao političkog protivnika koji ima
legitimno   pravo   na   suprotno   mišljenje;   odsustvo   ,,sportskog-fer-plej''
odnosa ,,poraženih'' prema ,,pobednicima'' posle sprovedenih   izbora; itd. Sve to,
uključujući i tešku ekonomsku situaciju, doprinosi, a i danas doprinosi, podizanju
raznovrsnih tenzija (naboja) i konflikata u društvu, pri čemu političke konfrotacije
na relaciji pozicija – opozicija mogu da budu veoma štetne po interese građana.
                         Nepovoljna politička klima i nemogućnost efikasne političke akcije u
početnom periodu višestranačkog sistema bili su uslovljeni i činjenicom što je u Sr-
biji na izborima pobedila Socijalistička partija (SPS), nastala iz prethodno-vladaju-
ćeg Saveza komunista, pa je tako, u neku ruku, zaustavljen "talas antikomunizma"
koji je doveo do raspada real-socijalizma u Istočnoj Evropi. To nije odgovaralo ne
samo opoziciji u Srbiji, nego i nekim međunarodnim krugovima, pre svega, SAD i
Zapadnoj   Evropi.   Ta   izborna   pobeda   nije   odgovarala   čak   ni   vladajućoj
(socijalističkoj) partiji, jer se, zbog pritisaka opozicije i međunarodnih faktora, naš-
la u položaju da se stalno "brani" i da dokazuje da ona nije više ,,komunistička'' i
da  se je oslobodila elemenata autoritarnosti i totalitarnosti. U takvim uslovima bilo
je otežano funkcionisanje višestranačkog sistema, a samim tim i rešavanje nagomi-
lanih društvenih problema, jer je Srbija, označavana kao "poslednji bastion boljše-
vizma i komunizma".
             U takvim uslovima, bio je prisutan visok stepen političkih konfrontacija iz-
među opozicionih i vladajućih političkih struktura, što je pogodovalo egzistenciji
nekorektnih oblika političke borbe. I opozicija i pozicija su, pri tome, koristile rela-
tivno ista sredstva borbe za vlast, odnosno za održanje na vlasti. Opozicija je previ-
še bila "agresivna" i okrenuta prvenstveno osvajanju (preuzimanju) vlasti, a vlada-
juća partija je, zbog toga, previše bila okrenuta očuvanju vlasti, a ne sprovođenju
izbornog programa, pri čemu je "satanizovala" opoziciju, umesto da je "neguje" u

233

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Interesne grupe ("grupe za pritisak")

su izraz

brojnih razlika unutar veoma

složene i razuđene društvene strukture. Reč je, na primer, o socijalnim, kulturnim,
profesionalnim, generacijskim, etničkim, verskim i drugim razlikama. Te razlike
uslovljavaju pojavu bogate mreže interesnih grupa, koje se - s obzirom na karakter
interesa koje zastupaju, način uticaja i stepen moći – veoma mnogo razlikuju.
             Za razliku od političkih stranaka, interesne grupe nisu usmerene ka osvaja-
nju vlasti, već teže da obezbede uticaj na vlast, na vladajuće krugove u društvu.
Isto tako, interesne grupe nemaju za cilj formiranje i definisanje ideologije kojoj bi
bile privržene, jer su njihovi ciljevi, u odnosu na političke stranke, vrlo uski i svode
se na određeni krug konkretnih interesa. Na primer, Savez farmera u SAD je speci-
jalizovano udruženje za pritisak, za vršenje presije na vladajuću elitu, sa ciljem da
se, na primer, donesu određeni zakoni ili neka druga rešenja i povlastice, koji od-
govaraju njihovim interesima. Ili, na primer, "lobi" grupe koje vrše pritisak na
američku administraciju da donese ovakve ili onakve odluke ili zakone, kao što je
slučaj sa  srpskom "lobi" grupom u SAD, u vezi sa statusom Kosova i Metohije i
dr.
             "Lobi" je jedan od oblika interesnih grupa. Reč je o "nevidljivim", nefor-
malnim grupama za pritisak. Sam naziv, koji znači predvorje (lobby), ukazuje da se
njegovo delovanje odvija ispred, odnosno izvan sala u kojima nadležna tela donose
odluke. "Lobi" grupe su klasičan primer grupe za pritisak za donošenje određenih
odluka ili za njihovo prolongiranje.

Postoje "lobi" grupe koje deluju javno, ali i one koje deluju "iz senke", pri-
kriveno. Delovanje "lobi" grupa "iz senke", obično je vezano za razne oblike mita i
korupcije pojedinih centara političke moći, kada se oficijelni centri političkog odlu-
čivanja, praktično, pojavljuju kao "lutke" u rukama stvarnih, ali prikrivenih oblika
moći. U takvim slučajevima, stvaraju se uslovi za pojavu raznih afera i skandala,
što dovodi do raznih sukoba i konflikata na političkoj sceni društva.
Konflikti interesnih grupa i pojedinaca mogu da poprime veoma široke raz-
mere u društvu, a razrešavaju se na vrlo različite načine. U nerarazvijenim i nede-
mokratskim zemljama, na primer, one često dovode i do vojnih udara, kada se us-
postavljaju različiti oblici vojne vladavine.

Vojska i policija

Kao specifična državno-politička institucija

vojska

se pojavljuje i kao ve-

oma značajna interesna grupa u društvu. Pri tome, vojska nije neutralna interesna
grupa, nezainteresovana za spoljnu i unutrašnuju politiku. Slično birokratiji, vojska
može da deluje kao interesna grupa koja ima veliki uticaj i na sadržaj same politi-

Vidi : Dr Vera Minić, Sociologija, Univerzitet "Braća Karić", Beograd, 2004, str. 273.

235

- 236 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ke. Šta više, njena moć prinude i kontrola nad naoružanjem daju joj mogućnost da
se direktno uključi u politički život, sve do uspostavljanja vojne vladavine. Vojska
može da ukloni vladajuću elitu, kao i da obori sam režim, kao što može i da održa-
va nelegitiman režim ili vladu. Moć vojske je realno toliko velika da se pitanje
njene kontrole pojavljuje kao pitanje od trajnog značaja.
Pitanje kada će se vojska upotrebiti kao "državni instrument" za zaštitu
državno-nacionalnih interesa, a kada kao "političko sredstvo" za zaštitu posebnih
interesa aktuelne vlade, nije sasvim jednostavno. Postoje države u kojima su
socijalne tenzije toliko izražene da ih policija ne može u potpunosti kontrolisati. U
tom slučaju, vojska može da uguši sukobe, uz rizik da uđe u građanski rat sa
teškim posledicama.

                         Pri raspadu bivše SFRJ, na primer, nije nađeno adekvatno rešenje o
unutrašnjoj upotrebi vojske. Ondašnja JNA, kao višenacionalna federalna vojska,
dobila je zadatak da se suprotstavi secesiji pojedinih federalnih jedinica, što se
pokazalo   pogubnim.   Zbog   realnih   okolnosti   koje   su,   poput   bivšeg   SSSR-a   i
Čehoslovačke,  raspad SFRJ učinile neminovnimim i vrlo vidljivim, nije bila neka
velika mudrost da se politika, pa i vojska, opredele za bolja rešenja, prvenstveno u
pravcu dogovornog konstituisanja novih samostalnih država, bez upotrbe sile, uz
zajedničke   napore   da   se   nađu   rešenja   za   položaj   nacionalnih   manjina.   Takvo
rešenje se nametalo samo po sebi, jer je bilo besmisleno držati se ustavnih odredbi
o   obavezi   zaštite   integriteta   SFRJ,   budući   da   su   te   odredbe   realno   izgubile
legitimitet kod federalnih jedinica koje su tražile samostalnost. Nažalost, rešenje je
nađeno u teškim međunacionalnim sukobima, sa posledicama za čije otklanjanje će
biti potrebne decenije. Greške politike i vojske su, u ovom slučaju, skupo plaćene,
bez obzira da li su bile rezultat ovakvih ili onakvih namera, neznanja ili jake želje
za jačanjem harizme vlastoljubivih vođa.
Slične greške politike i vojske su učinjene i prilikom demonstracija u Srbiji
1991. godine, kada su nepotrebno izvedeni tenkovi na beogradske ulice, zatim, kod
upotrebe vojske i policije u ratu protiv albanskog terorizma na Kosovu i Metohiji,
jer se nije shvatilo da je, zahvaljujući višedecenijskoj pogrešnoj politici Srbije i
bivše Jugoslavije, skoro svaki albanac postao "terorista". Tek 2000. godine, srpska
vojska je, uvažavajući princip političke neutralnosti vojske, zauzela pravilan stav,
jer nije ni pokušala da uguši veliki narodni bunt, koji je, povodom pokradenih
predsedničkih izbora, predstavljao zahtev za radikalne društvene promene.
                         Načini kako se vojska koristi u unutrašnjoj politici se, više-manje,
razlikuju kod različitih država. Jedan od najmanje spornih nevojnih zadataka je
kada   vojska   priskače   u   pomoć   u   vanrednim   situacijama   (poplave,   požari,

Vidi šire: Prof.dr Miodrag R. Đorđević, Politika i prinuda, "Naša reč", Leskovac (u

nastavcima od 26.maja do 30. juna 2006.godine).

236

- 238 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

izvrši njena profesinalizacija; (4) da se stvore uslovi za približavanje i ulazak u
evro-atlanske integracije (partnerstvo za mir, NATO); i dr.
Pokazalo se, međutim, da to nije ni malo lak i jednostavan proces. Pri to-
me, mnoge negativne pojave u vojsci Srbije su, zahvaljujući medijima, učinjene
javnim, (skrivanje pojedinaca optuženih za ratne zločine, nerasvetljena ubistva ne-
kih vojnika, primeri zloupotrebe ovlašćenja, afere u vezi sa neracionalnim troše-
njem ogromnih sredstava, podela stanova bez primene odgovarajućih kriterijuma i
dr.), što može negativno da utiče na tradicionalno poverenje građana u vojsku.
Zbog toga, vojska i država mora da nalaze brza i adekvatna rešenja za postojeće
probleme, kako bi ugled srpske vojske jačao, a ne opadao. Danas, ugled vojske
Srbije sve više jača, pogotovo posle spovedene njene profesionalizacije.

Policija

i vojska se nalaze u odnosima bliske međusobne saradnje, iako

među njima postoje jasne razlike. Dok je vojska orijentisana prema spolja, policija
je orijentisana prema unutra, na zaštitu javnog reda i mira u društvu, uz dosledno
poštovanje   ustavno-zakonskih   prava   i   obaveza   građana,   bez   obzira   na   njihovu
političku, nacionalnu i versku pripadnost. Za razliku od vojske, policija je, delujući
rutinski   i   svakodnevno,   više   integrisana   u   društvo,   ma   da   savremena   kretanja,
donekle, brišu razliku između policije i vojske; u određenim sistuacijama, policija
može da poprimi i paravojna obeležja, kao što se i vojska može angažovati za
suzbijanje   unutrašnjih   nemira.   Pri   tome,   između   policije   i   vojske   su   mogući
konflikti, ukoliko eventualno dođe do mešanja pojedinih njihovih nadležnosti, bilo
zbog toga što te nadležnosti nisu precizno definisane ili se neke od njih ne poštuju,
a   može   da   bude   u   pitanju   i   neki   oblik   preraspodele   političke   moći   i   uticaja.
Međutim, u praksi se to retko dešava.
             Osnovna uloga policije jeste da obezbedi sprovođenje krivičnog prava i da
održava građanski red. Međutim, policija može da bude i politizovana, ako podleže
društvenim ili drugim pristrasnostima, ako se koristi za vreme građanskih nemira i
političkih sukoba i ako -   ukoliko postoji "policijska država" – policijske snage
postanu privatna vojska koja služi samo interesima vladajuće elite.

             Kad je reč o ulozi policije u društvu, prisutna su dva različita pristupa. Prvi
pristup polazi od toga da se uloga policije iscrpljuje u zaštiti individualnih sloboda
i prava ljudi u društvu. Po ovom pristupu, policija ima legitimitet da obezbeđuje
ličnu sigurnost građana i društvenu stabilnost. Kao takva, policija nema široku
političku funkciju, jer se, u suštini, strogo bavi održavanjem i jačanjem vladavine
prava i pravne države. Ovakvo shvatanje je, najvećim delom, karakteristično za
razvijene demokratske države.
             Po drugom pristupu, uloga policije je u očuvanju autoriteta državne vlasti.
Policija   se   u   ovom   slučaju   pojavljuje   kao   instrument   države   za   zaštitu   njenih

Vidi: Endru Hejvud, cit.delo, str. 730-731.

238

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

interesa, stavljajući se tako, u neku ruku, u poziciju mehanizma političke kontrole.
U ekstremnim slučajevima, policija može da postane sredstvo državnog terora i
represije u korist države, a ne u korist stanovništva, kada više služi elitama, a ne
masama. U takvim situacijama, policija ne deluje kao građanska policija, kakvu bi
želela da ima svaka demokratska država.
              Korišćenje policijskih snaga kao političkog, a ne građanskog sredstva,
dolazi   obično   do   izražaja   u   društvima   koja   karakterišu   složenost   i   unutrašnja
podeljenost. U takvim slučajevima kada se policija koristi kao političko sredstvo za
kontrolisanje građanskih nemira, demonstracija i štrajkova, čiji su uzrok duboke
podele u društvu – princip neutralnosti i političke nepristrasnosti se definitivno
narušava, kada se gubi poverenje građana i remeti uobičajena slika javnosti o ulozi
i razlozima postojanja policije.
             Uspostavljanje sistema samovoljnog policijskog delovanja, motivisanog
konkretnim političkim opredeljenjem, može dovesti do stvaranja tzv. "policijske
države",   kada   policijske   snage,   manifestvujući   bezrezervnu   odanost   aktuelnoj
vlasti, deluju sa stanovišta prinude, izvan pravnog okvira, ne trudeći se da pokažu
odgovornost ni prema sudovima, ni prema javnosti. Tada se svi aspekti društvenog
života stavljaju pod policijsku kontrolu, a svrha velike i neregulisane policijske
moći je direktno u funkciji stvaranja klime straha u društvu. Ovakvi primeri su
naročito   karakteristični   za   autokratske   i   totalitarne   režime   u   nerazvijenim
zemljama, uključujući i bivše socijalističke zemlje koje su, u pojedinim fazama
svoga   razvoja,   imale   izrazitu   dominaciju   policijskih   snaga,   posebno   tzv.   "tajne
policije".   Zbog   toga   se,   u   savremenim   uslovima,   tranziciona   reforma   policije,
posebno pitanje njene kontrole, pojavljuje kao imperativ.
             Pitanje kontrole policije je formulisano još u antičkoj Grčkoj, od strane
Aristotela,   a   ono   glasi:

ko će čuvati čuvare?

Reč je o veoma značajnom i

osetljivom pitanju, pogotovo kada se ima u vidu mogućnost politizacije policije i
mogućnost da se njena moć zloupotrebi za potrebe aktuelne vlade.
             Kontrola policije mora da počiva na odgovarajućoj ravnoteži politizacije i
profesionalne odgovornosti. Zadatak pronalaženja takve ravnoteže mora da ima
trajnu aktuelnost. Pri tome, jedan od najvažnijih faktora koji određuje gde se nalazi
ravnoteža između politizacije i profesionalne odgovornosti, jeste stepen i karakter
centralizacije   i   decentralizacije   policije.   Većina   zemalja   razvijenog   Zapada,   a
naročito   SAD,   imaju   visok   stepen   centralizacije   kontrole   policijskih   snaga.
Međutim,   pitanje   koliko   centralizacije,   a   koliko   decentralizacije   policijske
kontrole, uvek ostaje otvoreno, jer je zavisno od specifičnosti svake države.
                         Policija u Srbiji je danas pred velikim izazovima i obavezama da se
prevaziđu slabosti i reše mnoga pitanja koja izbacije na površinu sadašnje vreme,
ali   i   nasleđene   slabosti   iz   ranijeg   perioda   (elementi   jake   politizacije,   pitanje
otvaranja   policijskih   dosijea,   odgovornost   pojedinaca   za   kriminal   i   korupciju,

239

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Za razliku od političkih stranaka, društvenim pokretima obično ne rukovo-
di jedna ličnost (lider-vođa), već tzv. "jezgro pokreta", koje se formira spontano,
mimo određene procedure i pravila, u procesu identifikacije problema i načina nji-
hovog ostvarivanja. Upravo to "jezgro pokreta" i čini glavnu snagu pokreta. Pri-
padnici toga jezgra se javno eksponiraju i postaju tako poznati široj javnosti, za
razliku od pripadnika pokreta van jezgra, koji se teško mogu identifikovati.
             O karakteru pokreta postoje različita shvatanja. Među njima su karakteri-
stična dva ekstremna shvatanja. Prvo shvatanje polazi od toga da su društveni po-
kreti škola demokratije i poligon slobode, a drugo, da su oni veoma pogodna forma
za razne oblike manipulacije i zloupotrebe, s obzirom da pojedina napadna i agre-
sivna jezgra -  vršeći veliki uticaj na mase i zaklanjajući se vešto iza velikih parola
i proklamacija u vezi sa postavljenim ciljevima - mogu da protežiraju, kao opšte-
društvene, neke lične i grupne interese. Naravno, istina je negde na sredini.
             Društveni pokreti, nesumnjivo, znače okretanje ka progresivnom i huma-
nom, ali oni mogu da označavaju i okretanje ka onome što je odbačeno i prevaziđe-
no, pogotovo u slučajevima kada jezgra pokreta nastoje da ih pretvore u političke
pokrete, da ih vežu za određenu političku stranku ili, pak, da se opredele za formi-
ranje političke stranke. U tom slučaju, razume se, društveni pokreti gube svoj smi-
sao. Ipak, praksa potvrđuje da većina društvenih pokreta ima demokratski i huma-
nistički karakter, iako se, u nekim slučajevima, mogu uočiti i elementi nerealnog i
utopističkog.
              Teorijskoj obradi društvenih pokreta doprinos su dali brojni teoretičari
(Alen Turen, Jurgen Habermas, Klaus Ofe, Tom Botomor, Džin Koen, Lučano
Kastelin, Alberto Meluči, Ferenc Feher, Agnes Heler  i dr.). Najznačajniji doprinos
savremenom proučavanju društvenih pokreta dao je francuski sociolog Alen Turen.
Svoju teoriju društvenih pokreta on je povezao sa teorijom o postindustrijskom
društvu, pri čemu je, pored ostalog, izneo tezu da radnička klasa (radnički pokret)
ne može da ostvari prelaz u postindustrijsko društvo, jer je došla do izražaja njena
istrošenost i nemoć. Po Turenu, na scenu stupaju novi društveni pokreti koji ne idu
na kvalitativne promene, putem revolucije, već se bore za transformaciju putem
osvajanja novih tehnologija i znanja (informacija).
             Polazeći od ovakvih shvatanja, nastale su brojne studije u kojima se ospo-
rava ideja revolucije i revolucionarne uloge radničkog pokreta. U tom smislu, veli-
ki   broj   socijalnih   teoretičara   se   složio   sa   činjenicom   da   je   došlo   vreme   kada
"crveno"   (metafora   za   tradicionalni   marksizam   i   klasični   radnički   pokret   za
socijalizam) ustupa mesto "zelenom" (metafora za jačanje pozicije novih socijalnih
snaga   okuplenih   u   novim   društvenim   pokretima,   pre   svega,   u   savremenom
ekološkom pokretu kao jednom od najznačajnijih). Međutim, ima i autora koji su
se, polazeći od promene karaktera društvenih pokreta, kritički postavili prema toj

241

- 242 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

osnovnoj   ideji,   jer   smatraju   da   radnički   (i   sindikalni)   pokret   ne   može   biti
jednostavno   potisnut,   bez   obzira   na   evidentnu   činjenicu   o   jačanju   novih
(alternativnih) društvenih pokreta.
             Na bazi komparativne analize novih društvenih pokreta koji se pojavljuju
60-ih i 80-ih godina XX veka, jasno se može uočiti, i to:
             (1) Društveni pokreti 60-ih godina XX veka su imali politički karakter. To
se može zapaziti, na primer, kod studentskih pokreta, koji su se začeli u Nemačkoj
i Italiji, da bi se ubrzo preneli skoro na čitav svet. Oni su se borili protiv autoritar-
nosti, institucionalizacije, potrošačkog mentaliteta i dr. Međutim, društveni pokreti
70-ih i 80-ih godina XX veka, umesto političkog, poprimaju društveni karakter, jer
u centru svoje kritike imaju značajna društvena pitanja i probleme (ekološki pro-
blemi, ratni problemi, problemi pacifizma, problemi religije, problemi odnosa iz-
među polova i dr.);
             (2) U ovom desetogodišnjem periodu, društveni pokreti nisu promenili sa-
mo karakter, već i metod delovanja. Dok je krajem 60-ih godina dominirao metod
protestovanja i demonstracija, sa elementima nasilja, 70-ih i 8o-ih godina je došao
do izražaja metod nenasilja i pacifizma, odnosno miran metod borbe;
             (3) Isto tako, 70-ih i 80-ih godina je došlo i do promene usmerenosti druš-
tvenih pokreta. Dok je 70-ih godina dominirala levičarska orijentacija, kasnije do-
lazi do izražaja desna orijentacija, da bi, nakon toga, društveni pokreti ponovo po-
primili levičarsku orijentaciju; i, najzad,
             (4) Kod društvenih pokreta nastupaju promene i u organizaciji, pri čemu
nestaju masovnost i demokratičnost, jer se njihova rukovodeća jezgra povezuju sa
određenim političkim strankama ili, eventualno, osnivaju nove političke stranke.
             U svakom slučaju, može se reći da društveni pokreti na nov način posta-
vljaju brojna pitanja i probleme savremenog društva i predstavljaju, u neku ruku,
alternativu stranačkom, odnosno partijsko-političkom organizovanju. Naravno, ta
alternativa se ne pojavljuje u smislu potiskivanja političkog organizovanja, već kao
"pretnja" i pritisak na državne i političke vrhove da zaoštre odgovornost za rešava-
nje određenih akutnih društvenih problema i pristupe njihovom konkretnom prak-
tičnom rešavanju.
             Pored toga što imaju alternativni karakter, vršeći pritisak na organe vlasti,
posebna vrednost društvenih pokreta ili većine njih je njihova spontanost, solidar-
nost, autonomnost delovanja, antihijerarhijska organizacija, velika osetljivost za
probleme savremenog sveta i dr.
             Panorama "novih" ili "alternativnih" društvenih pokreta, koji se odlikuju
sposobnošću da privuku, pre svega,   mlade i obrazovane ljude, veoma je bogata.
Pored studentskih pokreta, pojavljuju se i mnogi drugi, kao: ekološki, feministički i
neofeministički,   antinuklearni,   pacifistički,   pokreti   za   alternativnu   tehnologiju   i
energiju, alternativnu školu, alternativnu medicinu, religijski i neoreligijski pokreti,

242

- 244 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

              - s obzirom na stav prema društvenim promenama, pokreti se dele (1)
revolucionarne   (radikalno-progresivne   promene);   (2)   reformističke   (postepene
promene); (3) konzervativne (očuvanje statusa guo; i (4) reakcionarne (promene
koje vuku nazad); a
              - u novije vreme, pak, društveni pokreti se dele na (1) klasične, koji su
karakteristični za XIX vek i prvu polovinu XX veka (radnički pokret, kao jedan od
najznačajnijih, zatim, feministički pokret i dr.) i (2) nove (alternativne) društvene
pokrete.
             Za razliku od klasičnih, novi društveni pokreti imaju specifična obeležja::
(1) nisu direktno usmereni prema vlasti, već su prevashodno okrenuti društvu i
pojedincima;   njihov   cilj   je,   po   mišljenju   nekih   teoretičara,   aktiviranje   civilnog
društva, a ne preuzimanje vlasti; (2) nemaju klasnu osnovu i univerzalne političke
pretenzije, već u centru pažnje imaju jedan ili nekoliko problema; (3) rezervisani
su   prema   institucijama   uopšte,   indiferentni   su   prema   ideološkim   podelama,   a
autonomni u odnosu na političke partije; i (4) koriste nenasilne oblike delovanja i
nove metode i forme akcije (građanska neposlušnost, blokada puteva i ulica i dr.)

Kakva je perspektiva društvenih pokreta?

Odgovor na ovo pitanje nije

jednostavan i u velikoj meri zavisi od predhodnog odgovora na pitanje o odnosu
globalne   društvene   krize   i   društvenih   pokreta.   Po   mišljenju   mnogih   socijalnih
teoretičara,   društveni   pokreti   su   jedan   od   odgovora   na   strukturalnu   krizu
savremenog   kapitalizma   koja   i   danas   traje,   a   koja   je   zahvatila   savremeni   svet
krajem 70-ih i početkom 80-ih godina XX veka, naročito u periodu od 1972. do
1974. godine ("naftni šok", pad tzv. zlatnog standarda, pojava stagflacije i dr.). Ta
kriza je odlučujuće delovala na pojavu novih socijalnih pokreta. Naravno, ona je
različito delovala na pojedine društvene pokrete. Neki od njih su, pošto su doživeli
vrhunac   u   svom   delovanju,   počeli   da   gube   uticaj   (studentski   pokret),   neki   su
nastavili konstantno da deluju i u uslovima krize (neofeministički pokret), a neki su
naglo počeli da jačaju (ekološki pokret, antinuklearni-mirovni pokret). U nekim
slučajevima, društvena kriza, više-manje, ide na ruku jačanju društvenih pokreta, a
u drugim, pak, može da sužava okvire za njihovu radikalniju društvenu akciju, kao
što je to slučaj danas kada se snažno insistira na pravnoj državi i vladavini prava,
sa više legaliteta na račun legitimiteta poretka. Ipak, realno se može predpostaviti
da će društveni pokreti u perspektivi, u uslovima globalizacije društvene krize i
ofanzive autoritarnih tendencija u savremenom svetu, nesumnjivo, imati značajnu
društveno-političku ulogu. Ali, to ne znači da će drugi subjekti društvenih promena
biti   potpuno   potisnuti   (radnički   pokret,   sindikalizam,   elite   moći,   harizmatske
ličnosti).   Zbog   toga,   odgovor   na   pitanje   o   osnovnim   subjektima   društvenih
promena   mora   da   bude   pluralistički,   što   podrazumeva   uvažavanje   svih

Isto, str. 109.

244

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

demokratsko-emancipatorskih snaga, a samim tim i društvenih pokreta, čija će
aktivnost jačati ili biti potiskivana, zavisno od određenih društvenih okolnosti.

Javno mnjenje

             Javno mnjenje ima veliki značaj za politički život društva i procese politič-
kog odlučivanja. Preko reagovanja javnog mnjenja se, u izvesnom smislu, izražava
i manifestuje nivo političke kulture društva, ali i njegova politička zrelost. Reč je o
slobodnom, kritičkom javnom mnjenju, kao slobodno izraženom političkom miš-
ljenju i opredeljenju, koje se manifestuje kao pritisak javnosti, kao mišljenje javnog
mnjenja. Sa sociološke tačke gledišta, veoma je značajno ko formira javno mnjenje
u društvu i koliko je ono samostalno, autonomno.
             Na formiranje javnog mnjenja utiču mnogi faktori, kao: porodica, vaspit-
no-obrazovne i naučne institucije, razne društvene organizacije i udruženja, uža i
šira društvena sredina, a posebno mediji, odnosno sredstva javnih komunikacija
(televizija, radio, štampa). Oni pojedinci i grupe koji kontrolišu mas-medije pose-
duju najveću društvenu moć upravo zbog činjenice što odlučujuće utiču na formira-
nje javnog mnjenja. Šta više, oni bitno utiču na karakter socijalizacije u društvu, na
formiranje onog socijalnog karaktera (tipa ličnosti), koji odgovara njihovim intere-
sima i političkim ambicijama.
             Imajuci to u vidu, svi subjekti društvene moći, a posebno subjekti političke
moći, svesni značaja javnog mnjenja, nastoje da sredstva za njegovo formiranje
stave pod svoju kontrolu. Naravno, u tom pogledu postoji velika razlika između de-
mokratskih i totalitarnih sistema. Ta razlika se sastoji u tome što u totalitarnim
društvima, za razliku od demokratskih, vlast kontroliše sva sredstva za formiranje
javnog mnjenja, tako da su ona pod strogom državnom cenzurom i kontrolom.
             U literaturi postoje različita određenja javnog mnjenja (sociološko, politi-
kološko, psihološko, ekonomsko i dr.). Polazeći od onoga što je zajedničko svim
određenjima može se reći

da je javno mnjenje slobodno i usaglašeno mišljenje

pripadnika globalnog društva o nekim bitnim društvenim pitanjima, koja
obično podrazumevaju iniciranje određene društvene akcije; to je oblik kolek-
tivno-misaone reakcije duštva, koji se izražava u odobravanju ili osuđivanju
pojedinih postupaka, stavova i mišljenja, mera i odluka, od značaja za društvo
u celini.

Budući da postoje brojna i raznovrsna pitanja povodom kojih se javnost iz-

jašnjava i zauzima odgovarajuće stavove (formira svoj odnos i mišljenje), može se
govoriti o raznovrsnom javnom mnjenju, kao: političko, ekonomsko, kulturno, ver-
sko, sportsko i dr.Najčešće se ima u vidu političko javno menjenje, jer politička pi-
tanja permanentno i u velikoj meri zaokupljaju pažnju javnosti, pogotovo u našim
srpskim uslovima.

245

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ni) ljudi odbacuju opšte javno mnjenje, ističući da se ono ne oslanja na činjenice i
prave informacije, da je ono "zdravorazumsko" i, kao takvo, najčešće pogrešno. U
okviru kvalifikovanih (kompetentnih) ljudi postoje podele. Jedni prihvataju opšte
javno mnjenje, jer im to odgovara, a drugi ga odbaciju, jer im to ne odgovara ili
smatraju da je ono neistinito. Stručna javnost, dakle, u pojedinim slučajevima, mo-
že da ima pozitivnu, ali i negativnu ulogu u formiranju javnog mnjenja. Njihova
negativna uloga se obično ispoljava kada se, oslanjanjem na neke uskostručne ar-
gumente, izgubi iz vida celina problema, odnosno bitni društveni interesi. Zbog to-
ga, da li će se prihvatiti opšte ili kvalifikovano javno mnjenje zavisi od prirode pro-
blema koji se "lansira" u javnost.
Ovde se postavlja i sledeće pitanje:

šta je sa manjim delom javnosti koji

ima drugčije mišljenje?

U tom slučaju je dato više mogućnosti. Nekada se manji

deo javnosti utapa u mišljenje većine, ne ističući više svoje. Nekada zadržava svoje
mišljenje, ali se ponaša u skladu sa mišljenjem većine. Nekada, pak, zadržava svoje
mišljenje, ali ga uporno brani, konfrontirajući se sa većinom.
              Iz ovoga proizilazi da javno mnjenje nije jedinstveno. Nekada izražava
mišljenje većine društva, a nekada kao javno mnjenje figuriraju stavovi pojedinaca
ili pojedinih društvenih grupa. Kao javno mnjenje u društvu najčešće figuriraju
zvanični stavovi i mišljenja, emitovani od strane zvaničnih društvenih organa, tako
da je javno mnjenje, u prinipu, slično stavovima zvaničnih oprgana društva.
             Za formiranje javnog mnjenja je zainteresovana, pre svega, aktuelna vlast,
političke stranke, crkva, razne interesne grupe i druge organizacije i institucije. Svi
ti subjekti utiču na formiranje javnog mnjenja u skladu sa svojim trenutnim ili traj-
nim interesima. Procesi formiranja javnog mnjenja su vrlo složeni, jer je ono sinte-
za javno izraženih stavova, a ne mozaik individualnih i užegrupnih interesa o odre-
đenim društvenim pitanjima. Kičma toga procesa su sredstva javnog informisanja.
             Jednom formirano javno mnjenje je promenljivo, a kod njegove promene
se mogu uočiti i neke tendencijske pravilnosti, i to: prvo, brže i lakše se menja jav-
no mnjenje o marginalnim, manje značajnim društvenim pitanjima, a mnogo spori-
je i teže o ključnim društvenim problemima; drugo, teže menjaju svoje mišljenje
dobro informisani ljudi, a brže i lakše oni koji nisu dobro informisani. Jer, oni koji
su slabo informisani nemaju čvrste argumente za svoje mišljenje pa su skloni da ga
često menjaju, što stvara mogućnost da se s njima lakše manipuliše. Nasuprot to-
me, sa informisanim ili obrazovanim ljudima je to mnogo teže, a u nekim slučaje-
vima i gotovo nemoguće; treće, za promenu javnog mnjenja potrebne su neke do-
datne aktivnosti, pre svega, propaganda, preko koje se emituju te nove činjenice, za
koje su zainteresovani propagatori.
             Uloga javnog mnjenja u društvenom životu je ogromna, naročito u politič-
kom životu, u procesu političkog odlučivanja. Poznato je da se nikakva politička
odluka ne može sprovesti u društvu, niti se bilo koja vlast može održati, makar ko-

247

- 248 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

liko ona bila autokratska, ukoliko nema oslonac na volju naroda. Zato je svaki poli-
tički subjekt zainteresovan da pridobije javno mnjenje.
Sa istorijske tačke gledišta, javno mnjenje je tekovina demokratskog razvo-
ja društva. Javno mnjenje (javnost) daje svoje sudove o svim pitanjima koja imaju
javno-društveni karakter. Ono se ne oglašava samo kada je reč o političkim pitanji-
ma, već i kada je reč o mnogim drugim pitanjima (funkcionisanje javno-servisnih
službi, devijantne društvene pojave, mito i korupcija, kriminal, vrednost naučnog
ili umetničkog dela, važnost određenog stručnog elaborata i mišljenja i dr.). U
praksi ima i primera da pred javnim mnjenjem ustukne i stručno mišljenje, jer se
pokazuje da je javno mnjenje, uprkos činjenici što su odstupanja moguća, najvećim
delom, osnovano, svestrano, ozbiljno i ubedljivo.
             Uloga javnog mnjenja je nezamenljiva u borbi protiv raznih oblika mono-
pola u društvu, protiv raznih uzurpacija, privilegija, neodgovornosti, voluntarizma i
primitivizma, odnosno u demaskiranju svih negativnih pojava i afirmaciji pravih
vrednosti. Razume se, konkretni rezultati u tom smislu zavise od realnih društvenih
uslova, karaktera državnog i društvenog uređenja, stepena demokratskih odnosa i
dr. Bilo je perioda u razvoju društva kada je javno mnjenje bilo zarobljeno, čak i
zloupotrebljavano. Primera za to ima dosta u poslednjoj deceniji XX veka, za vre-
me i posle  raspada bivše  SFRJ, a posebno za  vreme međunacionalnih sukoba,
raspada bivše SFRJ i formiranja novih nezavisnih država. Stoga je nužno, u cilju
afirmacije pravih vrednosti u društvu, stvarati uslove za formiranje pravog i demo-
kratskog javnog mnjenja, oslobođenog od svih oblika monopola i barijera. Prvi i
jedan   od   najvažnijih   uslova   za   to   su   sredstva   javnih   komunikacija,

odnosno

slobodni i nezavisni mediji, koji takođe predstavljaju veoma značajan faktor
političkog uticaja.

Sredstva javnih komunikacija

Sredstva javnih komunikacija (TV, radio, štampa) ne mogu biti apsolutno

slobodna i nezavisna. Bitno je da se obezbedi onaj stepen slobode i nezavisnosti
koji garantuje profesionalni odnos prema informisanju, što znači emitovanje objek-
tivne i blagovremene informacije koja, u skladu sa društvenim interesima, usmera-
va   društvenu   akciju   ka   onome   što   je   realno   i   moguće,   što   odgovara
opštedruštvenim potrebama i interesima.
             Danas se smatra da je monopol nad informacijama jedan od najvažnijih
monopola u društvu. Osvajanje monopola nad sredstvima informisanja, bitna je
predpostavka   osvajanja   vlasti.   Drugim   rečima,   onaj   ko   ima   monopol   nad
sredstvima javnog informisanja, najbliži je državnoj vlasti ili je već poseduje.
             Najvažnije prednosti sredstava javnog komuniciranja su: mogućnost brzog
informisanja,   mogućnost   informisanja   na   celokupnom   informacionom   prostoru,

248

- 250 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

dosadašnjih promena u tom pravcu pokazuje da to nije ni malo jednostavno, jer
mediji ne mogu da se brzo oslobode mnogih slabosti (senzacionalizam, nedovoljna
objektivnost, ideološka obojenost, zavisnost od pojedinih centara moći, korupcija i
dr.), od kojih neke imaju korene u prethodnom autokratskom sistemu, a neke su iz-
raz aktuelnog stanja naših individualnih i društvenih aktivnosti, odnosa i
ponašanja.

OSNOVNE ODLIKE NAŠEG POLITIČKOG UREĐENJA

Ustav i principi državno-političkog uređenja

Osnovni principi društveno-političkog uređenja svake državne zajednice, u
savremenim uslovima, formulisani su u ustavu, kao najvišem opštem pravnom aktu
u državi.
Sam pojam ustava

podrazumeva nekoliko bitnih elemenata, i to:

             - prvo, ustav je, kao što smo već pomenuli, najviši opšti pravni akt jedne
države (leh fundamentalis – osnovni zakon), kojim se ona pravno konstituiše, ure-
đuju unutrašnji odnosi, uspostavljaju organi vlasti, određuje odnos građana prema
državi itd. Kao najviši opšti pravni akt, ustav ima najveću pravnu snagu u odnosu
na sve ostale opšte pravne akte (tzv. suprematija ustava, odnosno premoć ili nad-
moć ustava);
             - drugo, ustav je osnovni pravni akt koji većinu pitanja, izuzev organizacije
države i ovlašćenja njenih organa, uređuje na jedan uopšten i načelan način, osta-
vljajući mogućnost zakonima, kao opštim pravnim aktima manje pravne snage od
ustava, da oni konkretno razrađuju ustavne odredbe, pretvarajući ih u konkretna
pravila ponašanja u kokretnim društvenim okolnostima (situacijama);
             - treće, ustav, po pravilu, uređuje tri oblasti društvenog života: oblast orga-
nizacije države i njenih osnovnih organa (državno uređenje); oblast društveno-eko-
nomskih i političkih odnosa (društveno-ekonomsko i političko uređenje); i oblast
sloboda, prava i dužnosti građana u državi ili prema državi; i

Termin "ustav" potiče od latinske reči "Constitutio" i znači: konstituisanje, uspostavljanje,

uređenje, utemeljenje, odredba, određivanje, ustav. U našem jeziku, termin "ustav" su-
geriše postojanje neke ustave, odnosno brane, čime se metaforično želi naglasiti zausta-
vljanje u smislu ograničavanja širenja (zloupotreba) vlasti.

250

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             - četvrto, ustav sadrži i niz odredbi programsko-političkog karaktera, tako
da se pojavljuje i kao politički dokument. Zbog toga se može reći da ustav nije sa-
mo osnovni i najviši opšti pravni akt u državi, već i jedan od najvažnijih političkih
dokumenata.
             U savremenoj državi ustav donosi najviše predstavničko telo, izabrano od
naroda koji ima ustavotvornu vlast. To najviše predstavničko telo je parlament
(skupština), obična ili ustavotvorna. U istoriji ima primera da ustav, posle njegovog
usvajanja od strane predstavničkog tela, proglašava i odobrava šef države (ustav-
pakt), kao i primera da šef države (autokratski vladar) sam donese ustav ("oktroisa-
ni", odnosno "podareni" ustav).

Tragove ustavnosti

nalazimo još u pradavnim vremenima (na primer, Ha-

murabijev zakonik u XVII veku pre n.e.). Aristotel je razlikovao dve vrste pravnih
pravila ponašanja. Jedna su činila osnovu celokupnog društvenog i državnog uređe-
nja, uređivala državnu organizaciju i ovlašćenja državnih organa, a druga su reguli-
sala način na koji su državni organi vršili svoja ovlašćenja. Naravno, u antičkim dr-
žavama (Atina, Sparta,Teba) ne može se govorilti o ustavno-pravnim normama u
savremenom smislu reči. One nisu bile ni dovoljno precizne, već su više sadržavale
opšta razmatranja i mišljenja o organizaciji vlasti, njenim ovlašćenjima i ograniče-
njima.
             U starom Rimu, pak, imperatori su izdavali tzv. edikte (carske naredbe),
koji su od II veka naovamo postajali izvor prava, dobijajući karakter zakona.
             Za Srednji vek je karakteristična težnja za donošenjem akata kojima bi se
ograničavala apsolutistička vlast careva i kraljeva. Tako je 1215. godine engleski
kralj izdao Veliku povelju slobode (Magna carta libertatum), a dokumenta ustav-
nog karaktera donošena su i u drugim zemljama.
             U srednjovekovnoj (nemanjićkoj) Srbiji prisutni su tragovi ustavnosti i za-
konitosti još od najranijih dana postojanja srpske države. Još oko 1220. godine Sa-
va Nemanjić je preveo na srpski jezik grčki Nomokanon (Zakonopravilo), zbornik
crkvenih kanona i svetovnih (državnih) zakona za potrebe države srpskog kralja
Stevana Prvovenčanog (1196–1227). Kasnije, u XIV veku, za vreme cara Stefana
Dušana, sabor svetovne i crkvene vlastele doneo je tzv. Dušanov zakonik (1349),
koji je kasnije dopunjen (1354). Taj zakonik je, svakako, najznačajniji srpski prav-
ni dokument iz toga vremena.
             U savremenom smislu toga pojma, Ustav se javlja tek u drugoj polovini
XVIII veka i to najpre u Severnoj Americi (1776. u Virdžiniji, a 1787. u SAD) i
Francuskoj (1791.). Posle toga, do polovine XIX veka, ustavi su doneti u čitavom
nizu evropskih i američkih država. Inače, prvi ustav u Srbiji donet je 1835.godine.
             Borba za savremeni ustav, koja je u prvim decenijama XIX veka dobila vr-
lo široke razmere, predstavljala je izraz težnje naroda da se suzbije i ograniči apso-

251

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

primenom odgovarajućih sredstava za ostvarivanje ustavnosti (kontrola ustavnosti).
Takođe, ni proklamovanje principa ustavnosti i zakonitosti, samo po sebi, ne znači
mnogo ako se za njihovo ostvarivanje ne obezbeđuju društveno-ekonomski, poli-
tički i kulturni uslovi (demokratski politički odnosi, izgrađeni pravni poredak, od-
ređenost, jasnost i realnost samih pravnih propisa, volja vlasti da se oni izvršavaju,
određeni nivo pravne svesti u najširim društvenim razmerama i dr.).
Jedan od osnovnih uslova za ostvarivanje ustavnosti i zakonitosti jeste
obezbeđivanje jednakosti svih pred zakonom. Još je u Dušanovom zakoniku zapi-
sano da su

"…i car i carica stavljeni pod zakon" i da "sve sudije sude po zako-

niku, pravo, kako piše u zakoniku, a ne da sude po strahu od carstva mi".

Bez

ove jednakosti, pogotovo u savremenim uslovima, nema ne samo vladavine prava,
već nema ni demokratije, ni slobode, a samim tim nema ni države.

Ustav Srbije iz 1990. godine

donet je za vreme postojanja bivše SFRJ, ko-

ja je bila pred raspadom. Tada je Srbija figurirala kao članica bivše SFRJ,  pri-
znavajući primat federalnog ustava. Međutim, s obzirom na tendencije rastakanja
Jugoslavije, koje su već tada bile izražene, Srbija je u svoj ustav ugradila i neku
vrstu "odbranbene klauzule", naglašavajući da u takvim slučajevima "republički or-
gani mogu da donose akte radi zaštite interesa Republike Srbije".
                         Ovim Ustavom, u formalno-pravnom smislu, učinjen je  raskid –
diskontinuitet sa predhodnim socijalističkim društveno-ekonomskim i političkim
sistemom, sa pretenzijom da se konstituiše demokratski politički sistem, zasnovan
na suverenitetu naroda, principima neposredne i posredne (predstavničke) demo-
kratije, partijsko-političkom pluralizmu, kao i garantovanju kompleksnih sloboda,
prava i obaveza čoveka i građanina.
             Glavna ustavna odredba je ona kojom se Republika Srbija definiše kao de-
mokratska

država svih građana

koji u njoj žive, zasnovana na slobodama i pravi-

ma čoveka i građanina, na vladavini prava i na socijalnoj pravdi. Pri tome, Ustav
ne definiše državu primenom etničko-nacionalnog principa ("država srpskog naro-
da"), što će se učiniti novim ustavom posle 16 godina (!), već primenom demokrat-
skog kriterijuma narodne suverenosti ("država svih građana koji u njoj žive").
             Ovaj Ustav sadrži potpun popis ustavnih instrumenata tržišne privrede, ko-
ja za svoju materijalnu osnovu ima svojinski pluralizam. Pri tome, tržište je prete-
žni, ali ne i jedini regulator ekonomskih i društvenih tokova.
             Osnov organizacije državne vlasti, po Ustavu Srbije iz 1990., čini velika
demokratska ideja o vršenju pojedinih funkcija državne vlasti na principu podele
vlasti  (zakonodavna,  izvršna,  sudska).  Pri  tome,  vršenje  zakonodavne  i  izvršne
funkcije vlasti organizovano je na premisama parlamentarizma, ali u racionalizova-
nom obliku. Ovde je reč o jednoj ublaženoj varijanti podele vlasti, koja se odlikuje
nepostojanjem izrazite odvojenosti nosilaca pojedinih državnih vlasti.

253

- 254 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             U parlamentarizmu se uspostavlja specifična međuzavisnost, pre svega, iz-
među zakonodavne i izvršne vlasti, jer je sudska vlast, zbog nužnosti ostvarivanja
načela vladavine prava, uvek nezavisna od druge dve vlasti. U ovom slučaju je reč
o savezu (integraciji) između parlamenta (skupštine) i vlade, jer parlament ima od-
ređena ovlašćenja prema vladi, kao i vlada prema parlamentu, što dovodi do neop-
hodnosti saradnje i uravnoteženja njihove moći, odnosno do tzv. sistema uravnote-
žene podele vlasti.
             Institucija predsednika Republike, koja se temelji na neposrednim i opštim
izborima, kao grana izvršne vlasti, u neku ruku, arbitrira na liniji odnosa između
Parlamenta (skupštine) i Vlade. Pored toga, predsednik Republike, pored funkcija
šefa države i vrhovnog komandanta oružanih snaga, ima ovlašćenja za preduzima-
nje mera u slučaju vanrednog stanja, koje proglašava na predlog Vlade. Po ovom
Ustavu, predsednik Republike figurira kao "jak" predsednik.
             Saglasno načelu narodne suverenosti, sve funkcije državne vlasti ne vrše se
putem predstavničkih organa, već se neke vrše putem neposrednog učešća samih
građana (referendum, narodna inicijativa).
             Po Ustavu Republike Srbije iz 1990. godine, za razliku od predhodnog pe-
rioda, kada su na teritoriji Srbije, zbog asimetričnog državnog uređenja, paralelno
postojale tri države (dve pokrajinske i tzv. "uža" Srbija), Srbija je postala jedinstve-
na država, sa dve autonomije, ali bez državnih funkcija. Pokrajine su, međutim, i
dalje ostale federalne jedinice, odnosno konstitutivni elementi federacije.
             Po mišljenju profesora Ratkovića, u Srbiji je, po ovom Ustavu, u suštini,
uspostavljen   takav   institucionalni   sistem   u   kome   je   lokalna   samouprava
likvidirana,   u   kome   su   likvidirane   pokrajinske   autonomije,   a   prema   Federaciji
postavljena   secesionisticka   pregrada,   što   je   otvorilo   prostor   velikosrpskom
nacionalizmu, koji je ubrzo postao vodeća ideja Miloševićeve vladavine, a ratovi i
etnička čišćenja – način ostvarivanja njenih ciljeva.

Ustavna povelja Državne zajednice Srbija i Crna Gora

(DZ SCG) je

usvojena početkom 2003. godine i predstavlja pravni i politički derivat tzv. Beo-
gradskog sporazuma o Polaznim osnovama za preuređenje odnosa Srbije i Crne
Gore, koji su, 14. marta 2002. godine, podpisali najviši predstavnici Srbije, Crne
Gore i ondašnje SRJ, uključujući i visokog predstavnika EU za zajednički spoljnu i
bezbednosnu politiku. Da bi se zaokružio pravni sistem državne zajednice bilo je
potrebno da države članice, do avgusta 2003. godine, izvrše izmene svojih ustava
ili donesu nove ustave, usklađene sa odredbama Ustavne povelje.

Međutim, ta

obaveza nije izvršena, a već 2006. godine, odvajanjem Crne Gore od Srbije,
DZ SCG se raspala.

Vidi Radoslav Ratkovic, POLITIKA – teorija, ideologija, stvarnost, FPN – Čigoja štampa,

Beograd, 2009., str, 312.

254

- 256 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

koja se oslanjaju na demokratske tekovine  razvoja društva, naročito u pogledu
političke demokratije, tržišne privrede, ljudskih i manjinskih prava i građanskih
sloboda, kao i u pogledu orijentacije prema evro-atlanskim integracijama.
              U tom smislu, Skupština Srbije je 30. septembra 2006. godine usvojila
novi demokratski Ustav Republike Srbije, koji je potvrđen od strane građana Srbije
na Referendumu od 28. i 29. oktobra, a svečano proglašen 8. novembra 2006.
godine, na Mitrovdan. Otuda i naziv

Mitrovdanski ustav,

a neki su ga nazvali i

''Koštiničin ustav''.

U vreme donošenja ovog Ustava, budući da je pokrajina

Kosovo i Metohija imala položaj protektorata međunarodne zajednice, trajali su
pregovori između Srba i Albanaca, sa ciljem da se dođe do kompromisnog rešenja
o budućem statusu Kosova i Metohije, uz posredovanje međunarodne zajednice.
Međutim, ovi pregovori su propali, a pošto međunarodna zajednica, u licu Saveta
bezbednosti OUN, takođe nije mogla da donese prihvatljivo rešenje za obe strane,
Albanci su 17. februara 2008. godine, unilateralno, proglasili ''nezavisnost''
Kosova, uz podršku najmoćnijih zemalja Zapada (SAD, Engleske, Francuske,
Nemačke, Italije i dr.).

Ustav Republike Srbije iz 2006. godine

, pored preambule, koja sadrži

stav da je Kosovo i Metohija neotuđivi deo Srbije, ima devet delova, i to: (1)
načela ustava; (2) ljudska i manjinska prava i slobode; (3) ekonomsko uređenje i
javne finansije; (4) nadležnost Republike Srbije; (5) uređenje vlasti; (6) Ustavni
sud; (7) teritorijalno uređenje; (8) ustavnost i zakonitost; i (9) promena ustava.
U načelima ovog Ustava iz 2006. godine, Republika Srbija je definisana
kao

"država srpskog naroda

i svih građana koji u njoj žive, zasnovana na

vladavini prava i socijalnoj pravdi, načelima građanske demokratije, ljudskim i
manjinskim pravima i slobodama i

pripadnosti evropskim principima i

vrednostima"

(podv. M.Đ.).

             Ovakvim ustavnim određenjem države Srbije i sadržajima drugih ustavnih
načela,  učinjen je značajan otklon (diskontinuitet) od predhodnog Ustava iz 1990.
godine. Te razlike se ogledaju u sledećem:
              - Po Ustavu iz 1990. godine, Srbija je bila u sastavu bivše SFRJ, a po
novom Ustavu je samostalna, nezavisna i suverena država;
                         - Za razliku od predhodnog Ustava, po kome je Srbija, kao članica
jugoslovenske federacije, bila definisana kao građanska država, po novom Ustavu
Srbija je definisana kao nacionalna država;
                          -   Po   predhodnom   Ustavu,   u   Srbiji   je   u   službenoj   upotrebi   bio
srpskohrvatski jezik, a sada - srpski jezik i ćirilično pismo;
             - Za razliku od predhodnog, novi Ustav Srbije ne jemči društvenu svojinu,
već utvrđuje obavezu da se ona transformiše u privatnu. Novi Ustav Srbije jemči

privatnu, zadružnu i javnu svojinu

, pri čemu se javna svojina pojavljuje kao

256

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

državna svojina, zatim, kao svojina autonomne pokrajine i, najzad,   kao svojina
jedinica lokalne smouprave;
                         - Novi Ustav je usvojila, a posle potvrđivanja od strane građana na
referendumu, i svečano proglasila višestranačka Skupština Srbije, za razliku od
predhodnog Ustava koji je donela jednostranačka skupština socijalističke države.
              - Novi ustav je, umesto himne bivše SFRJ "Hej Sloveni", utvrdio novu
himnu - svečanu presmu "Bože pravde";
              - Za razliku od predhodnog, novi Ustav Srbije je kreirao i mnoge nove
institucije koje treba da dovedu do snažnijeg okretanja Srbije ka evro-atlanskim
integracijama i modernim demokratskim državama, a mnoge  od njih su dobile
ustavnu   potvrdu   i   postale   ustavni   instituti   (pripadnost   Srbije   evropskim
vrednostima   i   principima,   zabrana   sukoba   interesa,   garancija   prava   građana   na
obraćanje međunarodnim institucijama radi zaštite svojih ustavnih prava i sloboda,
autonomija   univereziteta,   zaštita   potrošača,   zaštitnik   građana,   ustavni   osnov   za
decentralizaciju   i   regionalizaciju   države,   ekonomsko-finansijska,   istorijsko-
kulturna i nacionalna autonomija pokrajina bez državnih atributa i dr.); itd.
Kao politički akt, novi Ustav Srbije iz 2006. godine predstavlja kompromis
relevantnih političkih stranaka (Demokratska stranka, Demokratska stranka Srbije,
G   17+,   Srpska   radikalna   stranka),   jer   je   za   njegovo   usvajanje   bila   potrebna
dvotrećinska višestranačko-skupštinska većina. To je imalo za posledicu da ustav
sadrži i mnoge nedostatke, nekonzistentne ili dvosmislene odredbe. Uz to, Ustav je
donet na brzinu, bez javne rasprave.

Osnovni nedostaci ovog Ustava bi mogli da se svedu na sledeće:
                         - određenje da predsednika Republike biraju građani na neposrednim
demokratskim izborima, a da ga mogu razrešavati narodni poslanici;
              - imunitet sudija i tužilaca je slabijeg kapaciteta od imuniteta nosilaca
ostalih javnih funkcija;
- pojačan uticaj izvršne vlasti na vršenje javnotužilačke funkcije;
- prepuštanje vlasništva mandata narodnog poslanika političkim strankama;
i dr.
             Naravno, mnogi nedostaci novog Ustava Srbije nisu takve prirode da bi
umanjile njegov nesumnjivi kvalitet  u odnosu na  predhodni ustav. Pri tome  je
posebno   značajno   što   novi   Ustav   Srbije   spada   u   tzv.   ,,meke   ustave'',   jer   je
procedura   za   njegovu   promenu   relativno   laka   i   jednostavna,   za   razliku   od
predhodnog   koji   u   tom   pogledu   spada   u   tzv.   ,,tvrde   ustave'',   jer   je   procedura
njegove promene veoma teška i komplikovana, čineći ga skoro nepromenljivim.

Vidi: Prof. dr Miodrag R.Đorđević, Ustav na prepad, ’’Danas’’ 0od 26. septembra 2006.

godine, str.9.

257

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

raspodeli i funkcionisanju vlasti, tako i u delovima o ljudskim pravima. Čak ni
ustav SSSR iz 1936. godine i ustavi drugih zemalja, pisani po uzoru na sovjetski,
ne izlaze iz šeme liberalno-demokratskog konstitucionalizma. Praksa, međutim,
potvrđuje da se može napisati (prepisati) ustav sa najboljim formulacijama, ali on
ostaje "prazno slovo" na papiru, ako njegove odredbe ne odgovaraju realnim druš-
tvenim okolnostima.
Po Levenštajnu, postoje ustavi ("normativni") koji su pravno važeći i pot-
puno prihvaćeni, jer se, po njima, ponašaju svi politički subjekti (ustavi SAD i ze-
malja Zapadne Evrope). Takođe, postoje ustavi ("nominalni") koji imaju pravno
važenje, ali se ne ostvaruju (nerazvijene zemlje koje su donele ustave po zapadnom
uzoru). Najzad, postoje i ustavi ("semantički") autoritarnih režima, koji se maskira-
ju demokratskom frazeologijom (vojne diktature, komunističke zemlje).

             Svoj način razmatranja ustava, s obzirom na njegov odnos prema društve-
no-političkoj realnosti, Levenštajn je primenio na čitav period od pojave pisanih
ustava do savremenog stanja, ukazujući na to da promene u strukturi društva, ras-
podeli političke moći i ulozi političke sile u društvenom kretanju, uvek stavljaju
ustavno uređenje pred izazov da nađe pravi odgovor u novim društvenim uslovima.
             Stoga, Lasalove i Levenštajnove kritike formalističkog shvatanja ustava
mogu da budu i danas veoma podsticajne za razmatranje karakteristika ustavnog
uređenja, realnog odnosa političkih snaga, odnosa u fazi pripreme i donošenja no-
vog ustava, ali i u fazi njegove praktične primene.
Kakav će se ustav doneti zavisi, pored ostalog, i od dominirajuće koncepci-
je o savremenoj državi, njenom društvenom položaju, ulozi i organizaciji. U vezi s
tim, ukazaćemo na neke teorije o državi, koje su od aktuelnog značaja, i to: teorija
pluralističke demokratije, teorija neokorporatizma i teorija neoetatizma.

Teorija pluralističke demokratije

se nadovezuje na teoriju liberalne de-

mokratije. Ona se konstituiše u drugoj polovini XIX veka, a svoju punu afirmaciju
je dobila posle 30-ih godina XX veka, kada su sociologija i politikologija dale jaku
argumentaciju za osnovanost njenih postulata.
Iako pluralistička teorija ima zajedničke osnove sa teorijom liberalne de-
mokratije, ipak, ona se bitno razlikuje po jednom veoma značajnom pitanju. Nai-
me, teorija liberalne demokratije u društvu vidi samo izolovane pojedince i državu,
gubeći iz vida čitavo civilno društvo, odnosno činjenicu da u društvu postoji čitava
mreža raznovrsnih odnosa (ekonomski, rodbinski, etnički, kulturni, nacionalni, teri-
torijalni i dr.). Takav pristup je dobio svoj ustavno-pravni izraz u liberalno-demo-
kratskim ustavima XIX veka, pa i kasnije, sve do danas.

Karl Loewenstein, Verfassung, Vertassungsrecht, u: Sowjetsystem und Demokratische

Geselischaft, Eine vergleichende, Freiburg-Basel-Wien, 1972, str. 622.

259

- 260 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             Međutim, zahvaljujući rezultatima sociološkog istraživanja, teorija plurali-
stičke demokratije, za raliku od spekulativne konstrukcije o društvu, kao mehanič-
kom zbiru slobodno lebdećih individua, polazi od stvarnog društva i stvarnih ljudi.
Ne negirajući značaj individualnih prava i sloboda, teorija pluralističke demokratije
smatra da u političkom procesu pojedinci učestvuju i kao pripadnici raznovrsnih
društvenih grupa, koje imaju svoje specifične interese, što je od značaja za politič-
ku organizaciju društva. Upravo ta pluralnost društvene realnosti treba da se izrazi
u pluralističkoj institucionalnoj i ustavno-pravnoj kompoziciji političkog sistema.
             Pluralistička demokratija se ne svodi samo na politički pluralizam, pod ko-
jim se podrazumeva višestranački sistem. Iako je postojanje više politički stranaka
jedno od važnih obeležja pluralističke demokratije, u tome se ne iscrpljuje njena
suština. Nadilazeći jednostavno shvatanje demokratije, pluralitička demokratija ak-
tuelizira odnos prema manjinama, odnosno iznalaženje instrumenata za sprečava-
nje "tiranije većine" i zaštite onih delova društvenog sistema koji su u nekoj fazi
procesa političkog odlučivanja ostali u manjini, sa svojim specifičnim interesima i
potrebama.
             Pluralistička demokratija se pojavljuje i kao način savlađivanja etatizma i
birokratizma, kao dve snažno izražene tendencije u savremenom društvu, koje per-
manentno ugrožavaju mnoge vrednosti demokratije. Ona zastupa model složenog
sistema, disperzije društvene moći i odlučivanja, višesmernost informacionih toko-
va. To je, dakle, institucionalni sistem policentrizma, decentralizacije i formi nepo-
sredne i participativne demokratije, pri čemu je država značajan, ali ne i jedini ele-
menat političkog sistema.
             Pluralistička doktrina je nastala u borbi protiv osamostaljene države i nje-
nog povezivanja sa vrhovima ekonomske moći, kao i napora da se ona tako preure-
di da bi mogla da zaštiti eksploatisane slojeve društva. Država zasnovana na princi-
pima pluralističke demokratije može da se brani od tendencija monopolisanja od
strane uskih i moćnih privrednih grupa, uključujući uticaj svih segmenata ekonom-
ske strukture društva.
Zbog autonomnosti pojedinih delova društva u odlučivanju, često dolazi do
sporosti i neefikasnosti u donošenju određenih odluka. Otuda i kritike i predlozi da
se sistem pluralističke demokratije popravi i modifikuje. U tom smislu se pojavlju-
ju teorije neokorporatizma i neoetatizma.

Neokorporatizam

se vezuje za ekonomsku krizu (recesija, inflacija, zausta-

vljanje privrednog rasta, nezaposlenost i dr.), kada su se, u zapadnim zemljama, javi-
le teškoće da se mehanizmima sistema pluralističke demokratije efikasno deluje na
tu krizu.
Osnovna ideja neokorporatizma je da se slobodna konkurencija interesnih
grupa u političkom procesu zameni organizovanom aktivnošću. To podrazumeva
ograničavanje i smanjenje broja interesnih grupa u ekonomskom životu i jasno de-

260

- 262 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Načelo narodne (građanske) suverenosti

je jedno od važnih načela na koji-

ma počivaju institucije ustavnog sistema, a od stepena njegovog ostvarivanja u
praksi, zavisi i stepen učešća građana u političkom odlučivanju i vršenju vlasti, kao
i stepen njihove stvarne slobode opredeljenja.
                       Za razliku od Ustava iz 1990. godine, kojim je Srbija definisana kao
građanska država, novi Ustav Srbije iz 2006. godine utvrđuje da je Republika Srbi-
ja   nacionalna država, odnosno država srpskog naroda i svih građana koji u njoj
žive,   zasnovana   na   vladavini   prava   i   socijalnoj   pravdi,   načelima   građanske
demokratije, ljudskim i manjinskim pravima i slobodama i pripadnosti evropskim
principima   i   vrednostima.   Pri   tome,   u   skladu   sa   odredbama   ustava,   suverenost
potiče od građana koji je vrše referendumom, narodnom inicijativom i preko svojih
slobodno izabranih predstavnika.
             Kad govorimo o suverenosti, treba imati u vidu više vrsta suverenosti, i to:
suverenost države (državni suverenitet), suverenost nacije (nacionalni suverenitet) i
narodna (građanska) suverenost.
             Suverenost države

(državni suverenitet)

podrazumeva da na teritoriji od-

ređene države postoji samo jedna vlast, kao najviša i najjača, koja ne zavisi ni od
koje druge (spoljne) državne vlasti. Ona je, dakle, pravno neograničena od strane
spoljenjeg državnog faktora, odnosno neke druge države, pa je samim tim i nezavi-
sna. Stoga je državna suverenost jedno od najvažnijih svojstava države, jer ako dr-
žava nije suverena i nezavisna, onda se u pravnom smislu ne može uopšte govoriti
o državi.
Suverenost nacije

(nacionalni suverenitet)

podrazumeva se pravo naroda

(etničke grupe, nacije) da sam odluči u kojoj i kakvoj će državi živeti, hoće li sa-
mostalno formirati državu ili će se priključiti drugoj državi. Reč je, dakle, o pravu
na samoopredeljenje, samoodređenje.
Narodna (građanska) suverenost

(narodni suverenitet)

podrazumeva mo-

gućnost vršenja državne vlasti od strane naroda, odnosno većine naroda, s obzirom
na praktičnu nemogućnost identifikacije (političke) volje svih građana jedne držav-
ne zajednice. Stoga se pojam narodne (građanske) suverenosti izjednačava sa poj-
mom demokratije.

Termin

"suverenost"

potiče od vulgarizovane latinske reči "superanus", koja znači: naj-

viši, odnosno vrhovni. U političkom i pravnom smislu, suverenitet znači: vrhovna vlast,
najviša vlast iznad koje nema više vlasti, nešto što je vrhovno u svom domenu, nezavi-
sno od drugih subjekata.  Ovo izvorno značenje suverenosti, tokom istorije, trpi modifi-
kacije.   Danas,   u   uslovima   globalizacije,   to   značenje   je   prilično   relativizirano.   U
međunarodnim odnosima suverenitet nije više statična kategorija; ona je u sve većoj
meri artikulisana fakticitetom,  a ne samo ustavno-pravnim okvirom, pa se,  u mnogim
slučajevima, deo državnog suvereniteta prenosi na regionalne i globalne institucije.

262

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Političko-pravna misao se odavno bavi problemom suverenosti. Još u tre-
ćem milenijumu pre naše ere, u starom Egiptu, razvijano je učenje o društvenoj le-
stvici koja pokazuje hijerarhiju pojedinih centara moći. Na vrhu lestvice je bog, a
zatim faraon, odnosno vladar, sveštenici, zemljoradnici i, na kraju, robovi. U Sred-
njem veku je dominiralo shvatanje da je svaka vlast od boga, a, po milosti božjoj,
vladareva volja je bila – zakon. Zato se za vladare (careve, kraljeve) kaže da su su-
vereni. U tom smislu i Žan Boden je na početku Novoga veka, polazeći od toga da
je suverenost neograničena i nedeljiva, tvrdio da jedino monarh (suveren) može biti
pravno neograničen, odnosno imati apsolutnu (državnu) vlast, jer ta i takva vlast
dolazi od boga, a monarh je oličenje te vlasti.
             Danas, međutim, u modernoj državi, monarhija je ustavna i parlamentarna,
tako da "kralj vlada ali ne upravlja" (reč je o demokratskim zemljama), ma da i da-
nas postoje monarhije u kojoj monarh još uvek i vlada i upravlja (reč je o nedemo-
kratskim državama).
             U XVII i XVIII veku, za razliku od učenja po kome sva vlast dolazi od bo-
ga, pojavljuje se učenje da su svi ljudi po prirodi slobodni, jednaki i nezavisni i da
"niko ne može biti lišen svoje imovine i potčinjen političkoj vlasti drugog bez sop-
stvene saglasnosti", a da je vladare samo društvo postavilo iznad sebe (Džon Lok).
Kasnije, Šarl Monteskje, u svom delu "Duh zakona, ističe: "Kad u državi narod
ima suverenu moć – onda je to demokratija". Pri tome, Monteskje se izjašnjava za
predstavničku demokratiju, jer smatra da narod nije sosoban za neposredno ostvari-
vanje suverenosti. Žan Žak Ruso, pak, u svom delu "Društveni ugovor" tvrdi da je
osnov upravljanja državom sporazum članova društvene zajednice (društveni ugo-
vor), na osnovu pristanka svih. Po njemu, suverenost je izraz "opšte volje" ćlanova
društvene zajednice. U tom smislu, za razliku od Monteskjea, Žan Žak Ruso je pri-
stalica neposrednog načina ostvarivanja građanske suverenosti.
             Ove ideje, posle francuske i američke buržoaske revolucije, počele su ubr-
zo i da se ostvaruju, tako da narodna (građanska) suverenost postaje osnov na ko-
me se temelji svako demokratsko društvo. Suverenost i demokratija se pojavljuju
kao sinonimi, jer se demokratija gradi na suverenosti građana, a suverenost građana
se ostvaruje u demokratskom društvu.
             Princip narodne suverenosti prvi put u istoriji je proklamovan u Američkoj
Deklaraciji nezavisnosti, koju su 1776. godine usvojile 13 severnoameričkih drža-
va. Od tada, pa sve do danas, proklamacije o narodnoj suverenosti se unose u veliki
broj savremenih ustavnih dokumenata, čime se stvaraju ključne pretpostavke za
razvoj demokratije. Naravno, narodna suverenost je princip koji figurira kao ideal
kome se teži, a ostvaruje se manje-više zavisno od konkretnih društvenih uslova.
Ali, sama činjenica da je danas u velikoj meri preovladao stav po kome nema de-
mokratije ako građanin nije stvarni nosilac vlasti i upravljanja društvenim poslovi-
ma, pokazuje da je viševekovno nastojanje i borba za narodnu (građansku) suvere-
nost već dala veoma značajne rezultate u mnogim zemljama savremenog sveta.

263

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

nizma institucionalizacije političke volje građana, a u cilju pridobijanja što većeg
broja birača.
Međutim, treba reći da je partijski (stranački) pluralizam jedan od oblika
političkog pluralizma.

Politički pluralizam je mnogo širi pojam, tako da se on

ne može svesti na partijski (stranački) pluralizam.

U demokratskoj političkoj

praksi postoje i drugi oblici izražavanja političkog pluralizma, koji su, u odnosu na
stranački pluralizam, manje organizovaniji, ali i potpuno slobodni u pluralističko-
političkom iskazivanju i delovanju (sloboda medija, sloboda javnog nastupanja i
slobodnog izražavanja mišljenja, slobodno političko delovanje pojedinaca, pokreta-
nje raznih inicijativa i iznošenja mišljenja o pojedinim značajnim društvenim pita-
njima, javne rasprave, javne tribine, slobodne vanstranačke društvene organizacije
i udruženja građana, nevladine organizacije i dr.). Sve su to oblici izražavanja plu-
ralističkog kritičkog mišljenja (kritička javnost) koji oblikuju javno mnjenje, vršeći
snažan uticaj na odluke vlasti, kao i na ukupno kretanje i razvoj društvenih procesa
i odnosa.
Iako bez višestranačkog političkog sistema nema demokratizacije društve-
nog života, ipak,

višestranački sistem ima i mnoge slabosti. Pre svega, treba reći da

svaka politička stranka, u određenom smislu, predstavlja izraz ograničavanja nepo-
sredne demokratije, jer se ona pojavljuje kao posrednik između dela društva, čije
interese zastupa, i javne (državne) vlasti. Na taj način, političke stranke su izraz po-
sredne (posredničke, indirektne) demokratije.
             A kada stranka dođe na vlast, postoji još jedan stepen posredovanja, kao
mogućnost koja se, u našim uslovima, najčešće koristi. Reč je o slučaju kada poli-
tička elita stranke ili sam lider (vođa), počnu da upravljaju ne samo strankom, već i
samom državom. Ovo je moguće zbog toga što političke stranke, kako kaže poznati
engleski politički mislilac Herold Laski (1893–1950), pate od "klikaškog separati-
zma", manipulišući interesima i zahtevima ljudi i stvarajući lažne podele u birač-
kom telu, a sve u cilju obezbeđenja odanosti vođstvu stranke i njegovom lideru.
             Međutim, uprkos svim slabostima, političke stranke imaju nezamenljivu
ulogu u političkom organizovanju društva i njegovom funkcionisanju na demokrat-
skim osnovama, jer predstavljaju najefikasniju branu od diktature i drugih oblika
autokratske vladavine. Bez organizovanih političkih stranaka, dakle, nema demo-
kratije. Zato nije slučajno što su svi moderni politički sistemi stranački, jer su poli-
tičke stranke, ako ne idealno, ali za sada najbolje sredstvo za artikulaciju političkog
pluralizma, kao relativno stalnog pratioca društveno-političkog života.
              U političkom životu društva

stranke imaju sličnu ulogu koju imaju

preduzeća u privrednom životu.

Kao što funkcionisanje tržišne privrede "…nije

moguće bez konkurencije između različitih oblika privrednih subjekata i ograniča-
vanja monopolističkih pojava, politički život u demokratskoj državi ne može se za-

265

- 266 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

misliti bez konkurencije političkih stranaka, čime se sprečava bilo monopol, bilo
hegemonija jedne političke stranke".

Drugim rečima, kao što je "…kapitalističko preduzeće naročiti oblik pri-
vredne organizacije, bez koga bi se današnja privredna sloboda mogla izmetnuti u
privrednu anarhiju, tako su i političke stranke naročiti oblik političke organizacije,
bez koga se u ove velike mase koje su s opštim pravom glasa puštene na birališta,
ne bi moglo uneti nikakav red i jedinstvo".

             U zemljama gde nema političkih stranaka ili postoji samo jedna, koja je na
vlasti, ne može biti govora o demokratiji; to je, u stvari,  privid demokratije. U ta-
kvim slučajevima su date mogućnosti da ceo javni i politički život bude pod kon-
trolom jedne političke stranke ili jedne određene političke grupe, koja je na nede-
mokratski način, kroz formalno sprovedene, ali najčešće neregularne izbore, došla
na vlast, primenjujući nedemokratska sredstva, ne samo pri dolasku na vlast, već i
pri vršenju vlasti. U takvim državama se obično raspisuju i održavaju izbori, koji
obično imaju plebiscitarni karakter, čime se jednopartijskom političkom sistemu le-
pi etiketa demokratičnosti, koja je, u suštini, lažna. Zbog toga, u takvim sistemima
vrlo brzo dolazi do raznih deformacija, obično do lične diktature pojedinaca.
             Srbija je, još u XIX veku, a naročito u periodu posle Prvog svetskog vrata,
do 1929. godine, kada je kralj Aleksandar Karađorđević uveo diktaturu, raspustio
parlament i zabranio rad političkih stranaka, da bi posle dve ipo godine, bio obno-
vljen rad parlamenta i aktivnost političkih stranaka.
Međutim, posle Drugog svetskog rata, bilo je jasno da će nova vlast biti so-
cijalistička   (komunistička)   i   jednopartijska,   bez   obzira   što   su,   pored   Narodnog
fronta, u političkom životu delovale još neke političke stranke, bez značajnijeg uti-
caja na politički život, a koje su, već krajem 50-ih godina XX veka, isčezle iz poli-
tičkog života. Narodni front, pak, u kome je vodeću ulogu imala Komunistička par-
tija, početkom 50-ih godina je preimenovan u SSRN i zamišljen kao asocijacija
"svih organizovanih socijalističkih snaga", kao "oblik svenarodnog okupljanja" i
kao "svenarodni parlament koji stalno zaseda". Ali, sve do 1990. godine, SSRN je,
u suštini, bio transmisija Saveza komunista.
             Takođe, i sam sistem društvenog samoupravljanja, koji je "funkcionisao"
40 godina, bio je svojevrsna transmisija jednopartijske politike, bez obzira na for-
malno razgranati sistem raznovrsnih oblika samoupravljanja, jer je Savez komuni-
sta imao rukovodeću ulogu u društvu, iako ona nije normativno formulisana kao
rukovodeća, već kao vodeća. Teza da se politički pluralizam može artikulisati kroz
SSRN i da se društveni konflikti mogu rešavati u uslovima sistema društvenog sa-

Vojislav Koštunica, Opozicija i demokratija, IA, "Draganić", Beograd, 1995, str. 121.

Slobodan Jovanović, Država, knjiga II, Geca KON, Beograd, 1936, str. 195.

266

- 268 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Polazeći od toga da su građani, davanjem slobodnog mandata svom pred-
stavniku, praktično, razvlašćeni, kritičari slobodnog mandata (na primer, Žan Žak
Ruso) se zalažu za tzv. imperativni ili vezani mandat, kada izabrani predstavnik
može biti opozvan u svako doba, ukoliko ne poštuje mišljenje svoje izborne jedini-
ce. Međutim, imperativni mandat je retko primenjivan u čistom obliku, jer dozvo-
ljava da manjina nameće volju većini, čime se zapostavlja interes celine, a jača
egoizam i partikularizam. Takođe, imperativni mandat proizvodi neefikasnost i ne-
racionalnost, jer zahteva od građana da stalno "zauzimaju stavove", često i o stvari-
ma koje malo ili nimalo ne razumeju. Zbog toga, danas u svetu, a i kod nas, preo-
vlađuje predstavnički (slobodni) mandat, kombinovan, po pravilu, sa elementima
neposrednog učešća građana u donošenju određenih odluka.

Demokratski izbori

Kao oblik vršenja narodne (građanske) suverenosti, predstavnički sistem se
može ostvarivati samo putem demokratskih izbora.
Sami po sebi, izbori nisu dovoljan uslov za funkcionisanje predstavničke
demokratije, ali su neophodni, bez njih se ne može. Zbog toga, nije slučajno što su
danas izbori u mnogim zemljama zakonski obavezni .

             U savremenim uslovima, izborima podležu gotovo svi nosioci državno-
političkih funkcija, pre svega, parlamentarna i izvršna vlast. Izuzetci se odnose, na
primer, na gornje domove parlamenata pojedinih država (Velika Britanija, Kanada
i dr.), kao i na ustavne monarhe koji su šefovi država.
             Izbori i glasanje nisu samo ‚‚tehničko‚‚ pitanje, kako se obično misli. Reč
je, u stvari, o veoma složenom pitanju koje se ne tiče samo prava ljudi da biraju i
da budu birani, već i mnogih drugih pitanja, kao: kakav je karakter političkog i
izbornog sistema, kakav je karakter izborne kampanje, kakvi su izvori finansiranja
političkih   stranaka,   kakav   je   pristup   političkih   stranaka   medijima,   koje   su
obavezujuće odrednice pravnog statusa birača da mogu da biraju i da budu birani i
dr.
              U političkom životu društva izbori imaju veći broj funkcija, kao: izbor
poslanika i drugih nosilaca javnih državno-političkih funkcija; obrazovanje izvršne
vlasti   i   uspostavljanje   njenog   legitimiteta;   dolaženje   do   informacija   o   svim

Budući da se već duže vreme, tj. od uvođenja višestranačkog sistema 90-ih godina XX

veka pa sve do danas, suočavamo sa pojavom nedovoljnog izlaska birača na glasanje, bilo
bi dobro da se izbori u Srbiji, takođe, učine zakonski obaveznim. Uostalom, ako su izbori
obavezni, na primer, u Italiji, Belgiji, Austriji, Grčkoj - zašto ne bi bili obavezni i u Srbiji!
(Vidi: Prof.dr Miodrag R.Đorđević, Izbori i glasanje, ’’Naša reč’’, Leskovac, 26. 0l. 2007.).

268

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

relevantnim političkim pitanjima; mobilizacija građana za ostvarivanje vrednosti i
ciljeva   određenih   političkih   programa;   kontrola   političkih   tenzija   i   stvaranje
institucionalnih   uslova   za   legalno   i   mirno   rešavanje   konflikata;   određena
socijalizacija   stanovništva,   razvijanje   političke   kulture   i   svesti   o   značaju
participacije; podsticanje i razvijanje ‚‚fer-plej‚‚ političke borbe i konkurencije i
utvrđivanje jasnih pravila u borbi za vlast; konstituisanje opozicije kao korektiva i
kontrole vlasti; i dr.
              Razvojem demokratije, političko izborno polje se stalno širi, pa se broj
izbornih funkcija povećava. Mali je broj društava u kojima se u svim izbornim
ciklusima  ispoljavaju i ostvaruju sve izborne  funkcije. U pravom smislu reči i
relativno   punoj   meri,   samo   u   homogenim,   stabilnim   društvima,   bez   izraženih
konflikata,   sa   parlamentarnim   sistemom   i   malim   brojem   političkih   stranaka,
moguće je očekivati ostvarivanje nekih najvažnijih izbornih funkcija (legitimacija,
selekcija, socijalizacija, participacija i kontrola).
             Formulisanje opšteprihvatljivih stavova o ulozi i funkciji izbora je veoma
teško, jer postoje raznovrsni izborni sistemi, sa različitim karakteristikama. Ipak,
razvojem demokratije, delimično podstaknutim i padom ‚‚real-socijalizma‚‚ 90-ih
godina   XX   veka,   izbori   se   danas   najčešće   povezuju   sa   prihvatanjem   raznih
modaliteta liberalno-demokratskih izbornih sistema, čija se osnovna obeležja mogu
da svedu na postojanje i korišćenje: (1) opšteg prava glasa; (2) tajnog glasanja; i
(3) izbornog nadmetanja  (takmičenja). Kodifikovanje ovih elemenata  u izborne
sisteme učvrstilo je izbore kao najmasovniji i najefikasniji oblik institucionalne
participacije   građana   u   savremenim   društvima.   Načela   opšteg,   jednakog,
neposrednog i tajnog izbornog prava, po pravilu, danas imaju ustavni karakter u
svim državama savremenog sveta, kao rezultat dugotrajnog istorijskog procesa i
žestokih političkih borbi.
             Predstavnička vlast crpe svoj legitimitet iz slobodnih demokratskih izbora,
tako da se izbori pojavljuju kao osnov nastajanja, konstituisanja i funkcionisanja
predstavničke vlasti. Nema, dakle, demokratije, a time i narodne (građanske) suve-
renosti, bez legitimnosti predstavničke vlasti, a nema legitimiteta bez slobodnih i
demokratskih izbora.
Pri ovome treba imati u vidu činjenicu da između legitimiteta i legaliteta ne
stoji znak jednakosti, ma da je to moguće, najčešće na početku funkcionisanja nove
vlasti, nakon izbora, kada nova vlast ima poverenje birača. U tom slučaju je nova
vlast i legitimna (ima podršku birača) i legalna (zakonito izabrana). Ali, predstav-
nička vlast može doći u fazu kada je legalna, ali nije legitimna, jer je vremenom
izneverila poverenje i izgubila podršku građana (birača). U tom slučaju predstav-
nička vlast dolazi u poziciju da izgubi na prvim narednim izborima, redovnim ili
vanrednim (prevremenim).

269

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

raspoloženje građana presudan. Nije slučajno što se često naglašava da onaj ko
kontroliše televiziju može veoma vešto da manipuliše biračima. Stoga se postavlja
pitanje: kako sprečiti tu vrstu manipulacije? Odgovor na ovo pitanje nije jednosta-
van, ali se može reći da su mnoga društva, zahvaljujući visokom stupnju svog druš-
tveno-ekonomskog, političkog i kulturnog razvoja, relativno uspešno odgovorila na
tu vrstu izazova, nalazeći odgovarajuća rešenja u vezi sa njihovom slobodom i
profesionalnošću, a samim tim sa njihovom odgovarajućom eksploatacijom i koriš-
ćenjem, u smislu podizanja odgovornosti za javnu reč, odnosno objektivizacije i re-
lativnog zadovoljavanja opšte-društvenog interesa na sektoru informisanja građana.
Naše društvo će, na tom planu, nalaziti adekvatna rešenja u meri u kojoj se
odvajamo od partijske, a približavamo pravnoj državi i vladavini prava. U tom
kontekstu, nije ni malo slučajno što se i danas stalno naglašava da je ishodište de-
mokratije, pored ostalog, upravo u nezavisnim medijima, ali i u nezavisnom sud-
stvu, koje vrši nadzor nad sprovođenjem izbora, uz napomenu da se nezavisnost
medija, pa i sudstva, veoma teško obezbeđuje. Pre se može reći da je to cilj kome
se teži. U tom pravcu, nesumnjivo, prva pretpostavka je dosledno iskorenjivanje
kriminala, mita i korupcije i njihovo svođenje na relativno razumnu meru.

Ljudska i manjinska prava i slobode

             Slobode, prava i dužnosti čoveka (građanina), u smislu njihovog ustavnog
konstituisanja, a posebno u pogledu njihovog ostvarivanja u društveno-političkoj
praksi, predstavljaju bitan princip svakog političkog sistema u savremenim uslovi-
ma i jedan od ključnih kriterijuma za ocenu stepena demokratičnosti svake države i
društva.
             Slobode i prava čoveka imaju svoju dugu istoriju. Još u antičkoj Grčkoj, so-
fisti su isticali da je prirodno pravo ljudi jače od pozitivnih zakona, te da se čovek ne
bi smeo potčinjavati poretku koji ga moralno ponižava. Stoici su isticali da su ljudi
ravnopravni, budući da su obdareni razumom, a Platon je govorio o jednakosti slo-
bodnih ljudi, za razliku od robova koji nisu imali nikakva prava. Ipak, to su bile sa-
mo ideje, a o nekim značajnijim praktičnim ostvarenjima ljudskih sloboda i prava se
teško može govoriti, bez obzira što je u antičkoj Grčkoj (Atina) rođena demokratija.
             U kasnom Srednjem veku, u delima nekih poznatih mislilaca (T.Akvinski,
na primer), ističu se ideje o slobodi svojine, o slobodi ličnosti i života i o zajednici
slobodnih ljudi. Naravno, budući da je svuda uspostavljen apsolutizam vladara,
ozbiljan napredak u ostvarivanju tih ideja nije postignut. O relativno značajnijim
ostvarenjima u tom pogledu može se govoriti tek u periodu od XIII do XV veka,
kada se u nekim zemljama Evrope javljaju prvi pravni dokumenti koji označavaju
početak institucionalizacije ljudskih sloboda i prava, ostvarenih u borbi protiv ap-
solutizma tadašnjih vladara (kraljeva, careva, kneževa, a često i verskih poglavara).

271

- 272 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Te slobode i prava su se u početku odnosili na uži krug svetovne i crkvene vlastele,
a kasnije i na tzv. "treći stalež" (građanstvo), dok seljaštvo i radništvo još dugo ne-
će imati te mogućnosti.
Prvi pisani dokument o ljudskim slobodama se pojavljuje početkom XIII
veka (1215), kada je engleski kralj Džon bez Zemlje, pod pritiskom engleske vla-
stele, bio prinuđen da prihvati i stavi pečat na

Veliku povelju slobode (Magna

charta liberatum).

Ovaj dokument, kao praoblik ustavnosti, bio je neka vrsta ugo-

vora između engleskog plemstva i kralja, kojim se ograničava kraljevska vlast i po-
stavljaju temelji pravne države, koja će se sve više afirmisati. Kasnije, i u drugim
zemljama (Španija, Švedska, Portugalija, Mađarska, Poljska, Srbija–Dušanov za-
konik i dr.), počinju da se javljaju povelje, zakonici i drugi pravno-politički doku-
menti, koji sadrže odredbe o građanskim pravima i slobodama. Međutim, Velika
povelja slobode je ostala u istoriji kao prvi i najpoznatiji dokument toga doba, koji
je izvršio veliki uticaj na ustavno-pravni razvoj ne samo u Engleskoj, već i u dru-
gim zemljama, posebno u Americi.
Sličan uticaj su izvršila i neka druga dokumenta koja su doneta u Engleskoj
mnogo kasnije, krajem XVII veka. To se, pre svega, odnosi na Zakon kojim je bila
utvrđena nepovredivost lične slobode i prava ljudi prilikom hapšenja (1679), zatim,
na Zakon o pravima (1689) kojim se priznaju značajna ljudska prava i za obične
građane, a ne samo za vlastelu. Sva ova dokumenta su imala epohalni značaj, jer su
obeležila novu eru ustavnosti i prava čoveka, iako su u vremenu donošenja imala
ograničeni domet.
             U Novom veku, javljaju se mnogi mislioci (Tomas Hops, Džon Lok, Žan
Žak Ruso i dr.) koji razvijaju teoriju tzv. prirodnog prava, čije su osnove dali sofisti
i Aristotel. Ova teorija je imala veliki uticaj na dalji razvoj ideje o ljudskim pravi-
ma. Zastupnici ove teorije polaze od toga da prirodno pravo proizilazi iz same pri-
rode ljudi i društva, pa je samim tim nezavisno od države, stojeći iznad države i po-
zitivnog (važećeg) prava, koje ljudi sami stvaraju. Država je dužna da prirodno
pravo uredi pozitivnim zakonima, a u skladu sa potrebama ljudi. Država nije pri-
rodna zajednica ljudi, već ona nastaje društvenim ugovorom (Ž.Ž.Ruso), kojim se
ljudi odriču jednog dela prirodnih prava, a u cilju sopstvenog mira i sigurnosti.
             Veliki podsticaj razvoju ideje o ljudskim pravima dali su i mislioci tzv. po-
kreta prosvećenosti u XVIII i XIX veku (Hjum, Lok, Volter, Ruso, Didro, Kant,
Hercen, Černiševski, Dositej Obradović i dr.). Po njihovom shvatanju, lične slobo-
de i građanska jednakost, predstavljaju najvišu vrednost, a zdrav razum vrhovnog
sudiju.
             Krajem XVIII veka u severnoj Americi je doneta prva Deklaracija o pravi-
ma čoveka, koja je uneta u Ustav države Virdžinije 1776. godine. Iste godine, i u
Filadelfiji, predstavnici 13 bivših engleskih kolonija su doneli Deklaraciju o neza-
visnosti, koja, pored ostalog, sadrži odredbe o jednakosti ljudi i neotuđivim pravi-

272

- 274 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

odnosa pisanog i stvarnog ustava. Po svemu sudeći, raskorak između proklamova-
nog i stvarnog je uvek prisutan, negde u manjoj, a negde u većoj meri. Zato je po-
treba istraživanja o tome u kojoj meri su ustavne odredbe o pravima i slobodama
čoveka (građanina) praktično zaživele, uvek aktuelna.
            Slobode i prava čoveka i građanina se mogu razvrstavati po raznim kriteri-
jumima, kao:
             – prema subjektu koji ih uživa, one mogu biti individualne slobode i prava,
kolektivne slobode i prava i grupne slobode i prava;
             – po položaju nosioca slobode i prava, može se govoriti o pravima pozitiv-
nog statusa (na primer, biračko pravo) i negativnog statusa (na primer, propisivanje
uslova pod kojima se jedno lice može lišiti slobode od strane ovlašćenih državnih
organa);
             – s obzirom na karakter odnosa koji se u njima uređuju (lične slobode i
prava, političke slobode i prava, socijalno-ekonomska prava, zdravstvena prava,
kulturna prava); i dr. Ovo je i najčešća kasifikacija soboda i prava čoveka i građa-
nina.
             Osnovne slobode i prava čoveka su regulisani ustavnim odredbama, a za-
konima se uređuju samo načini i uslovi ostvarivanja tih prava i sloboda. Međutim,
pri uređivanju načina i uslova ostvarivanja sloboda i prava čoveka putem zakona,
postoji mogućnost da neko pravo bude "zakinuto", u smislu da odudara od ustav-
nog rešenja. Zbog toga je zaštita slobode i prava čoveka poverena redovnim sudo-
vima, kao i Ustavnom sudu Srbije, jer je svaka zloupotreba u toj oblasti ne samo
protivustavna, već i strogo kažnjiva. I ne samo to. Donošenjem Zakona o ratifikaci-
ji Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (23.12.2003),
stvorena je mogućnost da naši građani, po potrebi, mogu da se obrate Evropskom
sudu za ljudska prava u Strazburu. Takođe, skupština Srbije je 30.5.2003. godine
donela poseban Zakon o odgovornosti za kršenje ljudskih prava (tzv. "Zakon o lu-
straciji"), sa oročenom primenom (11.9.2003.–11.6.2013). Pored toga, u ostvariva-
nju i zaštiti zajemčenih ljudskih i manjinskih prava i građanskih sloboda, poseban
značaj ima i advokatura, kao instrument pružanja pravne pomoći građanima i prav-
nim licima.
             Slobode i prava neodvojivo su povezani sa

dužnostima i obavezama.

Bez

dužnosti nema prava, i obratno. Naravno, to ne znači da je uvek svako pravo u istoj
meri i dužnost, i obratno. U nekim slučajevima određeno pravo je toliko lično da se
teško može govoriti o dužnostima (na primer, pravo na lično dostojanstvo, pravo
na nepovredivost stana, sloboda savesti i dr.), kao što je u drugim slučajevima reč
samo o dužnostima (na primer, plaćanje poreza i dr.).
U svakom slučaju, shvatanje i ponašanje po principu da postoje samo prava
bez dužnosti, vode u razne oblike nestabilnosti društvene zajednice, pre svega, u is-
ključivost i sebičnost. Načelno, ljudi mogu da čine sve što ustavom i zakonom nije

274

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

zabranjeno. Ali, to ne znači da ljudi mogu da čine sve što hoće, jer sem pravnih po-
stoje i moralne norme koje nalažu da se ljudi uzdržavaju od nekilh postupaka.
             Doslednim poštovanjem utvrđenih sloboda i prava obezbeđuje se ravno-
pravnost ljudi i građana, bez obzira na njihovu nacionalnu pripadnost, rasu, pol, je-
zik, veru, politička i druga uverenja, obrazovanje, socijalno poreklo, imovinsko sta-
nje i dr.
              U Ustavu Srbije iz 2006. godine su veoma detaljno utvrđena ljudska i
manjinska   prava   i   slobode.   Osnovnih   ustavna   načela   o   ljudskim   i   manjinskim
pravima se odnose na sledeće:
             - ustavno zajemčena ljudska i manjinska prava, saglasno opšteprihvaćenim
pravilima   međunarodnog   prava,   potvrđenim   međunarodnim   ugovorima   i
zakonima, neposredno se primenjuju;
             - neotuđiva ljudska i manjinska prava, zajemčena Ustavom, služe očuvanju
ljudskog dostojanstva i ostvarivanju pune slobode i jednakosti svakog pojedinca u
otvorenom i demokratskom društvu, zasnovanom na načelu vladavine prava;
             - zabrana svake diskriminacije po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu
rase,   pola,   nacionalne   pripadnosti,   društvenog   porekla,   rođenja,   veroispovesti,
političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog i
fizičkog invaliditeta;
              - sudska zaštita ustavno zajemčenih ljudskih i manjinskih prava, kao i
pravo obraćanja međunarodnim institucijama radi zaštite svojih prava i sloboda; i
dr.
              Polazeći od ovih načela, Ustav Srbije iz 2006. utvrđuje sledeća

ljudska

prava i slobode:

pravo na dostojanstvo i slobodan razvoj ličnosti; pravo na život,

što obuhvata i zabranu smrtne kazne i zabranu kloniranja ljudskih bića; pravo na
nepovredivost fizičkog i psihičkog integriteta; zabrana ropstva i prinudnog rada;
pravo na  slobodu i bezbednost; pravo na čovečno postupanje i s uvažavanjem
dostojanstva,   bez   nasilja   i   iznuđivanja   iskaza;   pravo   lica   lišenog   slobode   bez
odluke suda da ne bude saslušano bez prisustva branioca, pravo da dobije rešenje
suda o pritvaranju, s obrazloženjem, najkasnije 12 časova od pritvaranja i pravo da
u roku od 48 časova bude predato sudu ili pušteno na sloodu; pravo da pritvor u
istrazi ne može da traje duže od tri meseca, uz mogućnost da se po odluci višeg
suda može produžiti za još tri meseca; pravo na pravično suđenje i u razumnom
roku, uz korišćenje, ukoliko je to potrebno, besplatnog prevodioca i  tumača, kao i
uz mogućnost isključenja javnosti, ukoliko sud oceni da je to potrebno; pravo na
pravnu sigurnost u kaznenom pravu u smislu, pored ostalog, da se svako smatra
nevinim za krivično delo dok se njegova krivica ne utvrdi; pravo na rehabilitaciju i
naknadu štete; pravo na pravno sredstvo i jednaku zašti

u prava; pravo na pravnu

ličnost, kada punoletno lice (18 godina) stiče sposobnost da samostalno odlučuje o
svojim pravima i obavezama; pravo na državljanstvo; pravo na slobodu kretanja;

275

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ravnopravnosti   pripadnika   nacionalnih   manjina   pred   zakonom;   ravnopravnost   u
vođenju javnih poslova; zabranu nasilne asimilacije; pravo na očuvanje posebnosti;
pravo na udruživanje i na saradnju sa sunarodnicima; i razvijanje duha tolerancije.
Obaveznost univerzalnog poštovanja ljudskih prava i sloboda i zaštita naci-
onalnih manjina, nesumnjivo predstavlja veoma značajan napredak u demokrat-
skom ustrojstvu država i međunarodne zajednice u celini.
Međutim, treba reći da pravo i mogućnost određenih međunarodnih organi-
zacija da se mešaju u unutrašnje stvari drugih država radi obezbeđenja poštovanja
prava nacionalnih manjina, često puta, ima za posledicu, pored pozitivnih, i brojne
negativne pojave.
             Zloupotrebom toga prava, u nekim slučajevima se ide na promenu politič-
kog sistema u pojedinim državama i na izazivanje lokalnih sukoba i ratova u intere-
su određenih centara ekonomske i političke moći.
             Stoga je neophodno uložiti veliki napor, kako od strane kompetentnih me-
đunarodnih   faktora,   tako   i   od   strane   pojedinih   nacionalnih   država,   da   se   nađe
odgovarajući sklad između brige o ljudskim i manjinskim pravima i slobodama, s
jedne strane, i principa suverenosti i ravnopravnosti država u međunarodnoj zajed-
nici, s druge strane.
               Pri tome, imajući u vidu nužnost procesa globalizacije, treba reći da niko
nema apsolutno pravo ispred međunarodne zajednice da uređuje unutrašnje odnose
pojedinih nacionalnih država, kao što i nacionalne države ne mogu više zastupati
klasičnu tezu o državnom suverenitetu,

koji se danas, više-manje, nužno prenosi na

regionalne i svetske integracije i globalne institucije u kontekstu savremenog me-
đunarodnog povezivanja i saradnje.

PARLAMENTARNI SISTEM PODELE VLASTI

Osnovni kriterijum za razlikovanje oblika državne vlasti jeste međusobni

odnos organa zakonodavne, izvršno-upravne i sudske vlasti. Polazeći od ovog kri-
terijuma, razlikujemo dva osnovna oblika državne vlasti, i to: (1) sistem jedinstva
vlasti i (2) sistem podele vlasti. S obzirom na karakter i prirodu državne vlasti, mo-
že se slobodno reći da nijedan od postojećih oblika nije do kraja izveden u "čistom"
obliku, jer su elementi međuuticaja ili elementi samostalnosti (autonomije), u sva-
kom od ova dva oblika, više-manje, uvek prisutni, mešaju se. Ipak, svaki od ova
dva oblika državne vlasti ima svoje specifičnosti u tolikoj meri da se oni vrlo jasno
međusobno razlikuju.

Jedinstvo vlasti

je takav oblik uređenja odnosa između zakonodavne, izvrš-

ne i sudske vlasti po kome sve tri vlasti vrši jedan organ, odnosno po jedan jedin-
stveni hijerarhijski uređen niz istovetnih organa u kome svaku od ovih vlasti vrši po-

277

- 278 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

seban organ, ali se jedan od tih posebnih organa nalazi iznad drugih i posredno i de-
limično vrši i druge vlasti. Obično je to skupština (parlament), čiji se uticaj ostvaruje
na dva načina: prvo, kada organi vrhovne (skupštinske) vlasti postavljaju i smenjuju
organe izvršne i sudske vlasti i, drugo, kada poništavaju akta organa drugih dveju
vlasti, kada ih donose umesto njih ili kada naređuju kakve će akte oni doneti.
             Načelo jedinstva vlasti, po Marksu, polazi od toga da predstavničko telo
vrši zakonodavnu i izvršnu vlast u isto vreme. Zastupnici načela jedinstva vlasti
(Ž.Ž.Ruso, Robespjer i dr.) imali su u vidu demokratsko jedinstvo zakonodavne i
izvršne vlasti. Međutim, s obzirom da je ovo načelo ostvarivano pretežno u revolu-
cionarnim periodima (francuska buržoasko-demokratska revolucija, Pariska komu-
na, Oktobarska socijalistička revolucija i dr.), nisu postojali  svi uslovi da se demo-
kratsko jedinstvo vlasti ostvari, jer je praktično vlast bila koncentrisana u uskom
krugu ljudi. U takvim situacijama ili kada je izvršna vlast viša od drugih organa
vlasti, govorimo o nedemokratskom jedinstvu vlasti.
             Danas, u pojedinim državama postoji demokratsko jedinstvo vlasti , jer su
zakonodavna i izvršna vlast poverene predstavničkom telu, izabranom (neposredno
ili posredno) od strane građana, dok su sudovi nezavisni i samostalni (autonomni).
Naravno, ovde je reč o ustavnom regulisanju, a drugo je pitanje koliko je to prak-
tično realizovano.
             Demokratska varijanta jedinstva vlasti ima dva oblika:

(1) konventski si-

stem jedinstva vlasti

(Švajcarska, na primer)

i (2) skupštinski sistem jedinstva

vlasti,

karakterističan za ustave država koje su sebe označile kao socijalističke. U

okviru skupštinskog sistema jedinstva vlasti postojale su dve varijante: (1)

sovjet-

ska

i (2)

jugoslovenska.

Međutim, raspadom SSSR-a i SFRJ, ovi oblici skupštin-

skog sistema jedinstva vlasti su nestali.

Sistem podele vlasti

je nastao na prelazu iz feudalizma u kapitalizam,

kada je aktuelizirana želja buržoazije, kao nosioca tržišnog načina privređivanja, da
ograniči samovolju monarha i obezbedi svoje učešće u vlasti preko predstavničkih
organa. Šarl Monteskje je tada istakao tezu o potrebi podele vlasti na zakonodavnu,
izvršnu i sudsku vlast, sa ciljem da se obezedi zaustavljanje (ograničavanje) jedne
vlsti od strane druge, a samim tim osigura politička sloboda i onemoguće razni ob-
lici zloupotrebe vlasti.
             Podela vlasti je organizaciono načelo po kome sve tri vlasti vrše posebni
organi, kao samostalni i nezavisni, snoseći odgovornost za svoj rad. Sistem podele
vlasti   se pojavljuje kao nezaobilazna institucija protiv raznovrsnih zloupotreba
vlasti, zadržavajući takvu svoju ulogu (funkciju) sve do danas, u većini savremenih
demokratskih država.
             Zavisno od odnosa ovih vlasti, a posebno od odnosa između predstavnič-
kog tela (parlamenta) i izvršne vlasti (Vlade), razlikujemo tri sistema podele vlasti:

278

- 280 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

položaj i nadležnosti Ustavnog suda, kao samostalnog i nezavisnog državnog
organa koji štiti ustavnost i zakonitost i ljudska i manjinska prava i slobode, a čije
su odluke konačne, izvršne i opšteobavezujuće.

Narodna skupština

je najviše predstavničko telo i nosilac ustavotvorne i

zakonodavne vlasti u Republici Srbiji. U Narodnoj skupštini, čiji sastav čine 250
narodnih poslanika, obezbeđuje se ravnopravnost i obavezna zastupljenost polova i
predstavnika nacionalnih manjina.
             Izbore za narodne poslanike raspisuje predsednik Republike, 90 dana pre
isteka mandata Narodne skupštine, uz obavezu da se oni okončaju za 30 dana.
Narodni   poslanik   uživa   imunitet   i   ne   može   biti   pozvan   na   krivičnu   ili   drugu
odgovornost,   niti   mu   se   može   izreći   kazna   zatvora   bez   odobrenja   Narodne
skupštine, osim u slučajevima krivičnih dela za koja je propisana kazna zatvora u
trajanju dužem od pet godina.
             U vezi sa položajem narodnih poslanika, Ustav Republike Srbije utvrđuje
sledeća   pitanja:   pitanje   trajanja   mandata   (mandat   traje   četiri   godine),   pitanje
karaktera   mandata   (poslanik   je   lišen   slobodnog   mandata,   jer   je   obavezan   da
poslanik svoj mandat stavi na raspolaganje političkoj stranci koja ga je izabrala) i
pitanje sukoba interesa (poslanik ne može obavljati bilo koje druge funkcije za koje
je zakonom utvrđeno da predstavljaju sukob interesa).
             Narodna skupština Srbije ima sledeće nadležnosti: donosi i menja Ustav;
odlučuje   o   promeni   granica   Republike   Srbije;   raspisuje   republički   referendum;
potvrđuje   međunarodne   ugovore;   odlučuje   o   ratu   i   miru;   nadzire   rad   službi
bezbednosti;   donosi   zakone;   daje   saglasnost   na   Statute   autonomnih   pokrajina;
usvaja plan razvoja, prostorni plan i strategiju odbrane; usvaja budžet i završni
račun Republike Srbije i daje amnestiju za krivična dela.
             U okviru svojih izbornih prava, Narodna skupština bira Vladu i odlučuje o
prestanku njenog mandata; bira i razrešava sudije Ustavnog suda; bira predsednika
Vrhovnog   kasacionog   suda,   predsednike   sudova,   Republičkog   javnog   tužioca,
javne   tužioce,   sudije   i   zamenike   javnih   tužilaca;   bira   i   razrešava   guvernera
Narodne banke Srbije, Zaštitnika građana i dr.

U cilju efikasnosti u svom radu, Narodna skupština obrazuje poslaničke

grupe prema stranačkoj pripadnosti koje, pored ostalog, imaju značajnu ulogu pri
opredeljenju u kojim će skupštinskim odborima raditi pojedini poslanici. Sastav
ovih odbora i komisija je opredeljen brojem poslanika koji politička stranka,
odnosno njena poslanička grupa, ima u skupštini.

U funkcionisanju Narodne skupštine, sudeći prema dosadašnjem
iskustvu, dolaze do izražaja mnoge teškoće i problemi, uprkos značajnim
ostvarenjima

. Pre svega, prisutna je sporost i neblagovremenost u donošenju

određenih zakonskih projekata, pa se tako i previše kasni u odnosu na druge
postsocijalističke zemlje, koje su postale clanice EU ili su, kao kandidati za ulazak

280

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

u EU, već "zaokružile" svoju institucionalnu infrastrukturu za nesmetano
funkcionisanje tržišne privrede i za adekvatnu artikulaciju političkog pluralizma.

Efikasnost u radu Narodne skupštine je, u značajnoj meri, usporena i

načinom delovanja opozicije, koja obično nastupa sa velikim brojem amandmana
za svaki predlog zakona i drugih akata, pri čemu se još na skupštinsku govornicu,
na istu temu, pojavljuje veliki broj, a nekada i svi opozicioni poslanici. Takav
odnos opozicije, sam po sebi, ne bi trebalo da bude problem, pogotovo ako je
usmeren ka dostizanju odgovarajućeg kvaliteta u oblikovanju zakonskih predloga,
u   duhu   stvarnih   potreba   i   interesa   građana.   Međutim,   problem   je   u   tome   što
opozicija to čini, najvećim delom, sa ciljem ne samo da oteža, nego jednostavno i
da onemogući usvajanje određenog predloga zakona, iako je svesna toga da o tome
odlučuje  vladajuća  većina, a  ne opozicija. U takvoj situaciji, težnja  poslaničke
većine   da   ubrza   proceduru   ima   za   posledicu   podizanje   politicke   tenzije,
zaoštravanje   političkih   konflikata   između   pozicije   i   opozicije,   često   napuštanje
skupštinskih zasedanja, pretnje da će se primeniti vanparlamentarni oblici političke
borbe itd. Pri svemu tome, najčešće se razmenjuju veoma teške reči govora mržnje,
uvreda,   kleveta,   optužbi   i   raznih   insinuacija,   sve   u   funkciji   promocije   svojih
stranačkih   interesa,   a   ne   u   funkciji   uspešnog   i   efikasnog   rada   skupštine.   Ti
"verbalni   dueli"   su   najčešće   ispod   svakog   nivoa,   kao   posledica   veoma   niskog
stepena   političke   kulture,   primitivizma,   nepoštovanja   ličnosti   i   ljudskog
dostojanstva,   neuvažavanja   suprotnog   mišljenja   (bez   obzira   na   argumente)   i
odsustva   nužnog   stepena   demokratske   tolerancije.   Iako   se   slika   našeg
višestranačkog  parlamentarizma   u  poslednje   vreme   znatno  menja   u  pozitivnom
pravcu, ona je jos uvek za javnost veoma mučna i neprijatna, uz osećanje da stvarni
interesi i potrebe građana nisu u centru skupštinskog rada.

Za takvu sliku parlamentarnog života, razume se, nije odgovorna samo

opozicija.   Vladajuća   skupštinska   većina,   takođe,   "demonstrira"   brojne   svoje
slabosti,   što   samo   potvrđuje   činjenicu   o   "dečjim   bolestima"   parlamentarizma   i
njegovoj neusavršenosti. Pre svega, vladajuća poslanička struktura često praktikuje
isti stil i metod u "odmeravanju odnosa političkih snaga" ili se, pak, opredeljuje za
ćutanje i uzdržanost od bilo kakvog odgovora na sve eventualne optužbe opozicije,
čime   se   ide   u   drugu   krajnost.   Karakteristično   je   i   to   što   pozicija   konstantno
izbegava da prihvati predloge opozicije kada su oni, očigledno, konstruktivni, ma
da se u tom pogledu oseća napredak.
                             Najzad, što nije i poslednje, treba pomenuti i odsustvo kreativnosti
poslaničke većine pri donošenju određenih zakona i odluka, pa se stiče utisak da
Vlada ima "blanko poverenje" kod vladajuće skupštinske većine, koja se gotovo
uvek ponaša  "transmisiono". Na  taj način, vladajuća  poslanička  većina  ne drži
Vladu "u strahu" da će eventualno odbaciti neke njene predloge ako se suoči sa
valjanom argumentacijom opozicije, zadržavajuci tako rutinski i mehanički pristup

281

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

skupštini. Uz to, predsednik Republike komanduje Vojskom i postavlja,
unapređuje i razrešava oficire.

U praktično-političkom smislu reči, najbolje je kada je predsednik
Republike iz parlamentarne političke stranke koja je na vlasti, a ne u
opoziciji,

jer je tada povoljnija situacija za skladno funkcionisanje izvršne vlasti,

pa i samog parlamenta. Međutim, kada je predsednik Republike iz opozicione
stranke, a predsednik Vlade iz stranke na vlasti, i obrnuto, onda nastaju određeni
problemi koji konstantno podižu političku tenziju i jačaju političke sukobe, koji su
najčešće neopravdani i nepotrebni (to je najbolje potvrdio primer ''kohabitacije''
Predsednika Republike iz DS i predsednika Vlade iz DSS, u periodu od 2004-2008.
godine, kada je DS bila u opoziciji, a DSS na vlasti).

Vlada

je nosilac izvršne vlasti u Republici Srbiji, a njena nadležnost se

odnosi na sledeća pitanja: utvrđuje i vodi politiku; predlaže i izvršava zakone i
druge opšte akte Narodne skupštine; donosi uredbe i druge opšte akte u cilju
sprovođenja zakona; usmerava i usklađuje rad organa državne uprave; i dr.

Pored odredbi o položaju i nadležnosti Vlade, Ustav Republike Srbije iz

2006. utvrđuje i druge odredbe koje se odnose na:  odgovornost Vlade (odgovorna
je   Narodnoj   skupštini);   sastav   Vlade   (čine   je   predsednik,   jedan   ili   više
podpredsednika   i   ministri);   nespojivost   funkcija   (članovi   Vlade   ne   mogu   imati
nikakvu   drugu   funkciju   niti   obavljati   bilo   koje   poslove   koje   su   u   sukobu   sa
položajem   člana   Vlade);   izbor   Vlade   (Narodna   skupština   istovremeno   glasa   o
programu Vlade i izboru predsednika i članova Vlade); mandat Vlade i njenih
članova (mandat traje četiri godine, odnosno do isteka mandata Narodne skupštine
koja   ih   je   izabrala);   interpelaciju   (u   vezi   sa   radom   Vlade,   interpelaciju   može
podneti najmanje 50 poslanika); glasanje o nepoverenju (najmanje 60 poslanika
može   zatražiti   glasanje   o   nepoverenju   Vladi,   a   ukoliko   se   izglasa   nepoverenje
predsednik Republike pokreće postupak za izbor Vlade, a ukoliko se ne izabere
nova vlada u roku od 30 dana, predsednik Republike je dužan da raspusti Narodnu
skupštinu i raspiše izbore); imunitet predsednika i člana Vlade (predsednik i član
Vlade uživaju imunitet kao narodni poslanici); i dr.

Sudske organe

čine svi sudovi, sa Vrhovnim kasacionim sudom, kao

navišim   sudom   u   Republici   Srbiji   i   Ustavnim   sudom,   kao   samostalnim   i
nezavisnim   državnim   organom,   zatim,   Visoki   savet   sudstva,   koji   garantuje
nezavisnost i samostalnost sudova i sudija, kao i javno tužilaštvo. U širem smislu,
sudske organe  čine i javno pravobranilaštvo, advokatura  i organi koji rešavaju
prekršaje.
              Pravosudna funkcija se sastoji u primeni utvrđenog pravnog poretka, u
slučaju kada su vrednosti, zaštićene tim poretkom, narušene i povređene.
                         Osnovni princip u delovanju sudstva je princip nezavisnosti sudova i
sudija, koji je povezan sa principom ustavnosti zakonitosti. Nezavisnost sudstva

283

- 284 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

označava poziciju subjekata koji vrše sudsku vlast da  mogu da odlučuju nezavisno
od drugih nosilaca vlasti, pre svega, izvršne vlasti, odnosno da donose potpuno
nezavisne odluke o primeni i sprovođenju prava. U praksi, međutim, za razliku od
razvijenih   demokratija,   ostvarivanje   principa   nezavisnosti   sudova   i   sudija   ide
veoma teško, naročito u bivšim ''socijalističkim'' zemljama, uključujući i Srbiju.
              Slična je situacija i sa principom ustavnosti i zakonitosti koji označava
obaveznost vladavine prava. Biće potrebno dosta vremena da se uspostavi pravna
država  i vladavina  prava, kao bitan uslov za  ulazak u EU i  šire evro-atlanske
integracije.
            U širem (političkom) smislu ustavnost i zakonitost podrazumevaju obavezu
svih   subjekata,   pravnih   i   fizičkih   lica,   kao   i   svih   nosilaca   javnih   državno-
društvenih funkcija, da se u svom delovanju pridržavaju ustava i zakona. Međutim,
u   formalno-pravnom   smislu,   ustavnost   je   saglasnost   zakona   i   svih   drugih
normativnih akata sa ustavom, a zakonitost je je saglasnost svih normativnih akata
sa zakonom.

Kad je reč o sudovima, Ustav Republike Srbije iz 2006. utvrđuje:

             -  načela sudstva (sudska vlast je jedinstvena na teritoriji Republike Srbije;
sudovi su samostalni i nezavisni; raspravljanje pred sudom je, u principu, javno; u
suđenju učestvuju sudije i porotnici, uz mogućnost da u određenim stvarima sude
samo sudije; sudije sude u veću, uz mogućnost da u određenim stvari sudi sudija
pojedinac);
             - vrste sudova (sudovi opšte i posebne nadležnosti; Vrhovni kasacioni sud,
kao   najviši   sud   u   Republici   Srbiji;   zabrana   osnivanja   privremenih,   prekih   ili
vanrednih sudova);

- način izbora predsednika Vrhovnog kasacionog suda (bira se na pet

godina, bez mogućnosti ponovnog izbora, a bira ga Narodna skupština na predlog
Visokog   saveta   sudstva   i   na   osnovu   mišljenja     Vrhovnog   kasacionog   suda   i
nadležnog skupštinskog odbora);
             - stalnost sudijske funkcije (sudijska funkcija je stalna, a o izboru sudija
koji   su   na   stalnoj   sudijskoj   funkciji   u   drugi   ili   viši   sud   odlučuje   Visoki   savet
sudstva; izuzetno, lice koje se prvi put bira za sudiju bira se na tri godine, a bira ga
Narodna skupština na predlog Visokog saveta sudstva);
- nezavisnost, nepremestivost i imunitet sudije (sudija je nezavisan i
podčinjen samo Ustavu i zakonu; sudija se bez svoje saglasnosti ne može
premestiti ili uputiti u drugi sud; sudija uživa imunitet i ne može biti pozvan na
odgovornost za izraženo mišljenje ili glasanje prilikom donošenja sudske odluke,
niti može biti lišen slobode bez odobrenja Visokog saveta sudstva);
             - položaj, sastav, izbor i nadležnost Visokog saveta sudstva (nezavisan i
samostalan organ koji obezbeđuje i garantuje nezavisnost i samostalnost sudova i
sudija;   broji   11   članova,   a   u   njegov   sastav   ulaze,   kao   članovi   po   položaju,

284

- 286 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

močke bune 1883. godine, Radikalna stranka je promenila koncepciju. Po toj kon-
cepciji, opštine bi, pored samoupravnih, obavljale i poslove iz državnog delokruga,
odnosno određene državne poslove, uz posebnu kontrolu državnih organa, tako da
su, po Ustavu iz 1888. godine, u okviru organizacije lokalne samouprave, postojali
ne samo samoupravni, već i državni organi (okružni načelnici). Već u Ustavu iz
1901. godine, predviđeno je uređenje opština samo na načelima samouprave. Me-
đutim, u Ustavu iz 1903. godine, posle smene dinastije Obrenovića, ponovo su, po-
red samoupravnih, uspostavljeni i upravno-državni organi. Posle stvaranja Kralje-
vine SHS, Ustav iz 1921. godine je utvrdio postojanje oblasne, sreske i opštinske
samouprave, ali su i dalje postojali državni upravni organi (veliki župan i sreski na-
čelnik), pa je državno-upravna vlast u okvirima lokalne samouprave

imala pravo

nadzora nad zakonitošću rada samoupravnih organa. Kasnije, za vreme Kraljevine
Jugoslavije, Ustavom iz 1931. godine, kojim je ukinut Vidovdanski ustav, država
je podeljena na banovine, srezove i opštine.
Posle II svetskog rata, lokalna samouprava se može pratiti kroz četiri etape:
(1) do donošenja Ustavnog zakona 1953.godine; (2) do usvajanja amandmana na
Ustav SFRJ 1988. godine; (3) posle donošenja Ustava 1990. godine; i (4) posle de-
mokratskih promena 2000. godine i usvajanja Zakona o lokalnoj samoupravi.
             U prvoj etapi lokalna samouprava je imala obeležja lokalne samouprave i
lokalne uprave.
             U drugoj etapi su nastale neke promene u koncepciji lokalne samouprave,
jer je Ustavnim zakonom iz 1953. godine, samoupravljanje u opštini, gradu i srezu,
proglašeno osnovom društveno-političkog sistema, pa je Zakonom iz 1955. godine,
umesto sistema lokalne, uspostavljen sistem komunalne samouprave. Ovaj koncept
nije bio realizovan u praksi, jer je, umesto samoupravljanja, jačao birokratski apa-
rat. Ustavom iz 1963. godine, a kasnije i ustavnim amandmanima iz 1971. godine,
učinjen je pokušaj otklanjanja ovih slabosti, jer je opština određena kao osnovna
društveno-politička zajednica, a samoupravljanje kao osnova društveno-političkog
sistema. Takve odredbe su ušle i u Ustav od 1974. godine, tako da je opština za-
mišljena kao sasvim drugačiji tip teritorijalne zajednice od lokalne samouprave.
Takva koncepcija, kao što je poznato, nije dala očekivane rezultate.
              U trećoj etapi se pristupa promeni koncepcije lokalne samouprave, a u
skladu sa principima tržišne privrede i političkog pluralizama. Naime, Ustavom iz
1990. godine, odbačen je koncept komunalne samouprave, a prihvaćen koncept lo-
kalne samouprave, karakterističan za većinu savremenih demokratskih država.
             U četvrtoj etapi, donošenjem Zakona o lokalnoj samoupravi, čine se napori
da se, u okviru globalnog procesa decentralizacije i demokratizacije, ostvari novi
kvalitet u ostvarivanju lokalne samouprave.
             Lokalna samouprava se danas pojavljuje kao vlast građana u određenoj lo-
kalnoj zajednici, koja uživa normativno propisani stepen slobode u obavljanju svo-

286

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

jih prava i dužnosti i koja se nalazi na ograničenom delu državne teritorije, na ko-
me se, istovremeno, ostvaruje i opšta nadležnost državne vlasti, kao i na drugim
delovima državne teritorije. Vlast građana u okviru i na nivou lokalne samouprave
se ostvaruje neposredno ili putem neposredno izabranih njihovih predstavnika. Sva
značajna pitanja vezana za funkcionisanje lokalne samouprave i ostvarivanja prava
i dužnosti građana, a posebno pitanja teritorijalne podele države na lokalne jedinice
i kriterijuma te podele, regulišu se ustavom, a zakonom o lokalnoj samoupravi ona
se konkretno razrađuju.
             Ovde treba posebno istaći da je pravo na lokalnu samoupravu garantovano
Evropskom poveljom o lokalnoj samoupravi (1989) u kojoj je, pored ostalog, utvr-
đeno da se promene granica teritorija lokalnih jedinica ne mogu vršiti bez prethod-
nog konsultovanja zainteresovanih lokalnih zajednica, i to, po mogućstvu, putem
referenduma, a u skladu sa zakonskim rešenjima.
             U Srbiji, pravo građana na pokrajinsku autonomiju i lokalnu samoupravu
je garantovano Ustavom, a odredbama Statuta autonomnih pokrajina i Zakona o lo-
kalnoj samoupravi su prava građana bliže utvrđena.
              Ustav Republike Srbije iz 2006. godine, u okviru osnovnih odredbi o
lokalnoj samoupravi, utvrđuje jedinice lokalne samouprave, i to: (1) opštine; (2)
gradovi; i (3) grad Beograd, ostavljajući mogućnost da se teritorija i sedište lokalne
samouprave   utvrđuje   Zakonom   o   lokalnoj   samoupravi.   Takođe,   osnovnim
odredbama Ustav utvrđuje da se poslovi jedinice lokalne samouprave finansiraju iz
izvornih prihoda jedinice lokalne samouprave i budžeta Republike Srbije, odnosno
Autonomne   pokrajine   kada   je   ona   poverila   jedinicama   lokalne   samouprave
obavljanje određenih poslova iz svoje nadležnosti.
                         Pored ovih osnovnih odredbi, Ustavom iz 2006. godine utvrđeno je i
sledeće:
             - položaj jedinica lokalne samouprave, koji sadrži obavezu da se opštine i
gradovi, kao jedinice lokalne samouprave, osnivaju i ukidaju Zakonom o lokalnoj
samoupravi,   a   položaj   grada   Beograda,   kao   glavnog   grada   Republike   Srbije,
uređuje se Zakonom o glavnom gradu i Statutom grada Beograda. Statutom grada
Beograda se utvrđuje i broj gradskih opština;
                         - nadležnost opštine (uređivanje obavljanja i razvoja komunalnih
delatnosti,   način   korišćenje   građevinskog   zemljišta,   održavanje   i   korišćenje
lokalnih   puteva   i   ulica,   kao   i   obezbeđivanje   lokalnog   prevoza,   zadovoljavanje
potreba u oblasti prosvete, zdravstvene, socijalne i dečje zaštite, kulture, sporta i
fizičke kulture, razvoj i unapređenje turizma, zanatstva, ugostiteljstva i trgovine,
zaštita   životne   sredine,   kulturnih   dobara,   od   elementarnih   i   drugih   nepogoda,
zaštita i unapređenje korišćenja poljoprivrednog zemljišta i dr. Takođe, opština
donosi svoj budžet, završni račun, urbanistički plan i program razvoja, utvrđuje
svoje simbole i način njihove upotrebe i dr.);

287

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ima u vidu kada se govori o kulturi, pojam "kultura" označava samo duhovnu kul-
turu, obuhvata celokupnu društvenu svest, sve društvene duhove tvorevine.

Polazeći od ovoga, može se reći da se kultura "… odnosi na način života

članova nekog društva ili grupa u okviru nekog društva…ona obuhvata kako nema-
terijalne aspekte – verovanja, ideje i vrednosti, koji čine sadržaj jedne kulture – ta-
ko i materijalne aspekte – objekte, simbole ili tehnologiju, kroz koje se sadržaj kul-
ture izražava".

Razvoj kulture je vezan za razvoj materijalne proizvodnje, jer je tek na re-
lativno višem stupnju njenoga razvoja moguće da se ljudi, većim delom, posvete
umnom radu u najširem smislu reči, odnosno kulturnoj delatnosti, stvarajući tip
(obrazac) kulture koji karakteriše određeno društvo.
Kultura i društvo su međusobno isprepleteni pojmovi. Kao celina
međusobnih odnosa ljudi, društvo je ključna predpostavka kulture. Nema kulture
bez društva, niti društva bez kulture.

             Na svom početnom stupnju razvoja, kultura se pojavljuje kao narodna kul-
tura, stvaraju je svi članovi društva. Kasnije, sa oštrom podelom između fizičkog i
umnog rada, nastaje kultura koju stvaraju viši slojevi društva, koji se prevashodno
bave umnim radom, tako da raskorak između narodne (masovne) kulture i kulture
višeg društva, tokom društvenog razvoja, postaje sve veći. Stoga, u meri u kojoj se
prevazilazi jaz između umnog i fizičkog rada, u toj meri će se prevazilaziti i taj ras-
korak u kulturi. Reč je o procesu koji stalno traje, poprimajući različite karakteristi-
ke, zavisno od konkretnih društvenih okolnosti.
             Svaka društvena zajednica stvara svoju kulturu, koja je, više ili manje, po-
vezana sa kulturama drugih društvenih zajednica. Može se reći da je relativno naj-
samostalnija kultura koju stvaraju pojedine nacije (nacionalna kultura), ma da se
može govoriti i o opštečovečanskoj kulturi, budući da su svi narodi i nacije nužno
upućeni jedni na druge, da se međusobno povezuju, pogotovo u savremenim uslo-
vima, pa se, samim tim, i njihove kulture međusobno prožimaju.
             Kultura se prenosi s pokolenja na pokolenje, čime se obezbeđuje kontinui-
tet u kulturnom razvoju društva. Uostalom, ljudi nikad ne polaze od nule, već od

dovodi   u   vezu   sa   velikim   porastom   stanovništva   i   urbanizacijom   nakon   industrijske
revolucije početkom XIX veka, a zatim i u vezi sa činjenicom o postepenom nestajanju
tradicionalnih društvenih uređenja. Prvobitnoj pozitivnoj slici civilizacije, od kraja XIX
veka pa sve do danas, najčešće se suprotstavlja  negativna slika i stvara averzija prema njoj,
pre svega, zbog činjenice što civilizovan čovek danas ne sanja toliko o zadovoljavanju
kulturno-duhovnih   potreba,   koliko   o   savremenim   upotrebnim   predmetima   koje   nudi
tehničko-tehnološki aspekt civilizacije.

Vidi: Entoni Gidens, Sociologija, Ekonomski fakultet, Beograd, 2003, str. 24.

Vidi: Prof.dr Miodrag R.Đorđević, "Naše stvaranje"-Leskovac, časopis za kulturu,

književnost i umetnost, br. 1-2/2006., str. 21.

289

- 290 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

onoga što je već stvoreno, od kulturnog nasleđa. To kulturno nasleđe je danas veo-
ma veliko, tako da je nemoguće zamisliti da ga pojedinac može usvojiti u celosti,
iako skraćenje radnog i povećanje slobodnog vremena, kao posledica savremene
naučno-tehnološke (informatičke) revolucije, stvara uslove da pojedinac ovlada ve-
ćim delom svih aspekata kulture. Čovek nužno mora da usvaja društvenu kulturu,
jer bez toga on ne može da stupi u vezu s drugim ljudima, da se s njima sporazume,
ni da uskladi svoje ponašanje s njihovim.

Usvajanje kulture ima naglašenu individualnu komponentu, kao i sam čin

stvaralaštva. Svaki čovek poseduje ličnu kulturu, prožetu više-manje društvenom
dimenzijom, zavisno od toga šta se u datom društvu smatra vrednim, značajnim i
poželjnim. U društvu je nemoguće naći ljude koji su podjednako usvojili datu
kulturu i koji imaju isti odnos prema njoj.

Oblikovanje kulturnog ponašanja ljudi se ostvaruje, najvećim delom, preko

vrednosti i normi.

Vrednosno-normativna kultura je temelj čitave kulture, jer

proističe iz ljudske suštine, odnosno iz ljudskih ponašanja koja su uvek vođena
vrednostima. Život bez vrednosti je - život bez smisla.Vrednosti se pojavljuju kao
"vodič" ljudima u interakciji sa društvenim okruženjem, a norme kao pravila
ponašanja, koja izražavaju vrednosti. Za razliku od vrednosti, koje su apstraktne,
norme su konkretne. Iza svake norme nalazi se neka vrednost, koja se preko norme
ostvaruje (na primer, iza moralne norme se nalazi - dobro, a iza pravne norme –
pravda).

Kao skup duhovnih tvorevina, vrednosti i normi, kultura obuhvata

celokupno znanje i načine života, rada i ponašanja ljudi.

                         Postoje različite vrste vrednosti. One se razlikuju prema oblastima
(moralne,   estetske,   ekonomske,   ekološke,   političke   i   dr.);   prema   nosiocu
(objektivne i subjektivne); prema opštosti (opšte, posebne i pojedinačne); prema
hijerarhijskom položaju (više i niže); prema poreklu i nastanku (institucionalne i
neinstitucionalne);   prema   domašaju   (lične,   grupne   i   univerzalne);   prema
izražajnosti (slobodne i prinudne); prema ispoljavanju (deklarativne i stvarne); i dr.
Osim   toga,   postoje   i   vrednosti   kao   ideali,   vrednosti   kao   projekcije,   kao
mogućnosti, kao tekovine, kao orijentacije i dr.
             Vrhovne vrednosti (istina, pravda, sloboda, jednakost, čovečnost, radinost,
ljudsko dostojanstvo, dobro, ljubav, lepota i dr.), koje imaju univerzalni karakter,
figuriraju kao merila za sve vrste posebnih i pojedinačnih vrednosti.
             Prema karakteru vrhovnih vrednosti mogu se razlikovati tipovi društava i
kultura. Kada se sistem vrednosti u društvu "uruši", kao što je to slučaj sa srpskim
društvom posle dramatičnih međunacionalnih sukoba na prostorima bivše SFRJ,
onda su, uz primenu odgovarajućeg procesa socijalizacije, potrebne decenije za
njegovu stabilizaciju.

Jezik i simbolička komunikacija

290

- 292 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Jedna   od   važnijih   društvenih   funkcija   jezika   je   i   funkcija   integracije   različitih
društvenih zajednica i grupa, kao i njihovog međusobnog razgraničavanja. S druge
strane,   svako   društvo,   saglasno   svojim   društvenim   i   prirodnim   uslovima   i
potrebama, stvara svoj osobeni jezik, tako da danas u svetu postoji više hiljada
jezika (po nekim procenama, 3.000 – 4.000 jezika).
             Uticaj društva se ne ogleda samo u stvaranju, već i u menjanju jezika. Te
promene   su   prevashodno   evolutivne,   a   ne   revolucionarne.   Smisao   promena     u
jeziku je da se izraze (saopšte) nove pojave, odnosi, pojmovi i značenja. Na primer,
tehničko-tehnološke inovacije uslovljavaju potrebu za novim rečima kojima bi se
izrazili novi pojmovi.
          Istorija jezika je na najvidljiviji način povezana sa promenama i razvojem
društva i kulture. To se može videti na primeru stvaranja velikih država i jakih
verskih   organizacija,   rasprostrtih   na   širokom   geografskom   prostoru,   kada   se
ukazivala   potreba   da   se   jezik   normira,   odnosno   da   se   utvrde   precizna   pravila
upotrebe jezika u govornom i pisanom obliku. Tako je stvaran standardni jezik, kao
''službeno'' sredstvo sporazumevanja između različiteh delova državne ili društvene
zajednice,   obezbeđujući   standardnom   (književnom)   jeziku   poseban   društveni
status, naročito u odnosu na pojedina narečja (dijalekte). Tokom istorije, pojedini
jezici su preuzimali ulogu međunarodnog (''svetskog'') jezika, obično za određene
delove sveta, kao i u različitim oblastima (diplomatija, nauka, tehnologija, religija,
obrazovanje, trgovina i dr.). Takvu ulogu su, uglavnom, imali sledeći jezici: grčki,
latinski, arapski, španski, francuski, engleski, kineski.
              Sa stanovišta sociologije, naročito je značajna problematika društvenog
statusa   pojedinih   jezika   i   karakter   njihovog   funkcionalnog,   teritorijalnog   i
socijalnog   raslojavanja.   Društveni   status   jezika   uglavnom   zavisi   od
rasprostranjenosti   određenog   jezika,   jer   ima   jezika   kojima   govore   samo   male
zajednice ljudi, ali i jezika kojima govore više desetina i stotina miliona ljudi. Pri
tome,   naročito   je   važno   pitanje   društvenog   statusa   pojedinih   jezika   u
višenacionalnim   zajednicama.   Inače,   teritorijalno   raslojavanja   jezika   u   vidu
dijalekata obično je vezano za govornu formu jezika, a obuhvata jezičke razlike
između pojedinih područja u okviru iste jezičke zajednice (teritorije). Te razlike su
moguće i u pisanom obliku, što se može videti i kod pojedinih knjževnika (na
primer, razlika između jezika Bore Stankovića i Dobrice Ćosića).
             Pored jezika, postoje i drugi oblici simboličke komunikacije. Naročito je
važan   GEST,   kao   nejezičko   komunikaciono   sredstvo   (''govor   gestova'',   ''govor
tela'').   Isto   tako,   postoje   i   veštački   znakovni   sistemi,   koji   se   obično   nazivaju
''veštačkim jezicima''. Reč je o specifičnim znakovnim sistemima, koji su potpuno
različiti   od   prirodnog   ljudskog   jezika   (simboli   u   matematici,   hemiji,   formalnoj
logici, kompjuterima i dr.).

292

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

N A U K A

Pojam nauke

Nauka se pojavljuje dosta kasno u odnosu na neke druge oblike društvene

svesti (religija, umetnost), mada njeni elementi iz pojedinih oblasti (astronomija,
matematika, medicina) sežu u daleku prošlost. Za pojavu nauke, kao racionalnog
oblika čovekove svesti, bili su potrebni odgovarajući uslovi, pre svega, viši stepen
ekonomskog razvoja društva i prethodno veliko iskustvo u svakodnevnom procesu
empirijskog saznavanja. Bila su potrebna mnogobrojna ponavljanja određenih ak-
tivnosti da bi se, na toj osnovi, mogli formulisati određeni naučni zakoni, aksiomi,
teoreme, teorije, pravila, apstrakcije, generalizacije.

Nastanak i razvoj pojedinih naučnih znanja datira od VII veka pre naše ere,

u periodu robovlasničkog društva, a u okviru filozofije, koja je tada figurirala kao
nauka nad naukama. Nastojeći da se emancipuje i osamostali, nauka je od samog
početka trpela veliki uticaj religije, kao i sama filozofija. Uticaj religije je naročito
došao do izražaja u periodu feudalizma, kada su mnogi naučnici, zbog svog slobo-
doumlja, bili žrtvovani, plaćajući tako danak religiji svojim životima.

Tek u XVII i XVIII veku, sa nastankom i razvojem kapitalističkog društva,

stvaraju se povoljniji uslovi za razvoj nauke, za njeno izdvajanje iz krila filozofije,
a samim tim, za diferencijaciju, osamostaljivanje i afirmaciju. Pri tome, najpre je
došao do izražaja razvoj prirodnih, a zatim i društvenih nauka. To je vreme kada
nauka, na temelju objektivnih društvenih potreba, teži da sustigne ljudsku praksu
za kojom je hiljadama godina zaostajala. Tek je XX vek omogućio da se nauka, u
pojedinim oblastima, nađe ispred prakse, kao i da praksa sve više koristi rezultate
nauke.

Prožimanje nauke i društvene prakse dovelo je do snažnog razvoja naučno-

tehnološke revolucije i ubrzanog tehničko-tehnološkog i svakog drugog napretka
društva. Nauka je postala najsnažnija pokretačka društvena sila i energija,
stvarajući ogromne mogućnosti za dalji društveni razvoj, koji se danas ne može ni
zamisliti bez nauke i primene njenih rezultata.

Razvoj nauke je danas dostigao neslućene razmere, pojavljujući se kao

mač sa dve oštrice. Zahvaljujući rezultatima nauke, ljudski život se može unapre-
đivati, ali i uništavati. S jedne strane, nauka je omogućila čoveku da stvori čak "no-
va nebeska tela" i postane kosmičko biće, ali je, s druge strane, omogućila da se

293

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

(teorijske) i praktične delatnosti. Pri tome, istina je objektivna, jer korenspondira
objektivnoj stvarnosti.

Ona može biti i apsolutna i relativna, zavisno od stvarnih

čovekovih saznajnih mogućnosti da tu korespondenciju učini potpunom ili delimič-
nom.

Marksistički pristup dopušta postojanje relativne istine (što nije sporno),

ali i postojanje apsolutne istine (što je neodrživo). Sva znanja su relativna, a time i
naučna znanja. Apsolutna istina ne postoji čak i kada se radi o najjednostavnijim i
najočiglednijim vezama i odnosima.

Da bismo odredili pojam nauke

, nužno je da razgraničimo naučna od

drugih vrsta znanja

(religijskih, zdravorazumskih, ideoloških, estetskih i dr.). Reli-

gijska znanja su plod "božanskog otkrovenja", ona ne potiču iz iskustva, iako im se
koren može tražiti u ljudskoj praksi. Religijska znanja se ne mogu dokazivati. Njiho-
va tačnost se ne može objektivno proveravati, tako da se u njih može samo verovati
ili ne. To je bitan razlog što su regijska znanja došla pod udar kritike još u antičkoj
Grčkoj, obeležavajući suprotstavljenost dveju struja: (1) teizma i (2) ateizma. Reli-
gijska znanja su, nesumnjivo, nenaučna znanja i ona ne bi mogla da budu osnova ak-
tivnosti čoveka u savremenim uslovima.

Isto tako, osnovu aktivnosti savremenog čoveka ne bi mogla da čine i zdra-

vorazumska (laička) znanja, iako se ona stiču u praktičnoj delatnosti i životnom is-
kustvu čoveka. Doduše, svojm elementarnom istinitošću, za razliku od religijskih
znanja, zdravorazumska znanja doprinose manje-više uspešnom usmeravanju prak-
tične čovekove delatnosti, tumačenju, pa i predviđanju određenih pojava. Ali, reč je
o znanjima koja su teorijski neosvetljena, nesređena, fragmentarna, nepouzdana i pu-
na predrasuda. Kao takva, ona se više-manje udaljavaju od religijskih znanja, ali ne
dospevaju do naučnih, iako mogu, u izvesnoj meri, sadržati elemente naučnog zna-
nja (na primer, ''sunce izlazi na istoku, a zalazi na zapadu'', je očigledna činjenica; sa
stanovišta nauke, međutim, niti sunce izlazi, niti zalazi, već se, zbog okretanja
zemlje oko svoje ose i oko sunca, nama čini da ono izlazi i zalazi).

Umetnost nam, pak, preko raznih umetničkih dela, često otkriva mnogo

dublje istine o čoveku i svetu nego što to čini sama nauka, ali to nije njen glavni
cilj. Njen cilj je estetski doživljaj.

Takođe, ideologija, kao ''smeša istine i zablude'', pored svog "iskrivljenog"

(lažnog) dela, ima više-manje svoj istiniti deo, u koji se može poverovati, jer
predstavlja očigledan izraz realnih stremljenja, koja se mogu ostvariti.

Savremena epistemologija (nauka o naučnom saznanju) i metodologija

(nauka o metodu) upućuju na činjenicu da se naučno saznanje razlikuje od drugih

Teorija korespodencije (adekvatnosti) bazira na Aristotelovom stavu da je istina svojstvo

iskaza koje se sastoji u slaganju misli, izražene tim iskazom, i same stvarnosti, na koju se
iskaz odnosi.

295

- 296 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

oblika ljudskog saznanja po svom metodološkom izvođenju. U tom pogledu, si-
stem naučnog saznanja o čoveku, društvu i prirodi se temelji na sledećim osnovnim
metodološkim principima (postulatima), i to: objektivnost, opštost, sistematičnost,
proverljivost, preciznost i organizovanost.

Naravno, ovi postulati nemaju univerzalno važenje, jer zavise od

specifičnih okolnosti istorijskog razvoja pojedinih nauka. Ipak, oni najbolje govore
o tome koje je znanje naučno, a koje nije.

Pomenuti metodološki postulati bi mogli da se svedu na četiri osnovne

karakteristike naučnog znanja, i to:

(1) Naučna znanja karakteriše

objektivna istinitost

, a time i visok stupanj

uspešne primene u praksi, u predviđanju budućih događaja i menjanju njihovog to-
ka. Mogućnost da se na osnovu naučnih znanja predviđa budući tok događaja i
usmerava ljudska praksa zasniva se, pre svega, na naučnim zakonima, kao najva-
žnijim elementima naučne istine.
Objektivna istinitost naučnog znanja ne znači i apsolutnu istinitost. I
naučno znanje ima relativni karakter. Ono važi sve dok postoje uslovi za njegovo
važenje; čim se promene uslovi, određeno naučno znanje postaje obesnaženo i
zamenjeno novim.

Objektivnost naučnog znanja podrazumeva njegovu nepristrasnost. To zna-

či da naučno znanje mora da bude lišeno svih primesa subjektivizma i apriorizma,
počev od ličnih emocija, preko određenih predrasuda, do raznoraznih pojedinačnih
i posebnih (grupnih) interesa. Nauka, dakle, za razliku, na primer, od ideologije,
prilazi predmetu svog istraživanja bez ikakvog predubeđenja, nezavisno od ličnih
očekivanja i želja ljudi. Naravno, to je veoma teško ostvariti, jer se tome suprotsta-
vljaju tradicionalna shvatanja, razne predrasude, kao i iskustvo istraživača, koje je
ograničeno njegovim društvenim položajem. Ta ograničenja se odnose kako na
čula opažanja, tako i na samo mišljenje, jer je i jedno i drugo nesavršeno i varljivo.
Na primer, na određenoj temperaturi čovekova čula registruju razliku između
toplote i hladnoće, a na drugoj specifičnoj temperaturi čula registruju toplotu kao
hladnoću i obrnuto, hladnoću kao toplotu. Slično je i sa mišljenjem. Tipičan primer
varljivosti mišljenja je razlika između Ptolomejevih i Kopernikovih astronomskih
shvatanja. Ptolomej (100-170. godine n.e.), grčki astronom i matematičar, govori o
geocentričnom sistemu, u kome je zemlja centar svemira, a Kopernik (1473-1543),
poljski astronom, o heliocentričnom sistemu, u kome je dokazao da je centar
svemira nepomično sunce.

Objektivnost naučnog znanja podrazumeva i strogost (egzaktnost, tačnost,

preciznost, organizovanost, proverljivost) pri utvrđivanju istine o objektivnoj stvar-

Vidi: M.Pečujlić, V.Milić, Metodologija društvenih nauka, ’’BMG-štamparija’’-Užice,

Beograd, 2000., str. 5-11.

296

- 298 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

određuje   i   kao   upotreba   sistematičnih   metoda   istraživanja   i   teorijsko-logičkih
zaključivanja.   Nijedna   nauka,   pa   ni   sociologija   kao   fundamentalna   društvena
nauka, koja daje teorijsku osnovu drugim društvenim naukama, ne bi mogla da se
konstituiše   kao   nauka   ukoliko   ne   bi   imala   svoj   metod,   koji   joj   omogućuje   da
ostvari svoj cilj: naučna istina o predmetu svog istraživanja.

Kao organizovana društvena delatnost, nauka je razvojni sistem rela-
tivno istinitih znanja

(či

jenica, kategorija, principa, teorema, aksioma, hipo-

teza, zakona, teorija, sistema) o objektivnoj stvarnosti, do kojih se dolazi pri-
menom određenih metoda.

Ovo opšte određenje nauke se može svesti na tri bitne karakteristike, i to:
da je nauka čovekovo delo, rezultat njegove misaone i praktične delatnosti; da je
naučno saznanje objektivno

jer korenspondira sa objektivnom stvarnošću; i da je

naučno saznanje relativno

jer ta korespondencija nikada nije potpuna, već je uvek

delimična i aproksimativna.

Pojam naučnog zakona

Najvažnija vrsta veza i odnosa koju nauka utvrđuje je naučni zakon. Zbog

toga se postavlja pitanje: šta je naučni zakon?

(1) Naučni zakon izražava

objektivni odnos

među predmetima i pojavama

objektivne stvarnosti. Pri tome, treba razlikovati: prvo, naučni zakon kao objektivni
odnos, kao ontološku kategoriju – koji deluje i kad ljudi za njega ne znaju; i drugo,
naučni zakon kao gnoseološko-logičku kategoriju, kao subjektivnu formulaciju – koji
predstavlja relativno tačan izraz stvarnosti u ljudskoj svesti.

(2) Naučni zakon je

suštinski odnos

, koji se ne može čulima prepoznati i

neposredno otkriti. Još je Heraklit govorio da priroda "voli da se skriva", a Marks i He-
gel su isticali da se suština i forma neposredno ne poklapaju. Kada bi se suština i
forma poklapale, onda bi nauka bila nepotrebna, jer bi ljudi mogli neposredno da
opažaju naučne zakone.

Svaki predmet naučne analize predstavlja jedinstvo suštine i forme. Sušti-

nu čini unutrašnji sadržaj, a forma je izraz (pojavna manifestacija) sadržaja, ona
može biti dostupna čulima. Suština ne obuhvata sve pojavne manifestacije, pa je u
tom smislu pojava "bogatija" od suštine.

(3) Naučni zakon je

nužan odnos

, jer izražava nužnost (neminovnost) do-

gađanja, koja se uvek ostvaruje kada su dati određeni uslovi. To znači da naučni
zakon, kao nužan odnos, deluje dotle dok postoje uslovi za njegovo delovanje, a
onda kada se ti uslovi promene, menja se i sam zakon.

Nužnost je u jedinstvu sa slučajnošću. Nalazeći se u uzajamnoj vezi, nužnost i

slučajnost prelaze jedna u drugu. U stvari, nužnost krči sebi put kroz beskonačno

Vidi: Mihailo Pešić, Sociologija I, Institut za političke studije, Beograd, 1998., str. 5.

298

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

mnoštvo slučajnosti i ostvaruje se kroz sumu slučajnosti. Nužnost ne može da se
drugačije ispolji, osim kroz slučajnosti, tako da se nužnost pojavljuje kao zbir svih
slučajnosti.

(4) Naučni zakon je

opšti odnos

, jer ne obuhvata samo jednu pojavu, nego

skupove pojava, tako da važi za sve pojave iste vrste. Po akademiku Lukiću, opštost je
toliko važno obeležje naučnog zakona da se svi opšti stavovi (čak i oni koji ne utvr-
đuju nikakvu vezu između pojava, već ih samo opisuju) nazivaju zakonima u širem
smislu reči. Na primer, svako društvo ima materijalnu proizvodnju; ili, u svakom
društvu se vrši određen broj zločina; u svakom društvu se vrše samoubistva; u sva-
kom društvu se rađa izvestan broj dece; i dr.

(5) Naučni zakon je

relativno trajan odnos.

Ta relativna trajnost (stalnost,

nepromenljivost) važi samo kada su svi uslovi proučavanih pojava ostali neprome-
njeni. Ako dođe do promene uslova, onda se menja i zakon, njegova trajnost nesta-
je. Naučni zakoni, dakle, nisu nepromenljivi. Oni nastaju, razvijaju se i nestaju sa
nestajanjem pojava čije veze i odnose izražavaju.

(6) Kao objektivni odnos, naučni zakon omogućuje

naučnu predvidljivost

budućih pojava, procesa i odnosa. U tome se ispoljava praktična funkcija nauke.
Naučna predvidljivost budućih događanja je, u suštini, jedan od glavnih ciljeva
naučno-istraživačkoh procesa i otkrivanja naučnog zakona uopšte. Naravno, ta
predvidljivost se bolje može sagledati u prirodnim nego u društvenim naukama, pre
svega, zbog činjenice što se društvene pojave nikad ne mogu ponovo javiti pod
istim uslovima. Ipak, i pored određenih ograničenja, predvidljivost društvenih
zbivanja je moguća, uz manje ili više grešaka, i to u onoj meri u kojoj je moguće
identifikovati realne uzroke određenjih društvenih dešavanja. To potvrđuju i brojni
primeri relativno uspešnih predviđanja društveno-ekonomskih i političkih kriza,
revolucijja i ratova, raznih socijalnih buntova, državnih udara i dr.

Sažeto rečeno,

naučni zakon je iskaz o objektivnim, suštinskim, nu-

žnim, opštim i relativno trajnim odnosima

među stvarima, pojavama i procesi-

ma, a njegove osnovne funkcije su

objašnjenje i predviđanje.

U stvari, saznava-

nje tih odnosa omogućava ne samo razumevanje i tumačenje prošlih i sadašnjih
zbivanja, već i praktično menjanje i usmeravanje sadašnjih i predviđanje budućih
pojava i dešavanja.

Vrste naučnog zakona

S obzirom na različite kriterijume, može se govoriti o različitim vrstama

naučnih zakona, i to:

(1) Po kriterijumu "delova" i "celine":

Vidi: Radomir D. Lukić, Osnovi sociologije, Naučna knjiga, Beograd, 1981.godine, str. 8.

299

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

(3) Prema stepenu opštosti,

razlikujemo:

- pojedinačne;
- posebne;
- opšte; i
- univerzalne zakone.
Pojedinačni zakoni važe za određenu vrstu objekata; posebni- za određeni

rod objekata; opšti – za velika područja prirode, društva i ljudske psihe; a univer-
zalni, koji se izvode iz opštih i posenih zakona, odnose se na celinu objektivne
stvarnosti.

Kada je reč o

vrstama društvenih zakona,

oni se obično dele po kriteriju-

mu opštosti i po karakteru samog zakona. Po kriterijumu opštosti, društveni zakoni
se dele na

opšte zakone,

koji važe za sve društvene oblike, i na

posebne zakone,

koji važe za određene istorijske epohe.

Naravno, ovu podelu ne treba shvatiti suviše kruto, jer kao što opšti zakoni

deluju u svakom duštvu na poseban način, tako i posebni zakoni, koji deluju u kon-
kretnim istorijskim epohama, imaju neke zajedničke, opšte karakteristike. U sva-
kom slučaju, podela na opšte i posebne društvene zakone se ne može dovesti u pi-
tanje. Na primer, zakon društvene podele rada se javlja u svim istorijskim tipovima
društva, jer ne postoji društvo u kome ne bi bila izvršena bar minimalna podela ra-
da. Međutim, zakon vrednosti, na primer, može da deluje u punom smislu reči sa-
mo u relativno razvijenim robno-novčanim privredama, sa slobodnim tržištem.

Inače, po kriterijumu karaktera samog zakona, društveni zakoni se dele na

zakone strukture i zakone istorijskog razvoja (evolucije).

I ovde je teško napravi-

ti granicu između ova dva zakona, odnosno utvrditi dokle jedan zakon doprinosi odr-
žavanju i funkcionisanju postojeće socijalne strukture, a kada njegovo delovanje mo-
že imati posledice koje podstiču promenu te strukture. Ipak, i pored ove relativnosti,
razlika između ovih zakona je evidentna. Marks je, na primer, analizirao više funk-
cionalnih zakona kapitalističkog društva, koji izražavaju odnos održavanja i repro-
dukovanja ekonomske strukture ("opšti zakon kapitalističke akumulacije"), ali koji
proizvode i posledice koje su disfunkcionalne u odnosu na reprodukciju strukture
kapitalističkog društva. Naime, dok funkcionalni zakoni izražavaju objektivnu po-
trebu održanja i funkcionisanja postojeće društvene strukture, zakoni istorijskog
razvoja izražavaju nužnost njene promene. A kada će doći do radikalne promene
društvene strukture, zavisi od društveno-istorijskih okolnosti, pri čemu se te pro-
mene mogu odigrati nasilnim, ali i mirnim putem, iako dosadašnja društveno-
istorijska praksa potvrđuje da su se radikalne promene društvene strukture i načina
proizvodnje, uvek ostvarivale nasilnim putem.

Predmet i metod nauke

301

- 302 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

U najopštijem smislu reči, predmet nauke je objektivna stvarnost, totalitet

svega postojećeg. U tom kontekstu, uzimajući konkretno područje objektivne stvar-
nosti, svaka nauka utvrđuje svoj predmet proučavanja, pri čemu uvek polazi od odre-
đene filozofske teorije u shvatanju stvarnosti. Otuda i različita shvatanja predmeta
pojedinih nauka, pa i sociologije, kao najopštije društvene nauke.

Za konstituisanje predmeta pojedinih nauka nije samo od uticaja određeno

filozofsko shvatanje, već i sam metod koji se primenjuje u naučnoistraživačkom ra-
du. Predmet i metod nauke su u jedinstvu, u međusobnoj povezanosti i ispreplete-
nosti.

Pod metodom se, u najopštijem smislu reči, podrazumeva način i put koji-

ma se dolazi do saznanja istine o predmetu istraživanja.

Svaka nauka je određena ne samo svojim predmetom, već i metodom

istraživanja, tj. onim šta i kako proučava. To su, u stvari, konstitutivni elementi
svake nauke. Za jednu nauku se kaže da je konstituisana tek ako je predmetno i
metodski dovoljno izgrađena, a time i razgraničena od ostalih nauka, pre svega,
susednih (srodnih) nauka. Stoga, nije ni malo slučajno što su metodološke rasprave
najintenzivnije upravo u fazi konstituisanja određene nauke.

Međutim, metodološke rasprave oživljavaju i onda kada se neka nauka u

krizi, kada stari teorijski modeli nisu više plodonosni za objašnjenje nastalih
promena. Takođe, do oživljavanja metodoloških rasprava dolazi kada određena
nauka primenom novih metoda dolazi do novih, dotle neslućenih saznanja.

Naučni metod se, uglavnom, sastoji od tri međusobno povezana dela, i to:
(1)

teorijsko-epistemološki deo

, koji podrazumeva određena prethodna

naučna saznanja o predmetu istraživanja i osnovna saznajna načela kojima se nauč-
nik rukovodi u istraživanju. To je predhodna opšta slika objektivne stvarnosti, koja
određuje opšti teorijsko-metodološki pristup, kao najapstraktniji deo metoda koji
upućuje istraživača, pored ostalog, na onaj sloj realnosti kome se pridaje najveći
značaj i gde treba tražiti najvažnije činjenice i eventualno uzroke koji izazivaju
pojavu koja je predmet proučavanja;

(2)

logički deo

, koji podrazumeva korišćenje određenih logičkih pravila u

svim   fazama   opšteg   postupka   naučnog   istraživanja   (utvrđivanje   predmeta
istraživanja,   polazne  hipoteze,   prikupljanje   i   opisivanje   činjenica   i   naučno
objašnjenje), uz primenu misaonih radnji na kojima su logička pravila zasnovana
(analiza,   sinteza,   apstrakcija,   generalizacija),   što   bi   garantovalo   objektivnost   i
relativnu   istinitost   naučnog   saznanja.   Međutim,   poštovanje   logičkih   pravila   je
nužan, ali ne i dovoljan uslov za otkrivanje naučne istine. Treba znati da svako
logički pravilno mišljenje nije samim tim i istinito. Isto tako, svako mišljenje koje
pretenduje da bude istinito mora da bude i logički pravilno. U nauci se, osim
formalno-logičke ispravnosti iskaza, ispituje i njihova iskustvena zasnovanost, koja

302

- 304 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Amper

(Ampere 1775–1836) je izvršio klasifikaciju nauka u XIX veku sa

stanovišta objektivnih kriterijuma. On je dao veoma razuđenu klasifikaciju nauka, i
to: kosmološke (nauke o materiji) i noološke nauke (nauke o duhovnom svetu).
Kosmološke nauke se dalje dele na nauke o organskoj i nauke o neorganskoj mate-
riji, a noološke na nauke o pitanjima individualne psihologije i nauke o društvenim
pojavama.

Ogist Kont

(1798–1857), kao jedan od osnivača sociologije kao nauke, je

izvršio podelu na apstraktne i konkretne nauke. Pošavši od prirode, on je utvrdio da
se pojave u prirodi mogu razvrstati u dve grupe kojima odgovaraju i određene nau-
ke. Prvu grupu čine neorganska tela (matematika, fizika, hemija, astronomija), a
drugu grupu organska tela (biologija i socijalna fizika, koju je Kont kasnije nazvao
– sociologija).

Herbert Spenser

(1820–1903) je izvršio podelu nauka na apstraktne, ap-

straktno-konkretne i konkretne nauke, itd.

Klasifikacijom nauka su se bavili mnogi teoretičari, jer ih je na to upućivala

praktična potreba za potpunijim razumevanjem nauke, a brojne i raznovrsne podele
nauka bile su izraz raznih filozofskih, ideoloških, pa i stručno-profesionalnih orijenta-
cija.

Iako je svaka klasifikacija nauka relativna, ipak ona počiva na čvrstim

temeljima koji čine osnovna obeležja nauke: (1) predmetna stvarnost (šta se
proučava), (2) metod (kako proučava svoj predmet, odnosno predmetnu stvarnost);
(3) karakter zakonitosti (pravilnosti) koje nauka otkriva; i (4) primenljivost znanja.

Po predmetnoj stvarnosti, odnosno po tome da li se bave prirodom ili

društvom, nauke se dele na prirodne i društvene nauke. Ova podela po kojoj se
razlikuju   prirodne   i   društvene   nauke   je   najšira   i   najvažnija   podela,   koja   vuče
korene   iz   srednjovekovnog   shvatanja   razlike   između   vrste   saznanja,   odnosno
znanja o prirodi (kvadrijum) i znanja o društvu (trivijum), pri čemu su znanja
trivijuma, u odnosu na znanja kvadrijuma, tretirana kao nepouzdanija, imala su niži
društveni rang i nisu bila obavezna u univerzitetskoj nastavi. Zbog toga je kasnije
dugo vođena rasprava o tome da li su društvene nauke, a time i sociologija, uopšte
nauke   u pravom smislu reči. U toj polemici su se naročito isticali predstavnici
pozitivizma i istorizma. Ovi pravci su danas prevaziđeni, ali je dosta toga što su oni
zastupali ugrađeno u klasifikaciju nauka, posebno društvenih nauka.

Društvene nauke se, po predmetnom polju kojim se bave, dele na opšte i

posebne nauke, odnosno na one koje se bave svim društvenim pojavama i na one
koje se bave određenim vrstama društvenih pojava.

Po metodu istraživanja, sve društvene nauke se dele na indikativne i

normativne nauke ili na one koje proučavaju ono što jeste i na one koje proučavaju
ono što treba da bude.

304

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Po karakteru naučnih zakona koje otkrivaju, društvene nauke se dele na

uopštavajuće i pojedinjavajuće ili na one koje utvrđuju opšte zakone i na one koje
otkrivaju posebne zakone (tendencijske pravilnosti).

Najzad, prema primenljivosti saznanja, odnosno koristi u društvenoj

praksi, društvene nauke se dele na fundamentalne i primenjene ili na one koje
saznanje   koriste,   najvećim   delom,   za   svoj   sopstveni   razvoj   i   na   one   koje
neposredno   služe   ljudskom   životu   i   praksi.   Sociologija   figurira   kao   jedina
društvena   nauka   koja   je   opšta,   indikativna,   uopštavajuća   (generalizirajuća)   i
fundamentalna društvena nauka.
Celokupan sistem nauka se najčešće danas deli na pet velikih grupa, i to:

(1)

filozofske discipline

(logika, etika, estetika, aksilogija, istorija filozo-

fije i dr.);

(2)

prirodne nauke

(biologija, fizika, hemija i dr.);

(3)

društvene nauke

(sociologija, istorija, politička ekonomija i dr.);

(4)

matematičke nauke

(aritmetika, algebra, geometrija i dr.); i

(5)

psihološke nauke

ili nauke o psihičkim pojavama (opšta psihologija,

dečja psihologija, pedagoška psihologija, psihologija ličnosti i dr.).

U ovoj klasifikaciji nauka se za kriterijum (princip) klasifikacije uzima,

uglavnom, predmet njihovog proučavanja (predmetna stvarnost). Međutim, za kri-
terijum klasifikacije nauka se mogu uzeti i brojni drugi kriterijumi, kao: metod
nauke, karakter naučnih zakona koji svaka nauka otkriva, primenljivost naučnog
znanja, stepen složenosti pojava i procesa koji se proučavaju, stepen i obim sazna-
nja i dr. U svakoj od napred navedenih grupa nauka, izdvajaju se posebne vrste na-
uka (opšte i posebne, pojedinjavajuće i uopštavajuće, egzaktne i istorijske, deskrip-
tivne i eksplikativne, teorijske i empirijske, fundamentalne i primenjene,
indikativne i normativne i dr).

Budući da pojedine nauke predstavljaju samo jedan deo naučnog znanja o

objektivnoj stvarnosti, potpunije saznanje te stvarnosti je moguće samo
interdisciplinarnim pristupom, odnosno putem uspostavljanja čvrste saradnje svih
nauka,

njihovom integracijom.

Tako se naučna specijalizacija i integracija poja-

vljuju kao paralelan, ali i kao jedinstven proces, bez koga je danas nemoguće zami-
sliti ostvarivanje rezultata u ukupnom naučnoistraživačkom radu.

R E L I G I J A

Pojam i elementi religije

305

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Ono što je zajedničko svim religijama je to što: (1) sve religije barataju ni-
zom simbola koji izazivaju osećanje poštovanja i strahopoštovanja, i (2) sve religi-
je imaju rituale (ceremonije) u kojima učestvuju vernici (na primer, bogosluženje u
crkvi). Dakle, sve religije uvek podrazumevaju neka bića ili predmete koji proizvode
strahopoštovanje ili čuđenje, bez obzira da li verovanja u okviru neke religije uključu-
ju ili ne uključuju bogove. U nekim religijama, na primer, ljudi veruju u "božansku si-
lu", a ne u personalizovane bogove. U drugim religijama, pak, postoje figure koje nisu
bogovi, ali se poštuju na sličan način kao bogovi (na primer, Buda i Konfučije).
Inače, kad je reč o ritualima, oni mogu da budu veoma raznovrsni (molitve,
pevanje, jedenje određene vrste hrane ili uzdržavanje od jedenja određenih vrsta
hrane, od posta u određene dane i dr.). Ritualni činovi, budući da su uvek usmereni
ka religijskim simbolima, obično se razlikuju od navika i postupaka u svakodnevici
(na primer, paljenje sveće u čast nekog boga ima sasvim drugi značaj u odnosu na
paljenje sveće da bi se osvetlila neka prostorija). Iako religijske obrede često izvo-
de pojedinci nasamo, sve religije imaju redovne ceremonije koje vernici obavljaju
kolektivno u crkvama, hramovima ili svetilištima.
Religiju čine sledeći elementi, i to: (1)

teorijski

(sistem verovanja); (2)

emocionalni

(kompleks najrazličitijih osećanja); (3)

praktični

(skup različitih

radnji – obredi, kultovi, magični činovi i dr., sa ciljem da se umilostive sile božje);
i (4)

institucionalizacija i personifikacija

(crkva, kao religiozna organizacija i

verski, odnosno crkveni velikodostojnici).

Magija

(od gr. reči ''mageia'' – čarolija) je iracionalni oblik ljudske

delatnosti koji podrazumeva uticanje na događaje uz pomoć napitaka, pojanja ili ri-
tualnih postupaka, od strane određenih pojedinaca. Pri tome, figuriraju dve ideje:
(1) ideja o uzročnosti sila, iz koje se rađa verovanje da je moguće da se utiče na te
sile; i (2) ideja o mogućnosti prenošenja snage na daljinu, iz koje se rađa uverenje
da se ta snaga može koristiti u određene svrhe.
Magija ima dva oblika: (1) tzv.''bela'' magija, koja može doneti ljudima
korist; i (2) tzv.''crna'' magija, koja može doneti ljudima nesreću ili bolest. Inače,
specifična i najvažnija sredstva magije su: tabu, totem i fetiš.

Tabu

je posebna vrsta zabrane, koja je sankcionisana od strane društva, a

prisutna je gotovo u svim kulturama. Ona je preteča onome što se zove – sveto, a
izražava se preko naredbe – ''čuvaj se od demona''. U stvari, tabu ima snagu
zakona, koji ne sme da se prekrši, doprinoseći tako koheziji društva.

Totem

je krvni znak koji znači verovanje u praoca roda, obično umrlog

muškog predka. To je verovanje u postojanje krvne veze (srodstva) između ljudske
grupe i umrlog predka koji živi u nekim živim ili mrtvim predmetima iz prirode,
obično strašnim životinjama ili biljkama, a najčešće životinjama.

Fetiš

je verovanje u sile životinja, biljaka i stvari koji imaju nadprirodni

karakter. Fetiš se pojavljuje kao sveti predmet, ali i kao simbol moći u primitivnim

307

- 308 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

zajednicama. Poglavica fetiša je bio važniji od svih ostalih, jer je donosio
najvažnije ekonomske odluke.
Magije su, uglavnom, nestale iz modernih društava, ali je često, u razno-ra-
znim opasnim situacijama, prisutno

sujeverje

, koje uključuje određene radnje i po-

našanja slična magiji. Mnogi ljudi koji se bave opasnim zanimanjima ili rade tamo
gde faktori rizika mogu drastično da utiču na obavljanje posla, pribegavaju sitnim
obredima sujevernog tipa ili nose posebne predmete u stresnim situacijama (prsten,
lančić, totemsku figuru i dr.). Takođe, iako većina ljudi ne uzima horoskopske zna-
ke pretežno ozbiljno, predskazivanje sudbine na osnovu horoskopskih znakova za-
snovano na astrološkim verovanjima nasleđenim od magijskih ideja iz prethodnih
društava, i dalje ima mnogo pristalica.

Teorije o nastanku religije

O nastanku religije postoje različita shvatanja, među kojima su najpoznati-
ja, i to: (1) teološko; (2) psihološko; (3) prosvetiteljsko

;

i (4) marksističko.

             Prema teološkom shvatanju, religija je urođena čoveku. Ona je nastala sa
nastankom čoveka i postojaće sve dok postoje ljudi. Ljudi se, po ovom shvatanju,
rađaju sa religijom. Ona je čoveku imanentna, apriori data.
             Psihološko shvatanje nastanka religije polazi od čovekovog emocionalnog
odnosa, u čijoj osnovi je shvatanje da u prirodi postoje više sile, koje su čoveku ne-
poznate i nedostupne, ali koje određuju njegovu sudbinu. Pri tome, najvažniji ele-
menat čovekovog emocionalnog sadržaja čini strah od smrti, bolesti i dr.
             Prosvetiteljsko shvatanje (Didro, Holbah, Helvecije, Volter, Ruso i dr.) po-
lazi od toga da je religija proizvod neznanja i zabluda, a samim tim i nemoći da se
objasni suština i karakter određenih prirodnih pojava. Upravo je to i razlog što se
prirodnim pojavama pripisuje tajanstven i mističan (božanski) karakter.
             Marksističko shvatanje ima u vidu tri korena religije:

društveni

gnoseo-

loški

psihološki

koreni. Kada je reč o društvenim korenima, koji su i najvažniji,

marksizam polazi od toga da je religija istorijska i društvena pojava. Ona je druš-
tveni proizvod, jer čovek nikada ne bi bio u stanju da razvije govor i duhovnu nad-
gradnju, a u njenom okviru i religiju, kao usamljeni pojedinac. Religija je nastala
na određenom stupnju društvenog razvoja (pretpostavlja se da se to dogodilo sa
prerastanjem homo animalisa u homo sapiens, na prelazu iz niže u srednju fazu di-
vljaštva) i ona će, sa razvojem naučnog saznanja, na određenom stupnju i isčeznuti.
Dok je za nastanak religije, u početku, kao bitan faktor, figuriralo neznanje, kasni-
je, u klasnom društvu, kao bitan faktor figuriraju klasno-politički interesi. A kada
se čovek nađe u položaju da bude zavisan od niza faktora, tada su date mogućnosti
da se, pored prirodnih sila, i društvene sile (država, politika i dr.) doživljavaju kao

308

- 310 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ste zahtev da se napusti stanje kome su iluzije potrebne. Zato, po njemu, ne treba
da se bojimo bogova koje smo sami stvorili, već treba da prestanemo da im pripisu-
jemo vrednosti koje i sami možemo da ostvarimo. Religija, po njemu, treba da ne-
stane u svom tradicionalnom obliku, ali ne zato što su njeni ideali i vrednosti sami
po sebi pogrešni. Naprotiv, utelovljene pozitivne vrednosti u religiji mogu da po-
stanu ideali (vodilje) za poboljšanje sudbine čovečanstva na ovome svetu.
Marks ističe da je religija "opijum za narod" i smatra da religija odlaže sre-
ću i blagostanje za zagrobni život. Ona, u stvari, odvraća pažnju ljudi od nejedna-
kosti i nepravdi u datom društvu i upućuje na mirenje sa postojećim uslovima živo-
ta na ovome svetu.

Dirkem

je, za razliku od Marksa, veliki deo svoje intelektualne karijere

posvetio proučavanju religije, a njegovo delo "Elementarni oblici religijskog živo-
ta" (1912.) spada u grupu najuticajnijih dela u sociologiji religije. Ovo svoje delo,
Dirkem zasniva na proučavanju totemizma, naročito u malim, tradicionalnim druš-
tvima. Pri tome, on ne povezuje religiju prevashodno sa društvenim nejednakosti-
ma ili moći u društvu, već sa sveukupnim društvenim institucijama. Poštovanje ko-
je ljudi pokazuju prema totemu, kao simbolu određene društvene grupe, potiče, u
stvari, od poštovanja koje oni gaje prema najvećim društvenim vrednostima. U reli-
giji je, dakle, predmet obožavanja samo društvo.
Po Dirkemu, religije nikada nisu samo stvar verovanja. Svaka religija pod-
razumeva redovne ceremonijalne i ritualne radnje radi kojih se okuplja grupa verni-
ka. U kolektivnim ceremonijalima potvrđuje se osećaj solidarnosti. U tim ceremo-
nijalima, pojedinac se oslobađa briga profanog društvenog života i okreće ka višim
silama, koje se pripisuju totemu ili božanskim silama, kao izraz prevlasti kolektiv-
nog nad pojedinačnim. Religija je, u stvari, grupni, kolektivni čin, a njena funkcija
je u održavanju i učvrćivanju kohezije društvene grupe. Pojedinac, "ponesen" ko-
lektivitetom, ne oseća individualnost, nego se posvećuje zajedničkim ciljevima,
obožavajući društvo preko predstave o bogovima bez kojih je život nemoguć.
Dirkem smatra, kao i Marks, da će uticaj tradicionalne religije, koja podra-
zumeva božanske sile (bogove), sa razvojem nauke, sve više slabiti ("stari bogovi
su mrtvi" – kaže Dirkem). Ali, to ne znači da će religija potpuno isčeznuti; ona će i
dalje, u izvesnom smislu, opstajati, ali u izmenjenoj formi i sa novim ceremonijali-
ma, koji mogu biti vezani, po svoj prilici, za slavljenje humanističkih i određenih
političkih vrednosti u društvu. U tom smislu, religiozne pojave će nužno egzistirati
u društvu, kao obavezno verovanje, nametnuto od strane društva.

Maks Veber

je pristupio sveobuhvatnom proučavanju svetskih religija

(hinduizam, budizam, taoizam, stari judaizam, hrišćanstvo, islam). On se orijentiše
na vezu između religije i društvenih promena. Za razliku od Marksa, on tvrdi da re-

Vidi: E. Dirkheim, Definition de la religion, danc C. Bougle-Raffault, Elements de Socio-

logie, Felix Alcan, Paris, 1926, str. 437.

310

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ligija ne mora nužno da bude konzervativna snaga. Naprotiv, po njemu, mnogi
društveni pokreti, nadahnuti religijom, često su vršili velike društvene preobražaje.
Protestantska religija, na primer, uslovila je nastanak kapitalizma, tako da je kapi-
talizam, po Veberu, direktna posledica promene u regijskom shvatanju ljudi. Nje-
gova rasprava o snažnom uticaju protestantizma na razvoj Zapada, deo je sveobu-
hvatnog pokušaja da se shvati značajan uticaj religije na društveno-ekonomski ži-
vot u različitim kulturama. Pri tome, po Veberu, do izgrađivanja kulta rada u kapi-
talizmu dovele su dve osnovne dogme protestantske religije: racionalan odnos pre-
ma bogovima i štednja. Racionalan odnos prema bogovima se uspostavlja tako što
vernik dobija naklonost boga samo ukoliko radi i privređuje, tako da posredstvom
rada ostvaruje duhovno sjedinjenje s bogom. Štednjom, pak, ostvaruje dobit i vodi
računa o proširenoj reprodukciji.
             Veber se ne trudi da objasni poreklo religije, pa ni njenu suštinu. Njega in-
teresuje kulturno-istorijska (sociološka) funkcija religije. Po njemu, religija je, pre
svega,   socio-psihička   rekompenzacija   pojedincima   za   životne   poteškoće   koje
objektivno postoje u društvu. Ona je sredstvo pomirenja sa tim poteškoćama.
     Kada je reč o istočnjačkim religijama, Veber je zaključio da one predstavlja-
ju nepremostivu prepreku razvoju industrijskog kapitalizma, kao na Zapadu, jer su,
prihvatajući vrednosti koje su različite od onih koje su preovladale u Evropi, onemo-
gućavale takve promene. Kao "onosvetovna" religija, hinduizam, na primer, nije
usmeren na upravljanje materijalnim svetom, niti na njegovo oblikovanje. Takođe,
konfučijanizam odvraća ljude od napora za ekonomski razvoj kao na Zapadu. Isto
tako, preovlađujuće religijske vrednosti Kine bile su kočnica snažnijem ekonom-
skom razvoju, iako je Kina dugo predstavljala najmoćniju kulturnu civilizaciju.
             Inače, na hrišćanstvo je Veber gledao kao na religiju spasenja, u smislu na-
pora za izbavljenje od greha pomoću božjih milosti, što stvara emocionalni dinami-
zam, koji nedostaje istočnjačkim religijama. Taj napor sadrži jedan "revolucionar-
ni" aspekt, koji može da dovede do revolta protiv postojećeg poretka, kada se vla-
dajuće strukture osećaju ugroženim.

Oblici religiozne svesti

U istoriji razvoja društva, postoje različiti oblici religiozne svesti, kao: ani-
mizam, totemizam, politeizam i monoteizam. U okviru nekih od njih, može se go-
voriti o konkretnim vrstama religije. Na primer, konkretan vid monoteizma je budi-
zam, hrišćanstvo, islam i dr.

Animizam

(od latinske reči "anima" – duša, duh) je najniži oblik religio-

zne svesti. To je period kada su nevidljive i nadmoćne sile prirode dobile u ljudskoj

311

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

odnosno kada su manje političko-teritorijalne zajednice počele da prelaze u veće, u
kojima su se susretali različiti bogovi, a naročito kada su se propašću višenacional-
nih država stvorile imperije, sastavljene iz više pokorenih naroda, onda se uporedo
s tim političkim ujedinjavanjem teritorija i naroda vršilo i ujedinjavanje njihovih
bogova i spajanje religija, pa se tako "svetsko carstvo dopunjuje svetskom religi-
jom". Naime, religija pobedničkog naroda i države proširuje se na celu imperiju, a
bogovi pobeđenog naroda ili nestaju ili se, pak, neki od njih pripajaju i potčinjavaju
višim bogovima pobedničke države. Pri tome, moguće je da jedna religija potisne
sve ostale religije i tako postane državnom religijom (na primer, hrišćanstvo 325.
godine). Hrišćanstvo tako postaje i svetska religija, a pored budizma i muhamedan-
stva, ostala je takva sve do danas.

Najvažnije vrste svetskih religija

Najvažnije vrste svetskih monoteističkih religija su: budizam, hrišćanstvo i
islam.

Budizam

je najstarija monoteistička religija, nastala u VI veku pre n.e. na

prostorima dalekog Istoka i istočne Azije, koja je, nesumnjivo, ostavila neizbrisiv
trag u Aziji i bila osnova njene kulture.
             Budizam je osnovao indijski moralni i verski reformator Buda (560–480.
pre n.e.). Inače, sama reč BUDA potiče od reči "budh", što znači – probuditi, a Bu-
da je onaj koji je probuđen. U filozofskom smislu, radi se o onome koji je sopstve-
nim duhovnim naporom došao do pravilnog saznanja o suštini sveta i čoveka, koji
je, dakle, probuđen u duhovnom i moralnom smislu.
             Iako je sam Buda poticao iz višilh slojeva (kasta), budizam je nastao sa cil-
ljem da otkloni kastilnske razlike, kao religija sirotinje i širokih masa. Kao speci-
fična religija i etika, budizam propoveda neke vrlilne, kao: ne ubijaj obdareno biće,
ne uzimaj ništa što ti nije dato, ne laži, uzdržavaj se od opojnih pića, kloni se raz-
vratnog života i dr. Očigledno je da budizam, u osnovi, propoveda moral trpljenja i
pasivnostil, zbog čega mnogi smatraju da je doprineo lakom potpadanju azijskih
naroda pod kolonijalno carstvo.
             Budizam ne insistira na preporod čoveka, njegove duše, putem vere, već
putem nirvane

(apsolutno blaženstvo). Nirvana, dakle, predstavlja neku vrstu savr-

šenstva, koje se ostvaruje gašenjem svih svojih želja putem posebnih postupaka
(joga, meditacija, pobožna razmišljanja i dr.).
Budističko učenje polazi od "četiri plemenite veštine" o čoveku, koje mu
omogućuju da postane "sam sebi vodič", a to su: (1) da je život patnja; (2) da je
uzrok patnji želja za životom (karma), koja određuje sudbinu čoveka; (3) da se čo-
vek može osloboditi od patnji jedino gušenjem i uništenjem strasti; i (4) da je put
ka nirvani, odnosno ka uništenju strasti i individualnosti - osmokraki put: pravo

313

- 314 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

znanje, pravo nastojanje, pravo govorenje, pravo delanje, pravo zavijanje, pravo
pažnje, pravo prisećanje i pravo poniranje u sebe.

Hrišćanstvo

je nastalo na prelazu između stare i nove ere na ogromnim

prostorima Rimske imperije, u vreme raspada robovlasničkog društva, kao religija
robova, sirotinje i svih drugih ugnjetenih i obespravljenih ljudi, koji su u novom
učenju nalazili utehu za svoje nedaće, verujući da će im ono doneti spas, makar na
"onom" svetu. Shvativši da se pomoću hrišćanskog učenja može efikasnije vladati,
rimske vlasti su ga prihvatile kao zvaničnu religiju. Kasnije, sa podelom rimske
imperije na Zapadno i Istočno carstvo, pre svega, zbog značajnih razlika u mentali-
tetu, obredima, načinu vladanja, jezicima i dr., došlo je do rascepa hrišćanstva.
Iako su uslovi za raspad hrišćanstva stvoreni još od kraja IV veka, do pri-
vremenog raspada između rimokatoličke i pravoslavne crkve dolazi 867. godine, a
borba za prevlast, razlike u organizaciji crkvenog života i crkvenog učenja, pa i
razlike u nekim doktrinarnim pitanjima (na primer, pravoslavni vernici ne prihvata-
ju dogmu katolika da je vrhovni vladar nepogrešiv) dovele su do potpunog rascepa
hrišćanstva.

Pravoslavlje

se tretira kao ortodoksno hrišćanstvo (od gr. reči "ortodoksos",

što znači pravoveran, koji strogo veruje). Pravoslavne crkve vremenom postaju auto-
kefalne, jer se formiraju na nacionalnom principu, bez jakog centra i hijerarhije u
međunarodnim razmerama. Tako su do danas svoju autokefalnost stekle (proglasile)
mnoge crkve, kao: carigradska, aleksandrijska, jerusalimska, ruska, gruzijska, srp-
ska, bugarska rumunska, poljska, češka, slovačka, grčka, kiparska i dr.
Južni Sloveni su hrišćanstvo primili preko Vizantije (istočnog Rimskog car-
stva) u IX i X veku. Inače, kada je reč o srpskoj crkvi, treba reći da je Sava Nemanjić
već 1219. godine osnovao samostalnu srpsku episkopiju u Žiči, a car Dušan je 1346.
godine srpsku crkvu osamostalio od Carigrada i podigao na nivo patrijaršije.

Katoličanstvo

se razvijalo na nešto drugačijim osnovama, kao opšta uni-

verzalna religija (sama reč "katoličanstvo" potiče od gr. reči "katholikos" – opšti,
univerzalni). Prihvativši strogu hijerarhijsku organizaciju crkve i primat pape, kao
vrhovnog poglavara, katolička crkva zahteva apsolutnu veru u dogme i obavezno
prisustvo svim verskim manifestacijama.
Od katoličanstva se 1529. godine odvaja

protenstanska crkva

(Nemačka,

Engleska, Norveška, Švedska, Danska, SAD i dr.). Preteča protenstantizma je Mar-
tin Luter, a kasnije čitav niz sekti (baptisti, kalvinisti, adventisti, aglikanci i dr.),
koje su se pobunile protiv papske vlasti i glavnih katoličkih dogmi i običaja, zahte-
vajući istovremeno "jeftiniju" crkvu, domaći jezik u bogosluženju i dr.

Islam

je najmlađa monoteistička religija ("islam" znači "pokornost božjoj

volji", a "muslim", odnosno musliman je onaj koji se pokorava). Nastao je u VII
veku u Arabiji, a vremenom se proširio po Srednjem Istoku, Aziji, Evropi i čita-
vom svetu, budući da je korišćen za osvajačke ratove. Ideje o "kismetu" (da niko

314

- 316 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

ritma savremene civilizacije i upotrebe (i zloupotrebe) moćnih sredstava masovnog
i raznovrsnog komuniciranja.
             Neka istraživanja, pak, pokazala su skoro religijsku opčinjenost određenog
broja ljudi raznim pojavama ili ličnostima. Reč je o različitim oblicima idolatrijske
vezanosti za pojave i ličnosti u politici, umetnosti, sportu   i dr. Kada je reč o
pojavama, posebna vrsta idolatrije koja se odnosi na naciju i nacionalni fanatizam
(,,agresivni nacionalizam''), došao je do izražaja za vreme međunacionalnih sukoba
u bivšoj SFRJ. A kada je reč, na primer, o ličnostima u sportu, danas je  najbolji
primer Novak Đoković, prvak sveta u tenisu.

Funkcije religije

                         Najrašireniji pristup u analizi religije i njenih društvenih funkcija je
funkcionalni pristup pomoću koga istraživač nastoji da odgovori na pitanje zašto i na
kakav   način   deluje   religija,   koji   su   njeni   ciljevi,   konkretni   mehanizmi   i   načini
njihovog funkcionisanja. Funkcionalni pristup, pored strukturalnog i  marksističkog
pristupa, pokazao se kao veoma efektan za analizu religije kao socijalnog fenomena.
             Međutim, treba reći da kod svih ovih pristupa postoji opasnost da se upadne
u neku od krajnosti pri ocenjivanju uloge i značaja religije, bilo u smislu teološke
verzije   (da   je   ona   toliko   korisna   za   društveni   sistem),   bilo   u   smislu   ateističko-
materijalističke verzije (da je ona toliko štetna). Zato se mora nastojati da se takve
krajnosti prevazilaze.
             Rezultati sociološke analize funkcija religije mogu da se predstave u vidu tri
varijante: (1) kao funkcionalne analize religije u sociologiji XIX - XX veka; (2) kao
institucionalne analize religije; i (3) kao uopštavajući  model funkcija religije.

                         (1) Funkcionalne analize religije u sociologiji XIX – XX veka su se
formirale u okvirima konkretnih teorija suštine i uloge religije kao socijalne pojave.
             E. Dirkem je, na primer, smatrao osnovnom funkcijom religije solidarizaciju
društvenih  grupa   i   omogućavanje   njihovog   jedinstva   i   celovitosti   posredstvom
sistema obreda. Sličan pristup je imao i B. Malinovski, koji je izučavao primitivne
kulture.
             M. Veber je za osnovu funkcija svih religija uzimao funkciju značenja ili
smislenosti (motivacija delovanja), kroz stvaranje konkretnog pogleda na svet.
             Z. Frojd je, izuzimajući religiji kompenzatorsku ulogu, smatrao da je religija
rezultat čovekovog straha, ona je za odraslog čoveka traženje moćnog i dobrog
pokrovitelja (za odraslog su to bogovi, a za dete – roditelji).

Vidi: Dimitrij K. Beznjuk, Uvod u sociologiju religije, Institut za političke studije,

Beograd, 2004. godine, str. 115-121.

316

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             A.R. Braun je funkcije religije povezivao sa socijalnim potrebama društva
(grupe),   a   ne   sa   psihološkim   potrebama   individue,   jer   je   smatrao   da   je   religija
sredstvo   socijalne   kontrole   koje   sprečava   devijantno   ponašanje   i   omogućava
učvršćivanje socijalne integracije i stabilnosti.
             K. Marks je smatrao religiju ideološkom nadgradnjom u klasnom društvu,
koja opravdava (,,blagosilja'') dati socijalni poredak, pojavljujući se kao ideološko
oružje vladajuće klase.
     T. Parsons je smatrao da je funkcija religije uvođenje pravila i ograničavanje
delovanja   članova   društvene   zajednice   u   smislu   opravdanja   postojećeg   sistema
vrednosti i normi.
              D.Bel je naglašavao da u zapadnom društvu funkcija religije predstavlja
zaklon od demonskog i obezbeđenje nasledne veze sa prošlošću. Itd.
             Imajući sve ovo u vidu, može se govoriti o sledećim osnovnim funkcijama
religije:
           - integraciono-komunikaciona funkcija (spajanja i kontakta istomišljenika);
           - kompenzacijska funkcija(psihološka nadoknada realnog nekomfora);
           - funkcija pogleda na svet (formiranje sistema smisla, pravila delovanja);
           - ideološka funkcija (funkcija političke ideologije, propagande); i
           - stabilizaciona funkcija (određivanje i legitimisanje normi socijalnih odnosa).
             (2) Institucionalna analiza religije izvodi sistem funkcija religije iz činjenice
da   je   religija   socijalna   institucija,   koja   vrši   određene   socijalne   funkcije   sa   svog
stanovišta, kao što to čini i svaka druga socijalna institucija, i to:
            - uspostavljanje i učvršćenje religijskih odnosa u društvu;
            - regulisanje socijalnih odnosa u svim sferama, a ne samo u religijskoj sferi;
            - integracija interesa, pravaca, sredstava i vrednosti subjekata religiozne sfere;
            - prenošenje socijalnog iskustva narednim pokolenjima;
                       -međusobne veze sa drugim socijalnim institucijama (ekonomskim,
političkim, kulturnim i dr.).
              (3) Uopštavajući model funkcija religije opisuje sistem opštih funkcija svake
religije   kao   društvenog   podsistema.   Polazeći   od   toga,   funkcije   religije   se   mogu
podeliti na dve odnovne grupe, i to: prvo, psihološke funkcije;   i drugo, socijalne
funkcije.
             Religija, nesumnjivo, ima veliki značaj za čoveka i društvo, jer vrši veoma
značajne funkcije, koje bi mogle da se svedu na: (1)

socijalnu, (2) kompenzatorsku i

(3) saznajnu funkciju.

Socijalna funkcija

religije ima svoju pozitivnu, ali i negativnu dimenziju.

Brojni su primeri kojima se može pokazati da je religija imala progresivnu ulogu
kroz istoriju. U teškim uslovima života religija je ulivala optimizam i budila nadu u
bolju budućnost. Ona je uvek, u većoj ili manjoj meri, imala integrativnu funkciju
u društvu, koja je dolazila do izražaja još na početnom stupnju društvenog razvoja,

317

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

tvima. Takav proces je vrlo primetan u našim uslovima, potstaknut negativnim i teš-
kim posledicama međunacionalnog sukoba na prostorima bivše SFRJ.
             Drugi fator koji doprinosi održanju i jačanju religije je nemoć pred prirod-
nim i društvenim silama. Pri tome, nasuprot prirodnim, društvene sile (politika,
vlast, država, socijalni sukobi, pobune, ratovi i dr.), u određenim uslovima, mogu
da imaju veći uticaj.
             Treći faktor su savremeni uslovi života i rada. Zahuktali tempo života i ra-
da ima negativan uticaj na organizaciju čovekovog ličnog i porodičnog života. Na
primer, nizak životni standard i preokupacija borbom za poboljšanje materijalne
pozicije doprinosi duhovnom osiromašenju i srozavanju sistema univerzalnih ljud-
skih vrednosti, a do izražaja dolaze prevelika psihička naprezanja, stresovi, rezig-
nacija i dr. Sve to stvara duhovnu krizu i podstiče jače okretanje ka religiji.
             Sledeći faktor koji treba imati u vidu to je pojava raznih društvenih i ver-
skih pokreta i ideologija (razne verske sekte, nacionalizam, etatizam, malograđan-
ština i dr.), pri čemu se religija politizuje i upliće u društveno-politčki život.
             Najzad, na jačanje religije utiče i velika propaganda, putem sredstava javnog
informisanja, pre svega, televizije; putem direktnih javnih istupanja i kontakata cr-
kvenih velikodostojnika ili sa istaknutim državno-političkim funkcionerima; izdava-
njem brojnih i raznovrsnih publikacija verskog karaktera; potsticanjem zabavne i
sportske aktivnosti mladih; brigom za stare, bolesne, razočarane, usamljene, materi-
jalno ugrožene; i dr.

Sekularizacija religije

se, u najopštijem smislu, može odrediti kao proces

slabljenja društvenog značaja religioznog mišljenja, religiozne prakse i religioznih
institucija u modernoj epohi. Proces sekularizacije religije, odnosno slabljenja nje-
nog uticaja, istovremeno teče sa procesom njenog reprodukovanja i jačanja, popri-
majući nekad jači, a nekad slabiji intenzitet. Danas, u našim uslovima, proces seku-
larizacije religije je prilično zaustavljen, pa čak i potisnut, kao posledica savreme-
nih  zbivanja  nakon  raspada  real-socijalističkih  sistema.  Ali,  uopšteno  govoreći,
ovaj proces je uvek aktuelan i prisutan, jer postoje brojni faktori koji ga potstiču.
             U uslovima savremene naučno-tehnološke revolucije, kada znanje postaje
najmoćnija društvena snaga i energija, dolazi do veoma značajnih promena, kako u
materijalnoj, tako i u duhovnoj sferi društva. Pored promena u strukturi i karakteru
procesa rada i proizvodnje, dolazi do veoma značajnih promena u društvenim od-
nosima, u društvenoj svesti, u sistemu vrednosti. Napuštaju se stari oblici života i
rada, kao i tradicionalni načini mišljenja i shvatanja, a jača okrenutost ka novim.
Ogromni rezultati savremene nauke i tehnologije stvorili su  veoma pogodno tlo za
proces sekularizacije religije, naročito u razvijenim zemljama sveta. Međutim, ka-
da i u kojim slučajevima nadvladava proces sekularizacije religije u odnosu na nje-

319

- 320 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

no reprodukovanje i jačanje, pitanje je koje čini stalan predmet sociološkog prou-
čavanja.
             Za procenjivanje procesa sekularizacije religije, naročito treba imati u vidu
njene objektivne dimenzije. Prva od tih dimenzija je broj članova verskih organiza-
cija. Prema nekim statističkim pokazateljima, sve industrijske zemlje, izuzimajući
SAD, doživele su snažnu sekularizaciju. To se odnosi ne samo na protestantske,
već i na katoličke zemlje u zapadnoj Evropi, pri čemu se može govoriti o manjim
ili većim razlikama. Na primer, u odnosu na Francuze, Italijani mnogo više i re-
dovnije idu u crkvu, ali u oba slučaja javlja se opšti obrazac smanjenja verskih ak-
tivnosti.
             Druga dimenzija sekularizacije se odnosi na to koliko su crkve i druge ver-
ske organizacije održale svoj društveni uticaj, bogatstvo i prestiž. Ako se ograniči-
mo samo na XX vek, može se videti da su verske organizacije progresivno izgubile
mnogo od svog društvenog i političkog uticaja, što je, sa izuzecima, svetski trend.
             Treći aspekt sekularizacije religije se odnosi na verovanja i vrednosti (di-
menzija religioznosti). Naime, broj vernika koji idu u crkvu i stepen uticaja crkve
nisu nužno direktan izraz verovanja ili ideala ljudi. Mnogi ljudi sa verskim uvere-
njima ne idu redovno na bogosluženja, a mnogi idu iz navike ili zato što to od njih
očekuje društveno okruženje.
             U svakom slučaju, uopšteno gledano, ne može biti nikakve sumnje u to da
je uticaj religije danas mnogo manji nego što je bio u tradicionalnom svetu, bez
obzira što nam se danas čini (reč je o postsocijalističkim zemljama, uključujući i
Srbiju), da je interesovanje za religiju povećano. Pre bi se danas moglo reći da se
crkva i njeni velikodostojnici previše eksponiraju u javnom društvenom životu,
nastojeći da se povežu i utiču na aktuelnu politiku, u čemu i uspevaju, zahvaljujući
specifičnostima   društveno-istorijskih   okolnosti   u   kojima   funkcionišu   vladajuće
društvene strukture, odnosno elite političke i ekonomske moći. Inače, religija u
budućim   globalizacijskim   kretanjima,   po   mišljenju   nekih   sociologa,   neće   imati
status javnosti kakav danas ima, naročito na prostoru bivše SFRJ, jer će biti iznova
potisnuta   u   sferu   privatnosti.   Nasuprot   tome,   ona   je   danas   više   na   terenu
materijalnog, a manje na terenu duhovnog, gde joj je i mesto. Ako ovako nastavi
ona   će   gubiti   poverenje   svojih   vernika,   ma   da   će   uvek   igrati   ulogu   snažnog
društveno- integrativnog duhovnog faktora.

Budućnost religije

U sociološkoj literaturi postoje različita shvatanja o perspektivama

religioznog fenomena, kao: (1) prosvetiteljsko, (2) automatističko, (3) birokratsko,
(4) marksističko i (5) realističko.

320

- 322 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

danas ima, pogotovo u slučajevima kada pretenduje da se meša u politiku i
politički život. Naprotiv, ona će biti iznova potiskivana u sferu privatnosti,
odnosno na teren duhovnosti.

Verske sekte

             Verske sekte su relativno male religiozne zajednice koje obično nastaju iz
protesta protiv onoga u šta se pretvorila crkva. Naime, sekte smatraju da su se cr-
kve pokvarile. Zbog toga, one imaju za cilj da otkriju i slede "pravi put", pri čemu
se najčešće povlače iz svog društvenog okruženja u izolovane zajednice.
             Članovi verskih sekti, uglavnom, pripadaju marginalnim društvenim grupa-
ma, a ne matici društvenog života. To su, najvećim delom, oni članovi društvene za-
jednice koji se osećaju razočaranim, potisnutim, odbačenim od društva, inferiornim.
Obično se radi o usamljenim, neuspešnim i kompleksiranim osobama. Najveći broj
čine nedovoljno obrazovane osobe, mada ima i dosta obrazovanih i inteligentnih.
             Okupljajući takve članove, verske sekte, svaka na svoj način, objašnjava
uzroke njihovog takvog položaja, izgrađujući njihovu spremnost i motivisanost da
se bore za novo društvo u kome će svi biti srećni. To novo društvo se uspostavlja u
zagrobnom životu, ali i na Zemlji kada ovlada "nova svest". Da bi se ostvarilo ta-
kvo društvo, verske sekte zahtevaju od svojih članova da prihvate organizaciju ži-
vota po određenim principima i da žive po određenom režimu.
             Verske sekte su organizovane kao intimne religiozne zajednice, bez hije-
rarhije, bez plaćenih činovnika i bez institucionalizovane strukture vlasti. Za njih je
karakteristična neposrednost kontakata njenih članova, prostorna povezanost člano-
va, odsustvo individualnih interesa, slepo pokoravanje učenju sekte, manifestacija
spremnosti da se drugome pomogne i dr. One odbacuju mnoge norme i vrednosti
globalnog društva, zamenjujući ih verovanjima i praksom koja je za ateiste veoma
čudna i neobična. Svoje obrede vrše sa takvim intenzitetom angažovanja kakav se
ne može naći ni u bilo kojim crkvama.
             Sekte se naročito pojavljuju u periodu velikih društvenih kriza, kada se na-
puštaju stare norme društvenog života i raspada celokupan sistem vrednosti. U ta-
kvim uslovima one nude nove norme i nov sistem vrednosti, za koji smatraju da je
primereniji novonastalim okolnostima.

’’Radnik mora doći izjutra na posao i odraditi svojih osam sati, a religijska gledanja i

potrebe su potpuno privatne stvari koje neće imati primat u svetu (napornog) rada’’ (Ivan
Cvitković, Globalizacija i gubljenje identiteta, u knjizi ’’Religija u vrtlozima globalizacije’’
– priređivači: Danijela Gavrilović – Dragoljub B. Đorđević, Jugoslovensko udruženje za
naučno istraživanje religije –JUNIR, Sven, Niš, 2005., str. 53).

322

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Pored ovog šireg društvenog konteksta, na nastanak verskih sekti deluju i
sredstva javnih komunikacija, a naročito televizija. Mnoge emisije na televiziji,
propagirajući magiju, veoma lako i brzo pridobijaju pristalice (sledbenike). Među
pristalicama su i one osobe koje se okreću svojoj unutrašnjosti, koje žele da zavire
u svoju dušu, sklone meditaciji. Među pripadnicima verskih sekti, ponekad i na nji-
hovom čelu, mogu da se nađu i manifestni duševni bolesnici. Takve osobe okolina
obično ne doživljava kao opasne, jer one održavaju, kako psihijatri kažu, "fasadu
ličnosti". Nije onda ni malo slučajno što se okolina jako iznenadi kada se dogode
neki stravični prizori, jer su najčešće neočekivani.
             Danas u svetu postoji veliki broj sekti. Njihov broj je veoma teško utvrditi,
ne samo zato što su one zatvorene i što deluju tajno, već zato što se mnoge od njih
gase, a druge formiraju. Inače, u literaturi i štampi se najčešće pominju sledeće
sekte: "Božja deca", "Krišna", "Munijevci", "Scientologija", "Hram naroda" i dr.
              Verska sekta "Krišna" deluje kao međunarodno udruženje za spoznaju
Krišne, kao drugog boga indijskog religioznog trojstva. Osnivač sekte je indijski
guru Prabhapada. Njegovo učenje se svodi na totalno idolopoklonstvo Krišni. Pri-
padnici sekte žive od prosjačenja i prodaje svojih publikacija, a mogu se prepoznati
po obrijanim glavama.
             Sektu "Munijevci" je osnovao San Mujug iz Južne Koreje. Pripadnici ove
sekte su dužni da pre ulaska u sektu predaju crkvi svoju imovinu, koja bi, prema
propovedanju osnivača sekte, bila u funkciji ujedinjenja svetskog hrišćanstva. Na
taj način, ova sekta vodi veoma unosne komercijalne poslove, od kojih velike kori-
sti imaju, pre svega, vođe sekte. Sekta, uglavnom, deluje u SAD, ali i u nekim dru-
gim zemljama.
             "Scientologiju" je osnovao Lafajet Ron Habard. Sekta ima svoje ogranke
širom sveta i okuplja više miliona pristalica. Pridobijanje podanika vrši na taj način
što organizuje vrlo skupe kurseve na kojima vernici uče religioznu filozofiju, koja
im pomaže da poboljšaju svoje "komunikacije" za "put do boga".
             Versku sektu "Hram naroda" je osnovao izvesni Džimi Džons, sa sedištem
u San Francisku. Ova sekta je naročito postala poznata 1978.godine, kada su njene
pristalice, njih preko 900, u džungli Gvajane, izvršile kolektivno samoubistvo. Ta-
da se saznalo da je "vrhovni vođa hrama naroda prečasnog", Džimi Džons, inače
duševni bolesnik, doveo svoje pristalice iz SAD u džunglu Gvajana i organizovao
naselje sa preko hiljadu ljudi i dece. Prema službenim izveštajima, kolektivno sa-
moubisto je izvršeno pomoću napitka kome je dodat smrtonosni otrov. Posle tog ri-
tuala, u naselju pod nazivom "Džimi Džons", nađeno je 923 mrtva pripadnika sek-
te, zajedno sa svojim vođom.
             Za delatnost ovih sekti vezuju se mnoge socio-patološke pojave, samoubi-
stva, kriminalitet, prostitucija, narkomanija, prosjačenje, skitničarenje i dr. Najdra-

323

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ne seku delove tela. U područje njihovog delovanja spada i skrnavljenje grobova,
ali i umešanost u šverc droga, oružja i trgovinu ljudskim organima.
             Da bi neko bio potpuno prihvaćen u satanistički pokret, obavezan je obred
inicijacije, koji podrazumeva polaganje kandidata za inicijaciju u otkopan grob,
ritualna silovanja, seksualni odnos sledbenika s njim ili krvne žrtve.
                         Ciljne grupe ovakvih sekti nisu samo deca i mladi. Najčešće se za
pripadnike satanističkih pokreta biraju ljudi oko 30 godina, koji su, za razliku od
dece, sposobni da šire ideje satanizma. Za stupanje u kontakt sa ’’vođama’’ pokreta
na   nekim   sajtovima   se   izričito   zahteva   da   zainteresovani   bude   punoletan.
Sledbenici satanista su često vrlo uticajni članovi društva i ima ih u svim oblastima
društvene zajednice.
             Jake satanističke grupe iz drugih država, naročito iz Mađarske i Hrvatske,
ulažu mnogo novca za širenje satanističkih sekti. Srbija danas, zbog sveopšte krize
u kojoj se nalazi, predstavlja pogodno tlo za njihovo širenje. Dodatni problem je
što je institucija porodice ozbiljno ugrožena, što ima za posledicu povećanje broja
satanističkih sledbenika. Uz to, u Srbiji još uvek ne postoji mehanizam na osnovu
koga bi se određene verske zajednice, kojih ima oko 200, stavljale na listu opasnih,
destruktivnih, satanističkih, a nadležni organi često izbegavaju da takvu evidenciju
naprave.

FILOZOFIJA

Filozofija je oblik teorijske delatnosti koji prožima celokupnu društvenu
svest i, u osnovi, predstavlja određeni pogled na svet. Karakter filozofskog načina
mišjenja uslovljen je stepenom naučnih znanja i ljudske praktične delatnosti, ali i
dominirajućim interesima vladajućih krugova u društvu.
U dugom istorijskom periodu razvoja filozofske misli, fillozofija se, s pro-
menom društvenih uslova, bavila i različitim pitanjima. Tako, na primer, u tzv. ko-
smološkom periodu starogrčke filozofije, filozofija se bavila promišljanjem nastan-
ka i razvoja prirode; u tzv. antropološkom periodu centar interesovanja filozofije

325

- 326 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

bio je čovek, odnosno društveni život; u Srednjem veku, kada je religija bila domi-
nantna, filozofija se, uglavnom, bavila "onostranim" svetom; itd.
             Filozofija je, u početnom periodu razvoja, obuhvatala celokupno saznanje.
Odvajanjem od religije, sve nauke su počele da se razvijaju u okviru filozofije. Do-
duše, mnoga znanja iz matematike, astronomije i medicine bila su akumulirana još
pre pojave filozofije, ali sa nastankom i razvojem filozofije, ta znanja su, u određe-
noj meri, bila sređena i sistematizovana, čineći deo celokupnog saznanja u okviru
filozofije. Zbog toga se i nije pravila razlika između filozofa i raznih naučnika u
drugim naučnim oblastima, jer su tada veliki filozofi bili i veliki naučnici.
             Za razliku od religije koja se bazilrala na veri, a ne na kritičko-analitikom
mišljenju, filozofija se začinje upravo sa pojavom i osamostaljivanjem takvog nači-
na mišljenja koji pojedine pojave tumači i objašnjava vezama i odnosima sa drugim
pojavama, uviđajući zajedničke (ošte, najopštije) odredbe, ono što je zakonitost, što
važi za celinu.

Filozofija je najopštiji i najapstraktniji oblik društvene svesti o celini

sveta koji prožima celokupnu društvenu svest i doprinosi izgrađivanju opšteg
pogleda na svet, društvo i čoveka.

Filozofija je, u suštini, način mišljenja i pro-

mišljanja stvarnosti u celini, takav oblik teorijske aktivnosti koji teži da zahvati ce-
linu stvari, da utvrdi ono što je opšte, zajedničko, što važi za sve postojeće. Pri to-
me, ona može da se, više-manje, oslanja na rezultate nauke, ali i ne mora. U tom
smislu, postoje različite filozofije, različiti filozofski pristupi i načini mišljenja o
objektivnoj stvarnosti.
Osnovne determinante, kao izvori nastanka i razvoja filozofije su: individual-
na, društveno istorijska i saznajna determinanta, koje se nalaze u jedinstvu, u među-
sobnoj vezi i isprepletenosti.

Individualna

determinanta filozofije

označava da se čovekova svest poja-

vljuje kao individualna svest, što je veoma značajno za nastanak i razvoj filozofije,
bez obzira što ta svest nikada "do kaja" nije individualna, jer poprima i društvenu
dimenziju. U tom smislu filozofija je u neku ruku individualna kreacija, individual-
ni način mišljenja. Svaki čovek ima svoju filozofiju, svoj intelekt, svoj način miš-
ljenja, svoj pogled na svet. Takođe, kao što je za svakog pojedinca karakterističan
ovaj ili onaj filozofski pogled na svet, što je karakteristično samo za njegov inte-
lekt, tako i za pojedine društvene grupe, narode i nacije možemo govoriti o nekim
specifičnostima filozofskog duha. Na primer, Englezi su naklonjeni empirizmu,
Nemci racionalizmu, Amerikanci pragmatizmu itd. Mnogi filozofi su vrlo uspešno
umeli da izraze filozofski duh svoga naroda.

Društvena

determinanta filozofije je, takođe, veoma značajna. Bilo bi vrlo

pogrešno filozofiju svoditi samo na specifičnosti individualne svesti pojedinaca. Ma
koliko uvažavali realnu činjenicu da je svest individualna, ona je, u isto vreme, i druš-

326

- 328 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

značaja za društvenu teoriju i praksu. Otuda i različiti filozofski pristupi i pogledi,
a time i veliki broj filozofskih sistema, pravaca i teorija (idealizam, materijalizam,
empirizam, racionalizam i dr.), kao i filozofskih metoda (metafizika, dijalektika i
dr.), što filozofiju čini značajnom duhovnom tvorevinom i oblikom društvene sve-
sti, kao i bitnim elementom kulture svakoga naroda (nacije).

IDEOLOGIJA

             Termin "ideologija" (od gr. reči "idea"-misao i "logos"- nauka, dakle, u bu-
kvalnom prevodu "nauka o idejama") su prvi upotrebili francuski prosvetitelji Kon-
dijak (1715–1780) i Desti de Trasi (1754–1836), nazivajući svoju filozofiju ideolo-
gijom, a sebe ideolozima.
                         Po mišljenju nekih teoreticara, prvi koji je razvio teoriju o ideologiji,
baveći   se   objektivnim   uzrocima   raznovrsnih   zabluda   –   idola,   sa   ciljem   da   se
suprotstavi sholastickoj filozofiji i omogući dalji razvoj nauke – bio je engleski fi-
lozof Frensis Bekon (1561–1626).
             Termin ''ideologija'' je upotrebljavao i Napoleon (1769-1821), nazivajući
shvatanja svojih protivnika ideološkim, a njih ideolozima, odnosno misliocima koji
se bave apstraktnim i praznim diskusijama koje nemaju nikakve veze sa realnom
stvarnošću,   tako   da   termin   ''ideologija''   poprima   značenje   neadekvatnog
prikazivanja stvarnosti. U tom smislu, u mnogim teorijsko-političkim raspravama,
ovaj termin je upotrebljavan sve do danas, sa ciljem da se mišljenje protivnika
označi kao lazno i neistinito.
             Marks i Engels su, međutim, pojam ideologije veoma podrobno razradili,
ukazujući na njegova dva značenja. Prvo značenje je

uže

, u smislu da je to "kriva",

iluzorna, ograničena, nepotpuna svest. Ovo značenje je prilično rasprostranjeno, jer
ima u vidu pojam čija se sadržina odnosi na specifičnu pojavu u društvenoj svesti.
Drugo značenje je

šire

, koje pod ideologijom podrazumeva celokupnu društvenu

svest ("sfera idejne nadgradnje društva"), koja uključuje tzv. "nižu sferu" (pravno-
politička svest) i "višu sferu" (oblici društvene svesti). Ovo značenje je prilično
neodredjeno i pojavljuje se kao sinonim drugih termina (klasna svest, nacionalna
svest, idejna nadgradnja i dr.).
              U kasnijim teorijskim obradama ideoloskog fenomena, kako od strane
marksističkih   teoretičara,   tako   i   od   strane   teoretičara   koji   su   ovom   problemu
prilazili sa drugih pozicija, dolazilo je do analize i korišćenja samo pojedinih strana
Marks-Engelsovog   objašnjenja,   ali   teorijsko   objašnjenje   celokupnosti   ovog
fenomena nije dalje unapredjeno. Ono sto bi uvek moglo biti aktuelno to je da

328

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

''kritika ideologija treba da razotkrije korene i vidove ideoloskih jednostranosti
koje zamagljuju uvid u apsolutne, univerzalne i trajne kulturne norme i vrednosti''.

Ideologija nastaje u onim društveno-istorijskim okolnostima kada se odre-
đeni interesi, ciljevi i ideali ne mogu više objašnjavati uz pomoć religije. To je onaj
period kada snažnije dolazi do izražaja politička delatnost i potreba okupljanja ide-
oloških istomišljenika u borbi za ostvarivanje interesa mlade buržoazije.
Kao društvena svest, ideologija je proizvod političke delatnosti, ali i sred-
stvo te delatnosti, ono sredstvo pomoću koga se održava političko jedinstvo ideo-
loških istomišljenika, na jasno formulisanom idejno-političkom programu.

Ideolo-

gija je skup shvatanja i idejnih opredeljenja jedne društvene grupe o svim
značajnim pitanjima i problemima društvenog života, rada i razvoja, što, u
suštini, predstavlja pogled na svet određene društvene grupe u koji su ugrađe-
ni njeni ciljevi, želje i interesi.

Ideologija se pojavljuje, pre svega, kao klasno-slojna svest, odnosno kao

svest određenih društvenih klasa i slojeva, koja izražava shvatanja, misli, težnje,
želje, ideale, ciljeve i interese određenih socijalno-klasnih grupacija. Pri tome, ide-
ološka uverenja dominantnih (vladajućih) društveno-političkih grupacija, obično
figuriraju kao vladajuća ideološka opredeljenja. Zbog toga se ideološka svest, jed-
nom stranom, uvek pojavljuje kao svest koja, više-manje, odgovara stvarnosti, a,
drugom stranom, kao "iskrivljena" (netačna) svest, koja vuče društvenom regresu
(nazadovanju). U toj razvojnosti i protivrečnosti ideološkog fenomena, odnos iz-
među elemenata pogrešnosti i istinitosti ideološke svesti uvek će biti različit u raz-
ličitim ideologijama i duštvenim sistemima, jer je uvek zavisan od nosioca ideološ-
ke svesti. Od toga će zavisiti i da li će se ideološka svest, kada i u kojoj meri, poja-
vljivati kao osamostaljena ("otuđena") svest, odnosno kada će "uobraziti da je neš-
to drugo nego svest o postojećoj praksi", a kada će se pojavljivati kao svest koja
"vuče" ka društvenom progresu.
Sa tog stanovišta se može reći da ideologija, prema odnosu istine i zablude
u sebi, može da bude manje-više progresivna (naučno zasnovana); da teži konzer-
viranju postojećeg stanja (status kvo); ili, pak, da bude prevashodno retrogradnog
karaktera. Koja će od ovih mogućnosti doći do izražaja, zavisi ne samo od karakte-
ra ideologije, već i od realnog društveno-političkog položaja nosioca ideologije,
odnosno da li je on na vlasti ili je u položaju pretendenta na vlast, da li je u fazi ka-
da je vlast relativno učvršćena ili je u fazi kada je ona poljuljana, nestabilna, na si-
laznoj liniji. Iskustvo i politička praksa potvrđuju da svaka društvena grupacija ko-
ja se učvrsti na vlasti, teži da je ovekoveči ili da je što više produži, tako da njena
ideologija sve više prestaje da bude društveno progresivna, jer sve više postaje neo-

Vidi: Radoslav Ratkovic, ‘’Politika – teorija, ideologija, stvarnost’’, FPN-Cigoja Stampa,

Beograd, 2009., str. 162. i 164.

329

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

treba da dovede do ostvarenja zamišljenih i planiranih ciljeva, želja, htenja, in-
teresa. Ona doprinosi ne samo podizanju spremnosti za konkretnu akciju, već,
pre svega, uključivanju u konkretnu akciju, sa dubokim uverenjem da će ta ak-
cija dati očekivane rezultate.
             Usmeravajuća funkcija ideologije proističe iz integrativne i mobilizatorske
funkcije. Dakle, nije zadatak ideologije da samo objedinjava i mobiliše, već, isto-
vremeno i da usmerava ka određenim ciljevima. To praktično znači da ideologija, s
jedne strane, ukazuje na ciljeve za koje se treba boriti, a, s druge strane, i na ono
protiv čega se treba boriti, jer nije bitno samo šta se želi i čemu se teži, već i šta se
ne želi, čemu se treba suprotstavljati. Bez jasnog razgraničenja šta se hoće, a šta
neće, ideologija ne može uspešno da ostvaruje svoju usmeravajuću funkciju.
             Naravno, smisao ideologije se ne iscrpljuje samo na pomenutim funkcija-
ma, jer je on mnogo širi i kompleksniji. Pošto u društvu postoje različite ideologije,
pogotovo u društvu koje počiva na političkom pluralizmu, odnosno na mogućnosti
artikulacije mnoštva ideoloških stremljenja, onda je zadatak ideololgije najmanje
dvostruk:   s   jedne   strane,   formiranjem   svesti   o   pripadnosti   određenoj   političkoj
strukturi, da mobiliše i usmerava ka ostvarivanju određenih socijalnih vrednosti, a,
s druge strane, da kod pripadnika drugih ideologija ostvaruje suprotne efekte, od-
nosno da dezintegriše, demobiliše i dezorijentiše. To se obično postiže, kao što je
poznato, sistemom planirane indoktrinacije, socijalizacije, propagande, širenjem ra-
znih glasina, poluistina i laži. Najbolja ilustracija sa kolikom količinom neistina I
laži   se   može   operisati   da   bi   se   ostvarili   određeni   ciljevi,   mogu   da   budu
međunacionalni ratovi na prostorima bivše SFRJ u poslednjoj deceniji XX veka.

UMETNOST

331

- 332 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Umetnost

je integrativni deo intelektualnog života uopšte i značajna vrsta

duhovnog stvaralaštva u kojoj je najviša vrenost LEPO, kao estetski doživljaj.

ljudska aktivnost u proizvođenju tvorevina ili objekata koje ocenjujemo kao le-
pe, a ne kao, na primer, udobne, korisne, uspešne, funkcionalne, dobre, idejno
prihvatljive ili neprihvatljive.

                         Stvaralaštvo, kao generičko (rodno), a to znači kao najbitnije svojstvo
čoveka, najspontanije i najpotpunije dolazi do izražaja u umetnosti. Ali, oko toga šta
je   suština   umetničkog   stvaralaštva,   postoje   sporenja,   jer   se   polazi   od   različitih
dimenzija (aspekata) umetničkog stvaralaštva. Otuda i različita određenja umetnosti,
i to: (1) da je umetnost slobodna (spontana) igra ljudskih kreativnih potencijala, koja
stvara mogućnost da se oblikuje i po zakonima lepote; (2) da je umetnost čovekov
sopstveni svet stvoren u mašti kojim se osmišljava, nadilazi i oplemenjuje postojeći
svet svakodnevnice i fakticiteta; (3) da je suština i poreklo umetnosti u mitskom,
magijskom i religijskom fenomenu; (4) da je umetnost specifična ljudska aktivnost
kroz koju se ono što je biološko (animalno) kroz umetnost preoblikuje u ljudsko; (5)
da je umetnost specifično saznanje stvarnosti (emocionalno, čulno, intuitivno); (6) da
je umetnost, pre svega, estetski doživljaj lepog, kao vrednosti; (7) da je umetnost
izražavanje osećanja posredstvom umetničkih dela; (8) da je umetnost delatnost koja
obuhvata imaginaciju i sposobnost stvaranja estetskih predmeta (umetničkih dela);
(9) da je umetnost ponovno stvaranje stvarnosti; (10) da je umetnost poseban oblik
društvene svesti koji se može označiti kao ‘’slikovito saznanje’’; itd.
             U umetnosti najpotpunije dolazi do izražaja kategorija lepog. Ali, u kojoj
meri će kategorija leplog doći do izražaja u umetnosti, zavisi od konkretnog umet-
ničkog dela. Vrhunska umetnička dela, na primer, relativno lepo približavaju "ap-
solutno" lepom, u najviše mogućoj meri. Ideal lepog se neprekidno razvija, isto kao
i sam čovek sa svim svojim duhovnim manifestacijama. Zato se i ne može konsta-

Termin "umetnost" je latinskog porekla i označava sposobnost da se estetski izraze ili

uobliče misli i osećanja pomoću govorne ili pisane reči, instrumenata ili ljudskog glasa,
boje, linije, plastičnog oblika, konstrukcije, pokreta itd. U širem smislu, u umetnost se
ubrajaju dela lepe književnosti (roman, poezija, drama, pripovetka), muzika, balet, glu-
ma itd., ali se obično pod tom rečju podrazumevaju i arhitektura, slikarstvo, vajarstvo i
gravira. Zato se umetnost deli na reproduktivnu (sviranje na nekom instrumentu, peva-
nje, recitovanje, gluma) i primenjenu umetnost (umetnički izvedeno zanatstvo). Inače,
poreklo umetnosti se nalazi u ljudskom nagonu da se izraze misli i osećanja kroz stvara-
nje (kreaciju) i zabavljanje, u težnji i potrebi za onim što je lepo, čarobno, dopadljivo,
magijsko. Umetničko delo daje životni elan i pruža zadovoljstvo i onome ko ga stvara i
onome ko ga posmatra. Ono nije samo lična, nego i društvena pojava, koja ima
značajnu ulogu u svim vremenima i svim društvenim sistemima, zajednicama, religija-
ma, u privatnom i javnom životu, u čovekovom odnosu prema ljudima i svetu uopšte.
(Vidi: Mala enciklopedija, 2, Prosveta, 1969., str. 756).

332

- 334 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

znanje, umetnost izražava stvarnost s obzirom na njeno značenje za čoveka i njegovu
ljudsku egzistenciju, tj. s obzirom na čovekovu sreću ili nesreću, tugu ili radost, raz-
voj ljudskih potencija ili sputanost, slobodu ili neslobodu.
Estetska istinitost romana, na primer, kao i drugih umetničkih dela, sastoji
se u načinu tretiranja likova; zatim, u majstorskoj obradi detalja do te mere da delu-
ju potpuno uverljivo kao stvarnost; najzad, umetnička istinitost sastoji se i u funk-
cionalnom odnosu i skladu tih detalja i delova među sobom i njihovom odnosu pre-
ma celini, pri čemu svaki detalj mora po sebi i s obzirom na ostale da bude selekti-
van i asolutno neophodan.

             Ako se sve ovo ima u vidu, onda ni malo nije čudno što su osnivači mark-
sizma govorili da se društveno-istorijska stvarnost prve polovine XIX veka može
bolje i više saznati preko ljudskih likova i karaktera koje su dali Balzak ili nekli en-
geski pisci u svojim romanima, nego iz naučnih, sociološko-istorijskih studija toga
doba. Isto tako, može se slobodno reći, da se iz književnog dela Dobrice Ćosića
može bolje razumeti dobar deo istorije srpskog naroda, nego  iz svih do sada napi-
sanih udžbenika istorije ili istorijskih monografija.
             Umetnost ima ogromni uticaj na oblikovanje društvene svesti, na formira-
nje i karakter društvenih odnosa, a samim tim i na usmeravanje društvenog kreta-
nja. Koliko god da je relativno samostalna duhovna tvorevina, jer pretenduje na
ostvarivanje onih ljudskih vrednosti koje imaju relativno trajni i univerzalni karak-
ter, umetnost je, nastajući u konkretnim društveno-istorijskim uslovima, društveno
uslovljena, nosi pečat karaktera društvenih odnosa.
             Stoga, teško bi mogle izdržati kritiku neke društvene teorije koje negiraju
društvenu uslovljenost i društvenu funkciju umetnosti, kao što je, na primer, biolo-
gistička teorija, koja ističe da je umetnost proizvod čovekove biololške organizaci-
je, a ne rezultat čovekove društvenosti. Ili, na primer, larpurlartizam, umetnost radi
umetnosti, teorija koja smatra da je umetnost "sama sebi cilj i svrha". Umetničko
stvaralaštvo jeste samo sebi svrha i cilj, pa ga treba procenjivati, pre svega, kao
estetsku činjenicu. Ali, umetnost je i društvena činjenica, jer se ni na koji način ne
može lišiti dimenzije društvenosti.Takođe, teško može izdržati kritiku i svaki eko-
nomicistički pristup, u smislu da je umetnost neposredno uslovljena ekonomskim
odnosima u društvu, iako je i to vrlo važan elemenat.
             Umetnost je specifična forma društenosti. Ona je nastala i razvijala se sa
procesom nastanka čoveka kao društvenog bića, sa procesom očovečavanja, odno-
sno ostvarivanja čovečnog čoveka, pri čemu se umetnost, istovremeno, pojavljuje
kao izraz društvenog stanja, ali i kao faktor njegove promene i to na način koji je
karakterističan za umetnost. Baveći se suštinom umetnosti, sociologija umetnosti
analizira sve dimenzije uticaja društva na umetnost, ali i umetnosti na društvo.

Vidi: I Foht, Uvod u estetiku, Sarajevo, 1972, str. 176.

334

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Oblasti njenog proučavanja su brojne i raznovrsne, zbog čega su se danas
konstituisale brojne specijalne sociologije umetnosti (sociologija stila ili stilistika,
sociologija sadržaja ili socijalna tematologija, sociologija stvaralačke imaginacije,
sociologija ukusa, sociologija filma i dr.).
Kada govorimo o umetnosti, posebno treba istaći

problem slobode kultur-

no-umetničkog stvaralaštva.

Umetnost i sloboda stvaralaštva idu zajedno. Nema

umetnosti bez slobode. U stvari,

sloboda umetničkolg stvaranja je bitan uslov i

pretpostavka suštine i kvaliteta umetnosti, kao i svakog drugog oblika duhov-
nog stvaralaštva.

Naravno, ovde je reč o slobodi shvaćenoj u smislu mogućnosti

za istinski razmah čovekovih stvaralačkih sposobnosti, jer svako gušenje slobode
umetničkog izražavanja, ostavlja pustoš u duhovnom životu i unazađuje društveni
razvoj, pogotovo ako se nametne shvatanje po kome umetnost treba da bude sred-
stvo za opravdanje i "lakiranje" dnevne političke prakse (staljinizam, ždanovizam,
titoizam i dr.).
Takva orijentacija guši stvaralaštvo uopšte, a posebno umetničko stvaralaš-
tvo, koje, u takvim uslovima, najvećim delom, poprima uniformni izraz, gubeći
opšteljudsku dimenziju koja jedino ima pravo na egzistenciju. No, i u takvim uslovi-
ma, uz sve rizike za stvaraoce, nastaju umetnička dela, nalazeći različite načine da
ugledaju svetlost dana. Uostalom, prava umetnost i umetnici nikada i nisu podlegli
bilo kakvim pritiscima, jer su uspevali da probiju sva ograničenja duha. To je i raz-
log što prava umetnost i umetnici večito žive, jer su uspevali da nađu načina da se is-
kažu, uprkos ograničenjima različite vrste, kao stalnim pratiocima društvenog razvo-
ja.

OBIČAJI

Običaji su nepisana društvena pravila po kojima se u jednom formalno-
neinstitucionalizovanom kolektivitetu neki dugotrajni i ustaljeni način ponašanja
ljudi smatra obaveznim

Zavisno od sadržaja, oni se mogu grupisati u različite

335

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Iako izgledaju čvrsto i kristalizovano, običaji nisu statične kategorije. Oni
menjaju   neke   svoje   sadržaje,   ali   ne   i   svoje   bitne   funkcije,   kakav   je   slučaj,   na
primer, sa socijalnom, trgovačkom i zabavnom funkcijom vašara, kao tradicionalne
narodne   svetkovine.   Najvećim   delom,   običaji   ne   isčezavaju,   nego   se   samo
transformišu, a neki se, pak, oživljavaju, zavisno od karaktera društvenih promena.
Najduže   opstaju   oni   običaji   koji   zadovoljavaju   neke   osnovne   ljudske   potrebe,
obezbeđujući reprodukcije pojedinih oblika društvenosti (svadbeni običaji, krsne ili
porodične slave i dr.).
Stvaraoci običaja i garanti njihovog izvršavanja su obično tzv. neinstitucio-
nalizovane zajednice, odnosno takve zajednice koje svoje probleme rešavaju kolek-
tivnom akcijom, bez posredovanja organa vlasti. Običaji, po pravilu, spontano na-
staju u užim zajednicama u kojima ljudi trajno održavaju neke odnose. Veoma je
redak slučaj da su državna vlast ili neki istaknuti pojedinac u društvu "uveli" neki
običaj. Ipak, u društvenoj praksi je bilo i takvih primera kada su pojedine vođe u
totalitarnim režimima uspevale da nametnu neka ponašanja koja su figurirala kao
običaji (na primer, Brozova štafeta). Ali, takvi običaji su brzo potiskivani posle nji-
hove smrti ili posle njihovog silaska sa društveno-političke scene, što samo potvr-
đuje činjenicu da običaji u pravom smislu reči mogu nastati samo spontano, bez
prisile i nametanja.
             Između običaja i navike ne treba stavljati znak jednakosti, jer navika ne sa-
drži elemenat obaveznosti, niti je praćena nekom sankcijom. Naprotiv, običaji kao
nepisana pravila ponašanja, ne samo što se obavezno upražnjavaju, nego imaju i
specifične vrste sankcija, i to

: moralne

(griža savesti

); mistične

(kletve, izgon iz

zajednice ili ostrakizam i dr.);

satirične

(prezir, podsmeh, izvrgavanje ruglu i dr); i

fizičke

(kamenovanje, batinanje, čak i smrtna kazna). Dakle, raspon sankcija u

slučaju neupražnjavanja određenih običaja se kreće od onih relativno blagih, koje
se   primenjuju   spontano,   do   onih   najoštrijih,   naročito   u   slučajevima   kada   se
zapostavljaju neki običaji koji imaju duboke društvene korene.
             Međutim, ukoliko jedno običajno pravilo prihvati i štiti država, onda ono
vremenom prerasta u pravni propis, što znači da u pojedinim slučajevima običajna
pravila ponašanja mogu postati izvor prava (pravnih normi), kada se dispozicija
povezuje sa sankcijom. Takođe, moguće je govoriti i o situacijama kada se, zbog
promene državnog uređenja, neki pravni propisi brišu i odbacuju, ali oni i dalje
ostaju na snazi, kao običajna pravila ponašanja, jer su, dugom primenom, bila pri-
hvaćena u širim društvenim razmerama. Koliko dugo će ta običajna pravila biti
poštovana, zavisi od njihovog karaktera i značaja koji im ljudi pridaju.
             Među brojnim i veoma različitim običajima postoje oni koji predstavljaju
folklor, doprinose ulepšavanju života (pri rođenju, pri pozdravljanju, kod pojedinih
verskih   običaja   i   dr.),   kao   što   postoje   i   veoma   ružni   običaji,   koji   proizvode
neprijatna osećanja.

337

- 338 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

MORAL

Moral je društvena pojava ili jedan od oblika društvene svesti u kome se na
specifičan, pretežno voljno-svesni način, ispoljavaju važeći odnosi datog društva.
Kao praktičan odnos, moral je sistem pravila ponašanja koja se zasnivaju na shva-
tanju o tome šta je

dobro

, a šta je

zlo

, šta je čovečno, a šta nečovečno, na osnovu

čega se izgrađuje sistem pravila kojima se ponašanja ljudi usmeravaju ka vrednosti
dobra, a odvraćaju od negativne vrednosti zla.

             Moral je jedan od osnovnih oblika društvenosti. Kroz moral se oblikuje
sama   ljudska   priroda,   stvara   se   i   izgrađuje   čovečnost   –   ljudskost,   kao   bitna   i
specifično   ljudska   osobina,   kao   osnovni   princip   čovekovog   individualnog   i
društvenog delovanja i ponašanja.
             Pojam morala ima različita značenja koja proizilaze iz različitih pristupa
moralu (filozofski, istorijski, antropološki, psihološki, sociološki).
             Filozofija, odnosno etika, kao posebna filozofska disciplina, bavi se sušti-
nom moralnog fenomena. Ona istražuje sve oblike, aspekte i odnose njegovog is-
poljavanja. Naravno, etika se ne bavi samo razumevanjem suštine morala, već i
procenjivanjem kako se treba moralno ponašati u društvu u kome živimo, posta-
vljajući tako sebi ne samo teorijske, nego i praktične zadatke (utvrđivanje i obra-
zlaganje normi dobrog ponašanja, kritičko preispitivanje postojećeg morala i istica-
nje novih moralnih vrednosti i dr.).
             Sa filozofsko-etičkog stanovišta, osnovni elementi moralnog fenomena su:
moralni stav, moralni sud, moralna odgovornost i moralna zasluga, moralni princip
i savest (moralna samosvest).

Moralnim stavovima izražavamo posebnu vrstu sudova (moralne stavove),
koji mogu da budu pozitivni i negativni. Moralni stavovi za predmet imaju čoveka
i njegove radnje. Preciznije rečeno, predmet moralnog suda je karakter čoveka ili
samo pojedine karakterne crte (vredan-lenj, pošten-nepošten, iskren-neiskren, hra-
bar-kukavica, principijelan-neprincipijelan i dr.). Tome treba dodati još i pobude,
motive i postupke preko kojih se upoznaje karakter čoveka.
Moralna odgovornost i moralna zasluga podrazumevaju svesnu i slobodnu
voljnu odluku. Na primer, ne možemo osuđivati postupke umobolnog čoveka, ma-
log deteta i dr. Ili: hvalimo čoveka koji je hrabar i human itd.
Moralni princip je, takođe, bitan elemenat moralnog fenomena. Dok moral-
ni sud ima za predmet pojedinačni karakter čoveka, a, zatim, motiv, cilj, nameru,

Vidi šire: Mr Miodrag R. Đorđević, Osnovi marksizma i samoupravni socijalizam, NIRO,

Univerzitetska tribina, Beograd, 1981. godine, str. 142–148.

Vidi: Dr Svetozar Stojanović, Osnovni pojmovi etike (u knjizi: Osnovi marksističke filo-

zofije), Rad, Beograd, 1964, str. 160.

338

- 340 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             Međutim, treba imati u vidu da su moralne norme uvek bile značajnije od
običajnih, što se može videti i po nekim opštim oznakama i ocenama. Za običaje se
obično kaže da je "uputno" ili da je "prikladno" ili da "valja" da se poštuju, dok se
za moralne norme upotrebljavaju opšte vrednosne ocene, kao: "dobro", "zlo", od-
nosno, "moralno", "nemoralno" ili "pokvareno" i dr. Ovo samo pokazuje i potvrđu-
je da je stepen obaveznosti određenog ponašanja u moralu, uopšte uzev, mnogo ve-
ći, ma da to, u pojedinim slučajevima, ne mora da bude.
Za razliku od običaja koji se, uglavnom, odnose na spoljašnji oblik ponaša-
nja u određenim situacijama, moralne norme imaju neke suštinske vrednosti poje-
dinca i društva, kao: vrednost čovekovog života, čovekove ličnosti (osećanje ličnog
ponosa i dostojanstva), poverenje među ljudima i dr. Takve i slične vrednosti imaju
trajni i univerzalni karakter, jer proizilaze iz suštine ljudske egzistencije, tako da mo-
ralne norme koje štite takve vrednosti imaju univerzalno važenje. To je i bitan razlog
što takve norme nalazimo i u najstarijim kodeksima tih pravila. Na primer, još u Bi-
bliji i pre nje susrećemo neka moralna pravila, kao što su: ne ubij, ne ukradi, ne sve-
doči lažno i dr.
             Mnoga od tih pravila koja su nastala na načelu pravičnosti, dobila su i svoju
zakonsko-pravnu zaštitu u smislu zabrane, na primer, ubistva, krađe, klevete i dr.
Ona pravila, pak, koja nastaju na načelima dobročinstva, požrtvovanosti, blagona-
klonosti, praštanja i dr., ostaju, uglavnom, prepuštena savesti pojedinaca i javnom
mnjenju, ma da su neka od njih, takođe, zaštićena zakonom (na primer, obaveza po-
moći čoveku koji je nastradao u saobraćajnoj nesreći i dr.).
             Savremeno društvo, uglavnom, preuzima pozitivne moralne tekovine od
kojih neke mogu biti ostvarene u potpunosti, neke delimično, a neke ostaju kao
tekovine kojima se teži. Te tekovine, kako istorijski razvoj društva pokazuje, kreću
se   u   okviru   nekoliko   ključnih   etičko-humanističkih   vrednosti,   kao:   čovečnost
(ljudskost), jednakost, solidarnost, pravičnost i dr. Upravo na tim vrednostima se
konstituišu društvena pravila ponašanja, pa i moralne norme.
             Sa razvojem društva, menjaju se i moralne norme, moralna svest i samo-
svest (savest) ljudi. Kao društvena pojava, uslovljena karaktrom društvenih odnosa,
moral ima veliki društveni značaj. On nije samo društveno determinisan, već je i
aktivni društveni činilac u menjanju i stabilizaciji društva. Moral omogućava da se
čovek u društvu ostvaruje "kao čovek", kao biće vredno poštovanja, časti i dosto-
janstva.
             Moral omogućava relativno skladno funkcionisanje društvenih procesa i to
sa sigurnošću koja se ne bi mogla obezbediti samo pravnim propisima. To znači da
moral doprinosi jačanju kohezije i integracije društva. U tom slučaju, kada moral
doprinosi društvenoj integraciji više od drugih propisa, govorimo o moralnoj sta-
bilnosti društva.

340

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Međutim, kada su društveni uslovi nepovoljni, moral ne ostvaruje svoju
pozitivnu društvenu funkciju, pa se tada govori o moralnoj krizi, odnosno o krizi
morala i moralnog ponašanja u društvu. Tada ne postoji sklad cilja i sredstva u mo-
ralu, jer se obično ne biraju sredstva za ostvarenje određenih egoističkih ciljeva,
poput Makijavelijeve krilatice "cillj opravdava sredstva", pri čemu se zaboravlja da
se humani ciljevi mogu ostvarivati samo humanim (moralnim) sredstvima.
             U našim uslovima, na primer, zbog ekonomskih i drugih teškoća, kao i ne-
gativnih posledica međunacionalnog sukoba na prostorima bivše SFRJ, danas je na
delu   kriza   (erozija)   morala,   jer   je   sistem   ljudskih   vrednosti   znatno   narušen,
posebno   zbog   prisustva   kriminala   i   korupcije   u   širokim   razmerama.   Tu   leže
najdublji razlozi što su danas rasprave o odnosu morala i politike u velikoj meri
aktuelizovane, pa bi bilo uputno da se o tome nešto više kaže.

Odnos morala i politike

Pitanje odnosa morala i politike

ima svoju dugu istoriju. U antičkoj

Grčkoj, politika je bila nezamisliva bez oslonca na moral. Politika je služila vrlini,
dobru,   pravdi   i   opštoj   koristi.   Svi   slobodni   građani   su   aktivno   učestvovali   u
političkom životu i odlučivanju, a sve one koji nisu učestvovali u javno-političkom
životu, stari Grcu ih, kako ističe akademik Lj.Tadić, nazivali "idiotima". Kasnije, a
naročito sa nastankom i razvojem kapitalizma, politika se više-manje "odlepila" od
morala, rukovođena principom koristi, uz primenu svih sredstava za ostvarivanje
svojih   ciljeva,   pa   i   nemoralnih.   Pokušaj   socijalizma   da   ostvari   praktično
prožimanje morala i politike, ostao je bez uspeha. Potiskujući moral, politika i
danas,   u   fazi   tranzicije,   ostvaruje   svoju   dominaciju,   bez   značajnijih   pozitivnih
efekata, što ima za posledicu porast nepoverenja građana u politiku i političare, jer
većina građana smatra da je politika nemoralna, iako se bez nje ne može.
             Ozbiljnije rasprave o moralnosti politike i odnosu morala i politike, počele
su onda kada su u teoriji došla pod udar shvatanja Makijavelkija, odnosno pojavom
knjige "Antimakijaveli", koju je napisao nemački car i pruski kralj Viljem I (1797-
1888). Tada su se politički  mislioci, u težnji da  doprinesu stabilizaciji prava  i
pravne države, ponovo vratili moralu, jer su u njemu videli jedno više načelo, kao
jedan   nepisani   i   neprinudni   zakon,   koji   podrazumeva   svesno   i   slobodno
ispunjavanje   dužnosti   prema   sebi   i   drugome,   odnosno   prema   državi   i   društvu.
Među teoretičarima se definitivno shvatilo da za funkcionisanje pravnog sistema i
usmeravanje   tokova   određenih   političkih   akcija,   nisu   dovoljna   samo   prinudna
sredstva, ni sve kazne i nagrade.

Vidi: Prof. dr Miodrag R. Đorđević, Politika i moral, "Naša reč", Leskovac (u nastavcima

od 20. oktobra 2006. do januara 2007. godine).

341

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

zaboravljajući da je svaka politika, suprotna principima morala, uvek završavala
neslavno i neuspešno. A takvi ljudi, politički prevrtljivci, u izbornoj utakmici se
najviše "udvaraju" narodu, koristeći čak i sintagmu "narod je – bog!", jer znaju da
narod uvek živi moralno i da se, shodno tome, u politici ponaša moralno.
             Društvo živi i sa politikom i sa moralom, ali moć države i pojedinca se
razlikuje   upravo   po   pravu   i   moralu.   Nadmoć   vlasti   je   osigurana   zakonima   i
legitimnim monopolom upotrebe fizičke sile, ali se teško može reći da su građani
osigurani od samovolje vlasti, što je, bez sumnje, nemoralno. U tom kontekstu,
pozitivnu ulogu ima podela vlasti  na parlamentarnu, izvršnu i sudsku, čime su date
mogućnosti   ograničavanja   i   kontrole   vlasti,   pod   uslovom   da   sve   tri   vlasti
funkcionišu kao relativno samostalne i nezavisne, ma da i to nije dovoljno ako
funkcionisanje vlasti nije utemeljeno na poštovanju prava i morala.
             Moral i politika se ne mogu izjednačiti, ali se mogu približiti i povezati do
one mere koja može da garantuje sigurnost svakog pojedinca i stabilnost društva u
celini. Niko, ko racionalno razmišlja o društvu, ne buni se protiv nadmoći vlasti i
ne smatra da se ona kosi sa osećanjem individualnosti. Naprotiv, u nadmoći vlasti
čovek oseća neki svoj oslonac, kao garanciju svoje sigurnosti. Upravo sa takvom
svešću ljudi više  postavljaju moralne  nego pravne zahteve  onima  koji vladaju,
očekujući   da   nosioci   političkih   funkcija   brže   odlaze   sa   vlasti,   naročito   ako   je
očigledno   da   ne   izvršavaju   svoje   obaveze.   Zato   se   birači   na   izborima   više
opredeljuju za one pojedince i političke stranke koji u svom političkom delovanju
drže do morala, a ne za one koji su skloni nemoralu i zloupotrebama.
             Društveno-istorijska praksa pokazuje da niko nije ostao nekažnjen ko je
počinio zločin, kao nemoralni čin. Zbog toga, nije moguće predpostaviti da će, na
primer,   NATO   i   njegovi   komandanti,   biti   zauvek   oslobođeni   odgovornosti   za
bombardovanje Srbije 1999. godine, kao što nije moguće predpostaviti da će biti
oslobođeni   odgovornosti   oni   pojedinci   koji   su   počinili   ratne   zločine   za   vreme
međunacionalnih sukoba na prostorima bivše SFRJ, bez obzira kojoj nacionalnosti
pripadaju. Takođe, nije moguće predpostaviti da će svi oni koji su, u fazi tranzicije,
počinili kriminal i pljačke, a naročito oni koji su se "munjevito" obogatili na račun
osiromašenog naroda, biti pošteđeni pravne i moralne odgovornosti, jer takvim
racionalna država nikada ne ostaje dužna.
             U politici se ne može nikome sporiti pravo da brani svoj interes i da se bori
za ostvarenje svojih ciljeva. Politička borba je racionalna i pragmatična; ona može
da koristi sva sredstva koja, sama po sebi, nisu nemoralna i koja zakonom nisu
zabranjena. U političkoj borbi mogu biti sporne  samo pretenzije da  se interesi
ostvare  na nemoralan način i nemoralnim i  nepravnim sredstvima. To je  bitan
momenat koji se u političkoj borbi mora imati u vidu.
             Osnovno polazište moralnih normi je da čovek ne treba da čini drugome
ono što ne želi da se učini njemu, a da očekuje da se za njega učini s

ve ono što se

343

- 344 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

očekuje od njega da učini za druge. Takva svest je ukorenjena kod većine ljudi u
društvu. Zbog toga, u politici samo moralni dobitnik ima šansu da bude i politički
dobitnik   na   duže   vreme,   uprkos   tome   što   se   mnogima   čini   da   je   u   politici
preporučljivije biti moralni gubitnik da bi postao politički dobitnik.
                         Teza  o suprotnosti morala i  politike, u smislu da  u politici nije
preporučljivo biti moralan, odnosno da je sve dozvoljeno što donosi korist – je
pogrešna   i   neprihvatljiva.   Naprotiv,   moral   i   pravo   su   osnov   politike.   Moral
dinamizira politiku, širi njene granice i ne dozvoljava sve ono što ne dozvoljva i
zakon. Moral, doduše, ne mora da zabranjuje sve ono što

zabranjuje zakon, ali i

ne   dozvoljava   sve   ono   što   je   zakonom   dozvoljeno   (na   primer,   poslanicima   i
državnim   funkcionerima   može   biti   pravnim   propisima   dozvoljeno   da   povećaju
svoje   plate,   ali   se   uvek   postavlja   pitanje:   koliko   je   to   moralno   u   sadašnjim
uslovima,  kada  su  plate   i  penzije   veoma  niske,  a  uz   to  i  stopa   nezaposlenosti
velika).

Sve ovo ne znači, naravno, da su politika i političari, sami po sebi,

nemoralni. Najčešće se ovde radi o konkretnoj politici koja nanosi štete
društvenom razvoju ili o negativnim primerima pojedinaca. Moral se pojavljuje
"…kao najsnažnija sila političke selekcije i spas društva od političkih kretenluka i
kretena u politici"

, koji su, sa stanovišta politike – nekorisni, a sa stanovišta

morala – nemoralni. Moral je sila društva, ali i pozitivna sila politike. Niko u
politici ne bi trebalo da se služi nemoralnim sredstvima, pogotovo silom, da bi
ostvario svoje lične ili grupne interese, jer sve što je učinjeno na nemoralu, na kraju
mora da bude skupo plaćeno.

PRAVO

                         O pravu se može govoriti sa više aspekata (sociološkog, filozofskog,
politikološkog, istorijskog, uže-pravnog). Reč je o veoma složenoj kategoriji koja
sadrži   niz   međusobno   povezanih   kompleksnih   elemenata   (izvor   i   osnov   prava,
subjekat i objekt prava, pravne vrednosti i norme, pravni odnos, pravna ideologija,
pravni   sistem   i   pravni   poredak,   pravni   postupak   i   pravna   procedura,   pravna
obaveza i dr.).

Dr Jovan R. Marjanović, Teorija politike, Univerzitet u Beogradu, 1996., str. 253.

344

- 346 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

značajno, bez obzira na nivo ostvarenja. Borba savremenog društva za pravnu drža-
vu, istovremeno znači i borbu za konstituisanje i učvršćivanje takvog prava i prav-
nih normi, koje će garantovati univerzalna prava i slobode čoveka, građanina.
             Pravo trpi mnogobrojne i raznovrsne promene, a sa svoje strane direktno
doprinosi društvenim promenama. Ono je sastavni deo svake društvene pojave, ta-
ko da se ne može posmatrati izolovano, samo za sebe. U stvari, pravo se pojavljuje
kao osnov na kome počiva društvo, jer čini organski deo upravljanja društvenim ži-
votom. U tom kontekstu, pravna pravila su sastavni deo načina rešavanja društve-
nih konflikata. Zbog toga, nije ni malo slučajno što se u društvu često javlja iluzija
o svemoći prava, odnosno shvatanje da se pravnim normama društvo može menjati
preko noći.
             Međutim, kao što je moguća iluzija o svemoći prava, tako je moguće i raz-
očarenje u pravo, u njegovu moć. Razočarenje u pravo se pojavljuje onda kada sti-
caj društvenih okolnosti učini da pravne norme budu sterilne i kada se formira
shvatanje da se pravnim normama ne može ništa promeniti.
             O suštini prava postoje različita teorijska shvatanja, među kojima posebno
treba   imati   u   vidu,   i   to

: normativizam, fakticizam i integralizam

. Po

normativizmu, pravo je normativna pojava, čiju suštinsku karakteristiku predstavlja
pravna norma, sa svojom dispozicijom i sankcijom, iz koje proizilaze i sve ostale
karakteristike prava.
             Nasuprot pravnom normativizmu, pravni fakticitet, kao sociološka struja
pravnog mišljenja, predstavlja  svojevrsni  pravni  realizam. Budući da  su pravni
odnosi   društveni   odnosi,   suština   prava   nije   u   idealnom   normativizmu,   već   u
faktičkim, stvarnim društvenim odnosima.
             Po integralističkom shvatanju, suština prava nije ni u jednom pojedinačno
uzetom pravnom elementu, već u njihovoj integralnoj celini, kao delu društvenog
totaliteta. Kao integralna celina svih svojih elemenata, pravo se, dakle, ne može
svesti ni na pravne norme, niti na faktičke, pravno regulisane društvene odnose.
             Uobičajeno

svođenje prava na propise

, odnosno njegovo izjednačavanje

sa zakonima, sadrži u sebi bar dva ozbilja previda. Prvo, propis kao propis nema
nikakvo   dejstvo   ako   iza   njega   ne   stoji   određena   moć   i   to   izvestan   balans   ili
ravnoteža   moći.   Samo   u   uslovima   relativne   ravnoteže   nejednako   raspodeljene
društvene   moći   pravni   propisi   mogu   da   igraju   ulogu   arbitra     u   društvenim
konfliktima   i   da   tako   doprinose   stabilnom   reagovanju   određenih   društvenih
subjekata moći. Samo u takvim uslovima moć može da reguliše pravo, a pravo da
stiče, ali i da reguliše moć, ograničavajući njegovu proizvoljnost. Sve to, naravno,
nije moguće postići ako postoji prevelika koncentracija moći, ispoljavajući se kao
debalans moći ili kao poremećena ravnoteža moći, koja ne obezbeđuje legitimitet
određenih pravnih propisa; i drugo, pravo jeste zakon, ali zakon nije pravo ukoliko
je   u   suprotnosti   sa   opšteljudskim,   a   time   i   pravnim   vrednostima   (sloboda,

346

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

jednakost, pravda, istina, ljudsko dostojanstvo, demokratija, javnost, ljudska prava
i dr.).

Socijalni izvori prava

su brojni i raznovrsni, koji bi se mogli svesti na tri

grupe shvatanja. Po jednom shvatanju, izvor prava je volja države i državnih insti-
tucija. Po ovom shvatanju postoji oštra razlika između prava, s jedne, i morala i
običaja, s druge strane, tako da je pravo potpuno očišćeno od elemenata običaja i
morala. Po Veberu, na primer, pravo je poredak normi čija se primena obezbeđuje i
garantuje isključivo upotrebom prinude od strane države. Slična shvatanja imaju i
marksistički orijentisani teoretičari.
             Po drugom shvatanju, pak, socijalne izvore prava treba tražiti u moralnim i
običajnim pravilima, koja se, za razliku od pravnih pravila, veoma sporo menjaju.
Stoga, da bi se razumelo pravo jednog društva, potrebno je dobro poznavati moral i
običaje. Dirkem, na primer, polazeći od međusobne povezanosti prava i morala,
smatra da je zakon mrtvo slovo na papiru, bez odgovarajuće moralne podrške. Po
ovom shvatanju, dakle, pravo se ne bi smelo odvajati od morala i običaja, jer bi
ono u tom slučaju slabilo svoj autoritet i sužavalo svoju socijalnu bazu. To se naro-
čito odnosi na zemlje u kojima je običajno pravo izvor prava (Engleska, na primer).
Ž. Gurvič, pak, smatra da je moral veoma bitan za pravo, jer je uvek reč o odnosu
prava i pravde. Po njemu, u savremenoj zajednici pravo je samo pokušaj da se
ostvari moguća pravda, kao jednakost svih pred zakonom.
             Treće shvatanje izvora prava polazi od "pravnog pluralizma", jer izvore
prava ne vidi samo u državnim, već i u nedržavnim institucijama. Reč je, dakle, o
shvatanju koje ne polazi samo od države, već i od drugih institucija i organizacija.

Socijalne funkcije

prava su vrlo raznovrsne i različite i, kao takve, veoma

znacajne za drustvo u celini. Po svom nastanku, pravo je uvek drustveno pravo,
stvarano dugom evolucijom iz obicaja i morala. Pravo ne zavisi od pojedinca, vec
obrnuto, na njega vrsi pritisak. Centralna dimenzija prava je drustvena dimenzija,
ono je drustve prirode. Dakle, iako je vezano za drzavu, kao njen propis, pravo se
uvek nalazi u dubokom tkivu drustva, tako da njegovu podlogu cini drustveno
jemstvo i autoritet.
             U užem smislu, društvene funkcije prava se svode na održavanje postojeće
društvene organizacije, uz oslonac na državnu prinudu. Međutim, u širem smislu,
pravo se smatra efikasnim sredstvom drustvene integracije. Uostalom, još su sofisti
tvrdili   da   je   glavna   razlika   izmedju   ljudi   i   životinja   u   tome   što   ljudi   imaju
obezbeđen život u zajednici, jer imaju pravne propise. Tomas Hops je smatrao da
pravo sprečava sukobe između ljudi, odnosno ''rat svih protiv sviju''. Dirkem je,
pak, smatrao da je pravo najbolji znak raznih oblika društvene solidarnosti. Po
njemu,   na   primer,   mehaničku   solidarnost   odredjuje   krivično   pravo,   koje   je
represivnog   karaktera,   a   organsku   solidarnost   ispunjavaju   razne   vrste   prava
(porodično,   ugovorno,   trgovačko,   upravno,   ustavno   i   dr.).   Međutim,   društveni

347

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

skim državama, za razliku od totalitarnih, u kojima je pravo potpuno u službi poli-
tičke elite moći.
Sociološkom analizom prava se danas posebno bavi

sociologija prava

kao specijalna sociološka disciplina. Osnivačem sociologije prava se smatra Eugen
Erlih, austrijski pravnik, koji je u svom delu ‘’Osnovi sociologije prava’’ (1913)
prvi upotrebio ovaj naziv u naslovu jedne knjige. Problemima sociologije prava su
se bavili mnogi teoretičari, a posebno Marks, Veber, Dirkem i dr. Marks je studirao
pravo,   Veber   je   bio   pravnik,   a   Dirkema   su   ponajviše   interesovali   problemi
društvene regulacije, iako je njegovo izvorno obrazovanje bilo filozofsko.
              Glavni problemi kojima se bavi sociologija prava su: predmet i metod
sociologije   prava;   istorijski   razvoj   sociologije   prava;   odnos   sociologije   prava
prema   drugim   granama   sociološke   i   pravne   nauke;   pristupi   definisanju   prava;
sociološke teorije prava; društvena uslovljenost prava; funkcije prava; autonomnost
prava;   normativne   strukture   i   regulatorne   institucije;   pravo   i   druge   društvene
pojave; tipologije pravnih sistema, pravna kultura; pravna socijalizacija; efikasnost
prava; modernizacija prava; pravna profesija; i dr. Pri tome, proučavajući pravo
kao društvenu pojavu, sociologiju prava zanimaju, pre svega, dva aspekta odnosa
prava   i   društva,   i   to:   (1)   društvena   uslovljenost   prava,   odnosno   kako   druge
društvene   pojave  i  društvo  kao  celina  utiču  na   pravo;  i  (2)  društvene   funkcije
prava, odnosno kako pravo utiče na pojedine društvene pojave i društvo u celini.

349

- 350 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

P e t i d e o

__________________________________________________________________

DRUŠTVENE PROMENE I DRUŠTVENI RAZVOJ

Pojam promene i razvoja

Pitanja koja su vezana za promene i razvoj društva su ključna za sociologi-
ju. U odgovorima na ta pitanja, među sociolozima ima najviše neslaganja, pa i dija-
metralno suprotnih shvatanja. Ta različitost u pristupu svodi se na pitanja zakonito-
sti kretanja i razvoja društva. Sporovi među sociolozima, dakle, ne javljaju se toli-
ko po pitanju da li se u društvu zbivaju promene i da li se društvo kreće i razvija.
Prisutna je skoro opšta saglasnost o tome da društvo nije "čvrst kristal", već organi-
zam koji se stalno nalazi u procesu promene i razvoja. Stvarni problemi se koncen-
trišu upravo oko pitanja: kako se društvo preobražava i razvija; da li u njegovom
razvoju postoje pravilnosti i zakonitosti; kakve su te zakonitosti i kako se one
ostvaruju i manifestuju; na šta se one odnose; za koja i kakva društva i za koje vre-
menske intervale i uslove važe; i dr.
U odgovorima na ova pitanja u sociološkoj literaturi postoje dva ekstremna
gledišta. Jedno se sastoji u tome što se zakonitosti ili osporavaju ili se smatra da se
one ne odnose na celinu, već na pojedine delove, manje značajne elemente društva.
Drugo gledište se ispoljava u tome što se ostaje samo na opštim zakonitostima
društvenog razvoja, čime se čitav društveni razvoj, u značajnoj meri, pojednosta-

350

- 352 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Društvena promena ima, uglavnom, dve strane (oblika) ispoljavanja, i to: (1)

razvoj (napredak–progres)

i (2)

opadanje (nazadak-regres)

             Društveni napredak podrazumeva porast materijalnih i duhovnih dobara i
tvorevina, životnog standarda, čovekovih sloboda, obrazovno-kulturnog nivoa i dr.
Međutim, društveni regres označava opadanje materijalnih i duhovnih vrednosti,
kao posledica velikih društvenih kriza i previranja.
               Osnovni pravci društvenih promena (progres-regres) su međusobno tesno
povezani i isprepletani sa interesima određenih socijalnih grupacija. Otuda i relati-
vitet u oceni koja društvena promena može biti tretirana kao progres, a koja kao re-
gres. Sa gledišta jedne društveno-političke grupe određena promena može biti treti-
rana kao društveni napredak, jer učvršćuje njene društvene pozicije, a druga kao
društveno nazadovanje, jer ne odgovara njenim interesima. Pri tome, sociologija
mora da ide linijom objektivizacije, u najvišoj mogućoj meri. Ona  mora da analizi-
ra realnu društvenu stvarnost, bez subjektivizma i apriorizma.
             Društveni napredak se odvija na različite načine, koji se razlikuju po kore-
nitosti i karakteru društvenih promena, ali i po intenzitetu (brzini) i prirodi sredsta-
va kojima se ljudi služe u procesu društvenog preobražaja. Iako među sociolozima
ima razilaženja i na tim pitanjima, može se reći da je, u priličnoj meri, prihvaćena
teza da se društveni razvoj, uglavnom, odvija evolutivno i revolucionarno. Otuda i
pojmovi

evolucija i revolucija,

kao i njima srodni pojmovin involucija i

kontrarevolucija.   Dok   su   evolucije   postepene,   delimične   i   mirne   promene,
revolucionarne   promene   su   korenite,   a   izvode   se   naglo,   po   pravilu,   oružanim
putem. Dok značenje evolucije počiva na kontinuitetu niza društvenih promena
istog   razvojnog   smera,   u   pojmu   revolucije   je   akcenat   na   mutacijama
diskontinuiteta i promenama  manjeg broja strukturalnih obeležja, ali bitnih i u
znaku velike uloge subjektivnih snaga promene, pre svega, na planu programiranja
i organizacije.

Evolucija označava postepene promene u okviru jednog istorijskog tipa
društva. Reč je o sporim i dugim promenama, koje vode ka bitnim i značajnim pro-
menama u kalitetu društvenog života.
Revolucija označava radikalnu promenu društva u celini, njegove strukture
i organizacije. Reč je o konstituisanju novog tipa društva. Revolucionarna promena
se može izvršiti: (1) nasilnim ili (2) mirnim putem, ma da istorija još uvek ne po-
znaje mirni put revolucionarnih društvenih promena. Revolucionarne promene su,

Vidi: Dr Mihajlo Popović, Istorijsko kretanje društva i socijalna pokretljivost (u knjizi:

Osnovi nauke o društvu), Rad, Beograd, 1976, str. 262.

Vidi: M. Ranković, Pojmovno analitička šema društvene promene i razvitka, Filozofski

fakultet, Novi Sad, 1986., str. 31.

352

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

dakle, u dosadašnjoj istoriji društvenog kretanja, uvek imale elemente nasilja, u
većoj ili manjoj meri.
Socijalna revolucija ima dve faze: užu i širu

. Uža faza revolucije

obuhvata

period promene vlasti. Te promene, u dosadašnjoj istoriji, bile su nasilne, izvršene
putem oružanog sukoba. Međutim,

šira faza socijalne revolucije

traje duže i od-

nosi se na celokupan spektar društvenih promena, koje treba da doprinesu usposta-
vljanju novog tipa društva. Pojam socijalne revolucije obuhvata ne samo period
promene vlasti, već i čitav period promena koje slede u konstituisanju, stabilizaciji
i afirmaciji novog tipa društvenog sistema.

Socijalna revolucija ne označava da

se nešto menja, već označava da se sve menja.

             Socijalna revolucija ima svoju ekonomsku i političku stranu. Ekonomska
strana se odnosi na promenu ekonomske strukture društva, a politička na promenu
državne vlasti. U građanskim revolucijama obično se prvo osvajala ekonomska, a
onda politička vlast.
             Kod socijalističkih revolucija, međutim, najpre je osvojena politička, a po-
tom ekonomska vlast. Tom vlašću, kako je praksa potvrdila, socijalizam nije uspeo
da   reši,   pre   svega,   ekonomske   probleme.   Naprotiv,   ti   problemi   su   uvećani   i
zaoštreni, pa je socijalizam zapao u duboku krizu. On je išao na ukidanje privatnog
vlasništva, dok su sve prethodne revolucije vršile promenu načina proizvodnje u
okvirima   privatno-svojinskih   odnosa,   što   je   davalo   bolje   ekonomske   rezultate.
Zbog toga je i razumljivo što su se bivše socijalističke zemlje, uključujući i Srbiju,
u tranziciono-reformskom procesu orijentisale na tržišni način privređivanja, koji
podrazumeva   orijentaciju   na   privatizaciju   i   konkurenciju.   No,   i   takav   način
privređivanja nosi sa sobom brojne probleme i teškoće, pa je borba za uređeno
društvo sa stanovišta ljudskih potreba i interesa, konstantna i večita kategorija.
             Od socijalne revolucije treba razikovati

puč, državni udar, vojnu pobunu

i sl. Ovde je reč o nasilnoj promeni onih koji obrazuju vladu, a ne o značajnim pro-
menama u postojećem društvenom sistemu. Za razliku od revolucionarnih promena
koje, uglavnom, idu "odozdo" i zahvataju celilnu društvenog života, ovde se radi o
promenama koje idu "odozgo" i tu se zadržavaju.
Puč i državni udar su slični oblici nasilnog preuzimanja državne vlasti, pa
se ovi termini, uglavnom, pojavljuju kao sinonimi. Naravno, to ne znači da između
ove dve pojave ne postoje razlike, ali su one formalnog, a ne suštinskog karaktera.
Sličnosti i razlike između puča i državnog udara treba tražiti, pre svega, u tome ko
izvodi promene i sa kojim ciljem. I puč i državni udar obično izvode relativno uže
grupe ljudi, koje pripadaju istoj političkoj strukturi, kojoj pripada i svrgnuta garni-
tura. Izvode se iznenadno, na prepad, a rezultati su isti: menja se šef države sa svo-
jim najbližim saradnicima.

353

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Međutim, vertikalna pokretljivost podrazumeva promenu klasno-slojnog
položaja. Pri tome, može se govoriti o društvenom napredovanju, kada se prelazi iz
nižeg u viši društveni sloj ili društvenu klasu, kao i o društvenom nazadovanju, ka-
da se prelazi iz  višeg u niži sloj. Vertikalna pokretljivost se, dakle, odnosi na
kretanje na dole i na gore po društveno-ekonomskoj lestvici. Pri tome, za one koji
stiču bogatstvo i položaj se kaže da su "uzlazno mobilni", a za one koji se kreću u
suprotnom pravcu da su "silazno mobilni".
             Takođe, može se govoriti o intrageneracijskoj i intergeneracijskoj pokre-
tljivosti.

Intrageneracijska pokretljivost

se odnosi na promenu društvenog polo-

žaja pojedinca u toku njegovog radnog veka (na primer, sin radnika koji se školuje
postaje učitelj, a kasnije profesor univerziteta).

Intergeneracijska pokretljivost

odnosi na kretanje kroz generacije (na primer, kada ćerka ili sin radnika postanu
profesionalni stručnjaci).
             Postavljaju se pitanja: od čega zavisi društvena pokretljivost, koji socijalni
uzroci je podstiču i koje načine i sredstva ljudi koriste u cilju promene svoje druš-
tvene pozicije?
              Društveno-istorijski razvoj pokazuje da je stepen otvorenosti pojedinih
društava različit, pa su i mogućnosti za društvenu pokretljivost različite. U tom
smislu se može reći da ukoliko je društvo na višem stupnju razvoja, utoliko je, po
pravilu, pokretljivije, mobilnije. Najzatvorenija su prva klasna društva (robovla-
sništvo i feudalizam), dok se za kapitalizam to ne bi moglo reći, bez obzira na to
što   društvena pokretljivost, posebno vertikalna, nije ista u svim zemljama koje
označavamo kao kapitalističke. U svakom slučaju, sa razvojem društva, društvena
pokretljivost je u porastu, pri čemu  najveći broj ljudi ostaje u socijalnom sloju u
kome se i rodio, što potvrđuju i brojna sociološka istraživanja.
             Porast društvene pokretljivosti uslovljen je većim brojem faktora, i to: (1)
dinamikom ekonomskog razvoja; (2) razvojem društvene podele rada; (3) stepe-
nom eksploatacije; i dr. Pri tome, brži ekonomski razvoj i sve složenija podela rada
deluju podsticajno na društvenu pokretljivost, a stepen eksploatacije, pogotovo ako
je on visok, deluje kao limitirajući (ograničavajući) faktor, jer ne daje mogućnost
onima koji su ekspoatisani da jednostavno i lako promene svoj društveni položaj.
             Po mišljenju nekih socijalnih teoretičara, društvenu pokretljivost uslovlja-
vaju i  (1) promene u zahtevima za obavljanjem profesionalnih i drugih društvenih
uloga (na primer, kada se traže veće kvalifikacije), kao i (2) promene u ponudi tale-
nata, kada se stvara mogućnost da se, upravo po osnovi stvarnih sposobnosti, iz ni-
žih prelazi u više slojeve.

Pored toga, na socijalnu pokretljivost deluju i mnogi drugi uzroci. Pre sve-
ga, treba imati u vidu značajnu ulogu države. Uticaj države na društvenu mobilnost

Vidi: S. Lipset – R. Bendiks, Društvena pokretljivost u industrijskom društvu, London,

1959, s. 2–3.

355

- 356 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

je naročito dolazi do izražaja u prelaznim fazama društveno-istorijskog razvoja (na
primer, prvobitna akumulacija kapitala pri nastajanju kapitalizma, kada se nasilnim
sredstvima   vršila   transformacija   društvenih   odnosa;   promena   društveno-
ekonomskog   i   političkog   sistema   u   bivšim   socijalističkim   zemljama   posle   II
svetskog rata ili posle pada Berlinskog zida i dr.). Može se reći da svaka država
ima svoj stav prema pitanjima društvene pokretljivosti, nastojeći da je podstiče u
određenom pravcu.
             U savremenom društvu, pored ostalog, najčešći kanali društvene pokretlji-
vosti su:
              - napredovanje pomoću političke karijere. Bavljenje politikom je uvek
omogućavalo brz uspon onima koji su odabrali taj put za društvenu promociju,
naročito u nerazvijenim i nedemokratskim društvima, za razliku od kapitalističkih
društava   u   kojima   se   obezbećuje   društvena   promocija,   najvećim   delom,   preko
preduzetništva (biznisa);
             - sklapanje braka sa imućnijom osobom, i obrnuto. Sklapanjem braka se,
nesumnjivo,   održava   i   stiče   društveni   položaj.   Iako   taj   kanal   društvene
pokretljivosti danas nema značaj kakav je imao u tradicionalnim društvima, on i
danas deluje, jer se često dešava da se dospe do višeg društvenog položaja upravo
ženidbom ili udajom;
                         - individualno bogaćenje ili osiromašenje. Individualno bogaćenje,
svakako,   može   da   ima   za   rezultat   veliki   uspon,   a   osiromašenje   veliki   pad   na
lestvici društvenih položaja i uloga;

- sticanje viših školskih kvalifikacija i profesionalno-naučnih zvanja. Više

školske kvalifikacije i naučno-profesinalna zvanja obezbeđuju svakom pojedincu, a
naročito onima koji su najbolji, visok društveni položaj i ugled, pa je permanentno
obrazovanje i stručno-naučno usavršavanje glavni cilj kome teži svaki ambiciozni
pojedinac – radnik, tehničar, intelektualac, stručnjak, naučnik; i dr.
Zahvaljujući bržem društveno-ekonomskom razvoju i sve složenijoj druš-
tvenoj podeli rada, kao ključnim faktorima koji utiču na stepen socijalne pokretlji-
vosti, savremeno društvo, svojom otvorenošću, stvara veoma značajne uslove i mo-
gućnosti za intenzivniju društvenu pokretljivost. Ali, još uvek smo daleko od toga
da govorimo o takvom stepenu otvorenosti koji omogućava da svaki čovek ili
većina ljudi, ostvaruju svoje želje u pogledu zanimanja i zauzimaju društveni polo-
žaj koji najviše odgovara njihovim sposobnostima. Jer, na mogućnost školovanja i
izbor zanimanja deluju još uvek veoma nejednaki materijalni i porodični uslovi,
tako da socijalna pokretljivost, pre svega, vertikalna, trpi velika ograničenja, upr-
kos naporima društva da se socijalne razlike smanje i društvo učini još otvorenijim
i uprkos naizgled prisutnim naporima da se obezedi prohodnost za svakog čoveka
(građanina) u skladu sa njegovim stvarnim sposobnostima.

356

- 358 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

nu o pokretačkim snagama društvenog razvoja ponudile su, pored mehanicističko-
materijalističke, i druge teorije (biološka, geografska itd.). Isto tako, pokazalo se da
ako se misao proglasi jedinom pokretačkom snagom društvenog razvoja, da to ne
može biti potpuna, već delimična istina. Pokazalo se, takođe, da i oni koji su na po-
zicijama ekonomskog determinizma, koji su, dakle, društveni razvoj objašnjavali
isključivo ekonomskim faktorima, da je i to samo deo istine. Ipak, ovakvi pristupi
(teorije) su odigrali značajnu ulogu u razvoju društvene misli o pokretačkim snaga-
ma društvenog razvoja, posebno zbog činjenice što su skrenuli pažnju na značaj
pojedinih faktora u procesu društvenog razvoja, iako se u tome ne iscrpljuje objaš-
njenje pokretačkih snaga razvoja društva.
              U svakom slučaju, pokretačke snage društvenog razvoja leže u samom
društvu i njegovim protivrečnostima, a manifestuju se ne samo kroz voljno-svesno,
odnosno racionalno, već i kroz stihijsno delovanje ljudi, ali i kroz iracionalna pona-
šanja. Budući da se razvoj društva odvija na temelju ljudskih aktivnosti, onda se ne
može govoriti o automatizmu u društvenom razvoju. Drugo je pitanje koliko su
ljudske aktivnosti prožete svešću, koliko su organizovane i koliko su u funkciji
ostvarivanja stvarnih potreba i interesa ljudi, a koliko su stihijne i iracionalne. Ta-
kve procene i ocene mogu da se donesu samo na bazi naučne analize konkretnih
ljudskih   aktivnosti   u   konkretnim   društvenim   uslovima.   Objašnjenje   društvenog
razvoja i pokretačkih snaga društva treba vršiti sa polidimenzionalnog stanovišta.
Za marksističko shvatanje pokretačkih snaga društvenog razvoja treba ima-
ti u vidu sledeće: da pokretačke snage leže u samom društvu, a ne van njega; da po-
kretačke snage treba tražiti u bazičnoj oblasti društvenog života, tj. u sferi materi-
jalne proizvodnje; da su za društveni razvoj bitni i objektivni i subjektivni faktori; i
da se pokretačke snage manifestuju kroz suprotstavljene interese pojedinih društve-
nih grupa, naroda, nacija u borbi za poboljšanje svoje, pre svega, ekonomske pozi-
cije, ukoliko im je ta pozicija nepovoljna, odnosno da je zadrže i ojačaju, ako je
već poseduju. Taj sukob se ispoljava na ekonomskom, ali i na idejnom, političkom,
kulturnom i svakom drugom planu, uz primenu metoda svesnog usklađivanja tih
različitih interesa, ali i primenom nasilnih sredstava.
             Marksističko shvatanje pokretačkih snaga društvenog razvoja je često bilo
predmet jednostranog tumačenja, čak i od strane onih teoretičara koji su se pozivali
na njega. Ta jednostranost se ispoljavala, s jedne strane, u apsolutizaciji objektiv-
nih faktora, a time i objektivnih zakonitosti društvenog razvoja, a s druge strane, u
apsolutizaciji subjektivnog faktora. Apsolutizacija objektivnih zakonitosti se mani-
festovala u prenaglašavanju značaja ekonomskog faktora, gubeći iz vida svu među-
zavisnost svih društvenih faktora. To je upućivalo na postojanje automatizma u
društvenom razvoju i prouzrokovalo oportunizam u praktično-političkom delova-
nju. Apsolutizacija, pak, subjektivnog faktora se manifestvoala u prepotenciranju
uloge političkog faktora i organizovane svesti odnosno u proglašavanju državne si-

358

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

le za glavnu pokretačku snagu društva, a time u odbacivanju bilo kakvih objektiv-
nih zakonitosti. Sve je to, razume se, imalo štetne posledice, i u teoriji, i u društve-
noj praksi.
Marksistička teza da se pokretačke snage sveukupnog društvenog razvoja
nalaze u načinu proizvodnje, tj. u produkciji i reprodukciji stvarnog života, još du-
go će odolevati svim mogućim kritikama. Jer, "…ljudi se ne mogu osloboditi nu-
žnosti da od prirode odvajaju sredstva za život, da prerađuju prirodu i prilagođava-
ju je svojim potrebama, a procesi i odnosi koji se na toj aktivnosti zasnivaju, pred-
stavljaju osnovu društvene egzistencije i krajnji su pokretač društvenog razvitka".

Dok je za prvu naučno-tehnološku revoluciju bila odlučujuća parna mašina,
za drugu – električna energija, za treću – automatizacija, kibernetizacija i kompju-
terizacija, danas, za četvrtu naučno-tehnološku revoluciju, najmoćniju društvenu
energiju i glavnu pokretačku snagu, bez koje se ne može zamisliti dalji društveni
razvoj, predstavlja

ZNANJE (INFORMACIJA).

Klasični industrijalizam, koji je

tri veka vladao svetom, ustupio je mesto post-industrijskoj (kompjutersko-informa-
tičkoj i biološkoj) revoluciji, koja se temelji na bitno različitim principima i karak-
teristikama. U samom srcu društva, "aktiviraju se potpuno nove pokretačke snage
na strani tehničkih i ljudskih sila, koje otvaraju horizont nove civilizacije, čiji profil
tek naslućujemo".

Istorijski tipovi društva

             U toku svog istorijskog razvoja, društvo je prolazilo kroz različite oblike,
dobijajući i specifična obeležja u pojedinim fazama. Otuda je i periodizacija druš-
tvenoga razvoja, odnosno utvrđivanje istorijskih tipova društva, jedan od ključnih
problema sociologije. Zavisno od polaznih kriterijuma za razlikovanje razvojnih
stupnjeva društva, u sociološlkoj literaturi se suočavamo sa raznim pristupima. Bez
namere da šire ulazimo u brojne klasifikacije društvenoga razvoja, pomenućemo
samo neke.
             Ogist Kont je, na primer, polazeći od duhovnog (intelektualnog) principa,
njegovih oblika koji dominiraju u pojedinim fazama društvenoga razvoja, te stup-
njeve podelio na vojno-teološki, kritičko-metafizički i industrijsko-naučni (poziti-
vistički).
             Da bi izbegli apstraktne kriterijume klasifikacije, mnogi teoretičari, pak,
naročito istoričari, polaze od karakteristika stvarnog života i nastoje da utvrde kri-
terijum razlikovanja na bazi komparacije raznih svojstava konkretnih društvenih

Dr Radoslav Ratković, Pokretačke snage i društveni razvitak (Osnovi nauke o društvu,

grupa autora), Rad, Beograd, 1976, str. 494.

Vidi: Miroslav Pečujlić, Drama socijalizma, "Jugoart"-Zagreb-"Prosveta"-Beograd, 1989,

str. 378.

359

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

društvo koje bi u potpunosti odgovaralo pojmu društveno-ekonomske formacije. To
znači da nema društva koje bi se moglo označiti kao "čisto" robovlasničko ili "čisto"
feudalno, kapitalističko i dr. Imajući to u vidu, ukratko ćemo se zadržati na istorij-
skim tipovima društva, po osnovi kriterijuma društveno-ekonomske formacije.

Prvobitna zajednica

je prva društveno-ekonomska formacija, koja se od-

nosi na početni period razvoja ljudskog društva. Ona je nastala na prelazu čoveka
iz "prirodnog" stanja u društveni život, društvo, kao specifičnog kvaliteta prirode.
U njenom razvoju se uočavaju dva perioda, i to:

divljaštvo

varvarstvo

             Divljaštvo se deli na tri perioda: niži (sakupljačka privreda), srednji (pro-
nalazak vatre i raznih oruđa za rad) i viši stupanj (upotreba luka i strele, drvenog
posuđa i dr.).
             Varvarstvo je viša faza u razvoju prvobitne zajednice, koja, takođe, obu-
hvata tri stupnja: niži (grnčarstvo i dr.), srednji (prelazak sa kamenog na metalno
doba) i viši stupanj (topljenje gvozdene rude i pravljenje oruđa od gvožđa). U sred-
njoj i višoj fazi varvarstva izvršene su dve velike društvene podele rada: podela na
zemljoradnju i stočarstvo i odvajanje zanatstva od zemljoradnje, čime su stvoreni
uslovi za pojavu privatne svojine i podelu društva na klase. Kasnije, došlo je do
treće društvene podele rada, kada se pojavljuje trgovina.
             Osnovnu karakteristiku prvobitne zajednice čini nizak ekonomski nivo raz-
voja društva. Društveni odnosi su bili besklasni i neeksploatatorski. Nije bilo pri-
vatne svojine. Zajednički se radilo i zajednički delilo. Društvena svest je bila neraz-
vijena i nediferencirana, a njen glavni oblik je bila religija.
             Raspadanje prvobitne zajednice je započelo onda kada je došlo do pojave
viška proizvoda, odnosno privatne svojine, što je dovelo do podele društva na kla-
se, a zatim i do pojave najznačajnijih institucija klasnog društva (država i dr.).

Robovlasničko društvo

je prva klasna društveno-ekonomska formacija.

Društvenu osnovu robovlasničkog društva čini robovlasnička privatna svojina, koja
označava ne samo svojinu nad sredstvima za rad i proizvodnju, već i svojinu nad
robovima.
Osnovne klase u robovlasničkom društvu su robovlasnici i robovi. Robo-
vlanici su, za razliku od robova koji su smatrani "oruđima koja govore", imali pri-
vilegovani društveni položaj. Interesi robovlasnika i robova su bili oštro suprotsta-
vljeni, što je dovodilo do klasne borbe. Ta borba je poprimala vrlo različite oblike,
počev od protesta, preko pojedinačnih pobuna, do velikih ustanaka. Međutim,
ustanci robova nisu bili dovoljno organizovani, jer nisu bili zasnovani na određenoj
ideologiji. Oni nisu bili usmereni na rušenje robovlasničkog sistema, već su značili
revolt protiv bezdušne eksploatacije. Ipak, oni su doprinosili unutrašnjoj destabili-
zaciji robovlasničkog sistema.

361

- 362 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Bitan faktor koji je doveo do raspadanja robovlasničkog sistema, u suštini,
nisu bili ustanci robova, već

nezainteresovanost robova za proizvodnju,

zbog

eksploatatorskog položaja u kome su se nalazili. To je otežavalo dalji ekonomski
razvoj, pa je vremenom izlaz nađen u kolonatu, kada vlasnici latifundija uspevaju
da postignu veću zainteresovanost robova za rad, pre svega, davanjem manjih par-
cela poljoprivrednog zemljišta u zakup. Zemlju su dobijali siromašni poluslobodni
seljaci i robovi. Kolonatski sistem se tako pojavljuje kao prelazni oblik između ro-
bovlasničkog društva i feudalizma.
Robovlasničko društvo je prva društveno-ekonomska formacija u kojoj se
pojavljuje država, kao aparat nasilja (fizičke prinude). Pored toga, oštra podela na
umni i fizički rad dovela je do diferencijacije društene svesti. Pri tome, kao pose-
ban oblik društvene svesti pojavljuje se filozofija, u čijim okvirima je bilo sadržano
celokupno saznanje. Ipak, iako je došlo do snažnog razvoja filozofije, njen domet
je bio ograničen, zbog ograničenosti samih naučnih saznanja.

Feudalizam

je druga klasna društveno-ekonomska formacija koja predsta-

vlja viši stepen razvoja klasnog društva. Osnovne društvene klase su feudalci
(plemstvo i sveštenstvo) i kmetovi. Eksploatacija je imala oblik rente, najpre kao

radna renta

(kuluk), a zatim kao

naturalna

novčana

renta.

U okviru radne rente kmet nije dobijao nikakvu naknadu od strane feudalca
za svoj rad, jer jedino pravo koje je sada imao to je pravo na život i pravo da radi
za račun feudalnog gospodara.
U okviru naturalne rente kmet je imao obavezu da feudalcu preda određenu
količinu proizvoda, ali i pravo da zadrži za sebe određeni procenat proizvoda. Pri
tome, kmet je snosio sve rizike prirodnih uslova. Ipak, ovaj oblik rente davao je ka-
kav-takav materijalni stimulans. Ukoliko kmet više proizvede, utoliko će ne samo
lakše odgovoriti obavezama prema feudalcu, već će više obezbediti i za sebe. Sve
je to dovelo do razvoja trgovine (razmene), tako da je feudalac mogao da dođe do
onih proizvoda koje nije mogao dobiti na svom posedu.
Novčana renta je ona faza u razvoju feudalizma kada je kmet svoje obave-
ze prema feudalcu morao da ispunjava u novcu. On je morao da unovči proizvede-
no, preuzimajući na sebe još veće rizike.
Država u feudalizmu je menjala svoje oblike, pri čemu je monarhistički ob-
lik vladavine bio dominantan (patrijarhalna, staleška i apsolutistička monarhija).
Društvena svest u feudalizmu je nosila obeležje feudalne svojine i hijerhij-
sko-staleške organizacije društvenog života. Nju karakteriše veći stepen diferenci-
ranosti u odnosu na raniji period, a dominantni uticaj je imala religija, tako da je te-
ološki pogled na svet bio bitna karakteristika Srednjeg veka. Pod uticajem religije
je bila i filozofija. Isto tako, i nauka je bila opterećena religijskim uticajem.

362

- 364 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

do snažnog ekonomskog razvoja. Izvršena je naučno-organizovana proizvodnja,
odnosno industrijska revolucija i stvoreni preduslovi i uslovi za razvoj nacionalnog
i svetskog tržišta.
Prosta kooperacija je takav oblik poslovne saradnje gde je više proizvođača
– zanatlija okupljeno pod istim krovom. Tehnička podela rada još uvek ne postoji,
a svako obavlja proces rada od početka do kraja. U takvim uslovima stepen eksplo-
atacije je još uvek relativno nizak, jer su sredstva za proizvodnju još uvek nedo-
voljno razvijena, produktivnost niska,a obim proizvodnje mali.
             U fazi manufakture, međutim, sredstva za rad su nešto savršenija, što do-
vodi do povećanja produktivnosti i obima proizvodnje, pa je i stepen eksploatacije
nešto veći. Manufaktura je faza usavršavanja sredstava za proizvodnju, poboljšanja
organizacije rada i dr. To je osnovni oblik proizvodnje sve do pojave industrijske
revolucije. Pred kraj XIX veka, kada je došlo do niza tehničkih pronalazaka, poseb-
no parne mašine i upotrebe pare kao pogonskog goriva, manufaktura prerasta u ma-
šinsku industriju.
             Mašinizacija industrije imala je niz socijalnih posledica. Mašina vrši poti-
skivanje radnika iz procesa rada i dovodi do stvaranja rezervne vojske radnika.
Radnici su tako prinuđeni da prihvataju svakojake uslove rada, što je za kapitaliste
bila vrlo povoljna prilika za ucenjivanje radnika, za snižavanje najamnine, a samim
tim i za povećanje stepena eksploatacije radnika.

Monopolizam sa imperijalizmom

predstavlja višu fazu u razvoju kapitali-

zma, a počinje poslednjih decenija XIX veka. Osnovne karakteristike ove faze u raz-
voju kapitalizma su: prvo, koncentracija proizvodnje i kapitala; drugo, stvaranje ban-
kovnog i industrijskog kapitala, a time i stvaranje finansijskog kapitala i finansijske
oligarhije; treće, izvoz kapitala; četvrto, podela sveta na monopolske saveze; i, peto,
završena je teritorijalna podela sveta među najvećim kapitalističkim državama.
U ovoj fazi razvoja kapitalizma, na mesto slobodne konkurencije dolazi
diktatura monopola i monopolskih saveza (koncerni, karteli, trustovi, akcionarska
društva i dr.). Konkurencija se sada vodi oko monopola na osvajanje nacionalnog i
svetskog tržišta. Pošto su nacionalni okviri postali preuski, ekspanzija je potražena
u međunarodnim okvirima, što dovodi do prerastanja monopolizma u imperijali-
zam, a time i do ekonomskog, ali i političkog potčinjavanja mnogih zemalja sveta.
Pri tome, jačanje novih kapitalističkih država rađa zahteve za novom podelom sve-
ta, što dovodi do pojave imperijalističkih, ali i nacionalno-oslobodilačkih ratova i
proleterskih revolucija. Imperijalizam je, dakle, zaoštrio i produbio protivrečnosti
kapitalističkog načina proizvodnje i preneo ih na međunarodni teren. Izlaz je potra-
žen u intervenciji države, što je označilo novu fazu u razvoju kapitalizma.

Državni kapitalizam

karakteriše snažnija intervencija države u ekonom-

sku sferu društva. Ta intervencija počinje od velike ekonomske krize (1929–1932),

364

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

a kasnije postaje sve intenzivnija.
Državni kapitalizam kvalitetno ne menja kapitalističke proizvodne odnose.
Radi se samo o jačanju državne (javne) svojine. Država to ostvaruje raznim mera-
ma: nacionalizacijom, investiranjem i otvaranjem novih preduzeća i dr. Pri tome,
država preuzima upravjanje vitalnim privrednim granama, kao: energetikom, tran-
sportom, hemijskom industrijom, nekim granama rudarstva i dr. Na taj način, uspo-
stavljanjem veće kontrole nad čitavim ekonomskim životom, država sebi obezbe-
đuje raspolaganje sve većim delom nacionalnog dohotka.U oblasti soljno-trgovin-
ske politike država štiti domaću privredu, propisujući visoke carinske stope, sve do
raznih administrativnih zabrana. Isto tako, država ostvaruje i sve veći utcaj u obla-
sti socijalne politike, planiranja i dr.
Teorijska predviđanja da će se, podruštvljavanjem proizvodnje u razvije-
nom kapitalizmu, stvarati pretpostavke za novi tip društva, za socijalizam kao svet-
ski proces, nisu se obistinile. Naprotiv,

kapitalizam je sve više nalazio nove forme

adaptacije za brži društveni razvoj, pokazujući "…sposobnost regeneracije i iznala-
ženja odgovora na probleme strukturalne krize".

Jedna od glavnih karakteristika savremenog kapitalizma, posle sloma real-
-socijalističkih sistema, jeste njegova

snažna ekspanzija na Istok.

Bivše socijali-

stičke zemlje, posebno Rusija, predstavljaju značajno tržište svetskog kapitala, iz-
vor jeftinih sirovina, stručne i jeftine radne snage. U tom smislu se danas govori o
svetskom procesu kapitalizma, za razliku od ranijeg perioda, kada se govorilo o
svetskom procesu socijalizma. Kapitalizam danas, u cilju razrešavanja aktuelnih
problema svoje sopstvene strukturalne krize, uporno proširuje svoja područja
uticaja, koristeći nova sredstva i metode borbe za planetarnu dominaciju. Otuda i
potreba da se nešto više kaže o savremenom kapitalizmu.
Kapitalizam se razvija već nekoliko vekova, kao proizvod građanskih revo-
lucija, zapadno-evropskog racionalizma i individualizma, uspona nauke i tehnike.
U istorijskom smislu reči, kapitalizam je revolucionarna društveno-ekonomska for-
macija, jer je radikalno izmenio veliki deo sveta.
U antropološkom pogledu, kapitalizam se koreni na ljudskoj pohlepi i ego-
izmu. U ekonomskom pogledu, pre svega, u svom početnom razvoju, on počiva pr-
venstveno na najamnom radu i eksploataciji. U savremenim uslovima, kapitalizam
se razvija, pre svega, putem znanja, ogromnih ulaganja u stručno-naučne kadrove i
tehničko-tehnološke i ekonomske inovacije. Nijedna društveno-ekonomska forma-
cija nije uspela da toliko poveže svet prema svojim zakonitostima, koliko je to us-
peo da učini kapitalizam, dajući tako veliki doprinos jačanju procesa globalizacije
na osnovama tehničko-tehnoloških, ekonomskih i informacionih veza.

Jovica Trkulja, Socijalizam na sudu istorije, NIRO, Mladost, Beograd, 1990, str. 21.

365

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

ekonomske razlike u svim delovima sveta: u kapitalističkoj Americi i
u ,,komunističkoj’’ Kini, ali i u veoma siromašnoj Africi, tako da manji broj
enormno bogatih ljudi postaje sve bogatiji, a ogromna većina siromašnih – sve
siromašnija.

U cilju ostvarivanja što većeg profita i osvajanja novih tržišta, danas postoji
surova konkurencija i među vodećim kapitalističkim državama, pre svega, između
SAD i Japana, ali i između SAD i Zapadne Evrope, kao i svake kapitalističke ze-
mlje ponaosob. Sve se one uključuju u borbu za tržište i svoje sfere uticaja. Upravo
ta borba za preraspodelu tržišta, političke i vojne moći u svetu među kapitalistič-
kim državama, bila je uzrok I i II svetskog rata. Nije neosnovana pretpostavka da
će ta borba, u savremenim uslovima, poprimiti drastične forme, uključujući i oru-
žane. Naravno, kapitalizam za sada uspeva to da izbegne, pre svega, ekspanzijom
prema evroazijskom području (Rusija, Kina, Indija), nailazeci na velike otpore koje
nastoji da savlada primenom fleksibilnih i raznovrsnih metoda.

Savremeni kapitalizam najmoćnijih zemalja, bez sumnje, sadrži u sebi i

logiku sile.

Ona dolazi do izražaja ne samo kada su eventualno ugrožene privilegije i

bogatstvo, već i pri sticanju novih privilegija i bogatstava. Instrumenti sile nisu samo
vojni, nego, pre svega, ekonomski, ideološko-politički, tehnološki, informaivno-pro-
pagandni. Vojni instrumenti sile su na poslednjem mestu i uključuju se tek onda kada
ostali instrumenti ne daju rezultate. Do novog (trećeg) svetskog rata je mala verovat-
noća da se dođe, ali su zato mogući tzv. "molekularni" i "posrednički" ratovi. Te rato-
ve, uglavnom, uzrokuju razvijene kapitalističke zemlje, a zatim ih rasplamsavaju ili
gase, zavisno od njihovih globalno-strateških interesa. To se može videti na mnogim
primerima, kao: raspad bivšeg SSSR-a, raspad bivše SFRJ, bombardovanje Srbije od
strane NATO-a i unilateralno proglašenje nezavisnosti Kosova i Metohije i dr.
Kriza savremenog kapitalizma ne može da se komparira sa krizom u neraz-
vijenim i bivšim socijalističkim zemljama, jer kriza kapitalizma ima relativno pod-
nošljivije oblike.

Realno se može predpostaviti da će razvijene kapitalističke

zemlje i dalje nastojati da sopstvenu krizu prenesu na ostali deo sveta, što danas
velikim delom i uspevaju. Pokazalo se, kao što je već rečeno, da kapitalizam, upr-
kos dubokoj krizi, veoma vešto iznalazi nove forme adaptacije za svoj opstanak i
dalji razvoj.

Socijalizam

je u marksističkoj društvenoj teoriji, sa stanovišta tipologije,

odnosno periodizacije društveno-istorijskog razvoja, označen kao prelazni period
između kapitalizma i komunizma, kao niža faza komunizma, odnosno kao "nezreli"
komunizam.

Vidi: Nenad Radičević, Bogati ipak ne plaču, ,,Politika’’ od 15.08.2011., str.2

367

- 368 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

             Klasici marksizma su predviđali da će socijalizam doći posle razvijenog
kapitalizma. Ali, uprkos takvim predviđanjima, socijalizam je pobedio u nerazvije-
nim zemljama, suočivši se sa niskim stepenom ekonomskog razvoja, a samim tim,
sa veoma teškim ekonomskim problemima. Konstituisan je politički sistem (tzv.
diktatura proletarijata) na osnovama državne svojine i planske privrede, ali i sa du-
bokim uverenjem da će se u uslovima političkog monizma i jednopartijskog siste-
ma, preko vlasti državno-partijskih vrhova, stvoriti pretpostavke za vlast radničke
klase, a preko te vlasti, posle "niza decenija", za besklasnu komunističku organiza-
ciju društvenog života.
             Međutim, višedecenijsko iskustvo je pokazalo da uspostavljeni model soci-
jalizma, sa dubokim raskorakom između proklamovanog i stvarnog, nije ispunio
očekivanja. Štaviše, zapao je u duboku ekonomsku, političku i moralnu krizu, što
je i dovelo do njegovog raspada i okretanja ka tržišnoj privredi, političkom plurali-
zmu i pravnoj državi.
             Glavni uzroci sloma real-socijalizma teoriljski su još nedovoljno osvetlje-
ni, uprkos člinjenici što su razvoj i suštinske odlike tog sistema, kao celine, pred-
met brojnih teorijsko- naučnih analiza. Ipak, polazeći od postojećih teorijskih ana-
liza, mogu se identifikovati neki bitni i nesumnjivi uzroci.
             Mnogi društveni teoretičari danas smatraju da je jedan od ključnih uzroka
krize socijalizma, pored ostalog, prevelika

dominacija političkog faktora

. Potce-

njujući i anulirajući emancipatorska dostignuća građanskog društva u pogledu or-
ganičavanja i regulisanja političke vlasti, socijalizam se, u velikoj meri, lišio odbra-
mbenih mehanizama obuzdavanja nasrtljivosti političke vlasti, što je ostavilo veo-
ma negativne posledice po progresivni društveni razvoj. U prvom planu stratega
socijalizma bilo je pitanje kako zauzeti političku vlast, a ne kako je upotrebiti, još
manje kako je obuzdati. Socijalizam nije uspeo da izgradi odgovarajući mehanizam
obuzdavanja političko-državne vasti.
Pored dominacije političkog faktora i negativnih posledica koje on sa so-
bom nosi, drugi veliki uzrok krize i dezintegracije socijalizma je

u načinu formi-

ranja

upravljačkog sloja

, koji nužno vodi gubitku njegovih sposobnosti za upra-

vljanje društvom sa stanovišta opštedruštvenih interesa i društvenog progresa. Reč
je, naime, o primeni principa birokratske selekcije, koji uvažava kriterijum posluš-
nosti, a ne sposbnosti. To je imalo za posledicu da se, na jednoj strani, učvršćuje
vladajuća politička elita, bez sposobnosti za upravljanje društvom, a s druge strane,
da se neprestano širi krug inteligencije, ali bez mogućnosti da njeno stvaralaštvo i
uticaj dođu do izražaja.
Sledeći uzročni splet krize socijalizma i njegovog raspada je u orijentaciji
autoritarne socijalne države na takav način zadovoljavanja socijalnih potreba ljudi,
koji vodi

pasivizaciji i socijalnoj inertnosti,

u smislu da ne mora mnogo da se ra-

di da bi se imalo zaposlenje i socijalna zaštita. Ili, da ne mora da se mnogo zna da

368

- 370 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

materijalno bio moćniji, tehnološki superiorniji, a politički bolje integrisan i zasno-
van na modelu liberalne i parlamentarne demokratije.
Međutim, treba reći da spoljni pritisak, ma koliko bio kontinuiran i znača-
jan, nije mogao sam po sebi dovesti do sloma bivših socijalističkih sistema. Uzroci
njegovog raspada su, pre svega, unutar-sistemskog karaktera. U stvari, sama kriza
funkcionisanja sistema real-socijalizma bila je objektivna podloga za njegov ras-
pad. Do faktičkog raspada je došlo onda kada je usledilo delovanje nekih dodatnih
faktora, koji su tu objektivnu podlogu (dejstvo spoljnjeg faktora i unutar-sistemska
kriza) još više aktuelizirali. Ti dodatni faktori bi mogli da se svedu na sledeće: (1)
uvođenje političkog pluralizma; (2) zatečenost aparata sile neočekivanim promena-
ma; i (3) osobine vodećih političkih lidera.

             Uvođenje političkog pluralizma je brzo dovelo do erozije zvanične ideolo-
gije i gubitka uticaja vladajuće političke partije, jer priroda tog sistema nije mogla
da podnese javnu kritičku reč. Pored toga, aparat vojne i policijske sile nije znao
kako da reaguje u uslovima napuštanja jednopartijskog sistema i veoma jakih dez-
integrativnih tendencija sa izrazito nacionalističkim obeležjem, jer nije bilo jasne
"komande" odozgo, od strane državno-političkih vrhova. Najzad, kada je reč o oso-
binama vodećih političkih lidera, pokazalo se da oni nisu bili dorasli težini ukupne
društvene situacije u poslednjoj deceniji XX veka, jer su nastojali da jačaju svoju
ličnu političku moć na krilima patološkog nacionalizma, razgorevajući međunacio-
nalne sukobe, a sve pod vidom borbe za mir i društvenu stabilnost.
             Urušavanje real-socijalizma došlo je kao rezultat sticaja svih ovih dodatnih
faktora   i   njihove   socijalno-sistemske   podloge,   odnosno   duboke   i   sveobuhvatne
krize. Pri tome je, nažalost, najtežu dramu doživeo jugoslovenski socijalizam, iako
je imao relativno veći stepen demokratije u odnosu na druge modele socijalizma,
jer je bio otvoreniji i za Istok i za Zapad, a uz to imao mnoge isnstitucije koje su
karakteristične za građansko društvo.
              Od presudnog značaja za rušenje socijalističkog sistema u nizu zemalja
bila   je   dezintegracija   sovjetskog   socijalistickog   sistema.   Svojom   veličinom   i
potencijalom,   bivši   SSSR   je   figurirao   kao   svetska   sila   koja   je   predstavljala
protivtežu Zapadu i bio u velikoj meri garant svetskog mira i bezbednosti. Da li je
dezintegracija SSSR-a bila nužna ili ne, to je posebno pitanje, ali ostaje činjenica
da su sve socijalističke države, više-manje, u dugom periodu svoje istorije posle
Drugog   svetskog   rata,   zaostajale   u   svome   razvoju   u   odnosu   na   razvijene
kapitalističke   zemlje,   uprkos   ostvarenim   rezultatima.   Krutost   socijalističkih
sistema,   nesposobnost   i   nemoć   da   efikasno   rešavaju   nagomilane   probleme,

Vidi: Zoran Vidojević, Uvod u sociologiju, Obrazovni informator, Beograd, 1997., str.

164.

370

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

posebno   u   sferi   ekonomije,   došle   su   do   punog   izražaja,   najpre   u   relativno
zatvorenim i izolovanim zemljama, a zatim u svim ostalim.
                           U bivšoj SFRJ su mnoge slabosti samoupravnog modela socijalizma
dostigle   vrhunac   Dok   je   najveći   broj   zemalja   sveta   video   svoju   šansu   u
povezivanju i integracijama različite vrste, SFRJ se, pod destruktivnim uticajem
unutrašnjih   i   spoljnih   faktora,   sve   više   razjedinjavala   (ekonomski,   politički   i
nacionalno), što je rezultiralo njenim raspadom i stvaranjem nezavisnih država.
Građanski (međunacionalni) ratovi na prostorima bivše SFRJ, u poslednjoj deceniji
XX veka, po stravičnim stradanjima i zločinima, po genocidu i etničkom čišćenju,
ostaće   zapamćeni   u   istoriji   kao   najstrašniji   i   najkrvaviji     ratovi,   sa   teškim
posledicama čije će saniranje zahtevati mnogo vremena i napora.
              Na razvalinama real-socijalističkog sistema uvodi se kapitalistički sistem.
Taj   proces   je   označen   imenom   "tranzicija",   kao   prelaz   iz   netržišne   u   tržišnu
privredu i od totalitarno-autoritarnog na demokratski politički sistem. Dosadašnje
iskustvo   pokazuje   da   je   taj   proces   veoma   kompleksan   i   težak,   jer   se   u   svojoj
početnoj   fazi,   skoro   kao   neminovnost,   kapitalizam   manifestuje   u   njegovim
najgrubljim oblicima, kao "divlji" kapitalizam, sa "pljačkaškom" privatizacijom.
Kapitalistički Zapad je sličnu fazu ("prvobitna akumulacija kapitala") prošao pre
više   stotina   godina,   a   danas,   u   uslovima   globalizacije   i   visokog   nivoa   razvoja
nauke, tehnike i tehnologije, nalazi nove forme jačanja svoje ekonomske, političke
i vojne moći.
                Jugoslovenski projekat samoupravnog socijalizma ostao je iza nas, za
neke   kao   neostvareni   ideal   ili   kao   iluzija,   a   za   neke   kao   jedan   od   primera
neisprobanog projekta društvene organizacije, koji mora da čeka novu istorijsku
šansu. Međutim, već sa ove istorijske distance se može reći da je samoupravljanje
bilo   suviše   preuranjeno,   pogotovo   ako   se   ima   u   vidu   činjenica   da   je
uvedeno ,,odozgo’’, a ne ,,odozdo’’. Takvo ,,oktroisano’’ samoupravljanje - kakvo
poznaje bivša SFRJ, nametnuto i strogo kontrolisano od strane državne i političke
birokratije, sa pretenzijom da se konstituiše kao celovit društveni sistem -   nije
moglo da ima perspektivu, uprkos značajnim rezultatima, jer se realno nije moglo
očekivati da će se upravljačko-politička birokratija dobrovoljno odreći vlasti. Zato
će samoupravljanje ostati kao ideja kojoj će se uvek težiti. Slični ideali, pa i iluzije,
uvek će postojati, kao što su uvek i postojali, jer oni, pored negativne, imaju i svoju
pozitivnu dimenziju. Uostalom, još je Veber  govorio da ljudi nikad ne bi mogu da
ostvare moguće, ako ne traže nemoguće...
                Pitanje budućnosti socijalizma, kakav on još uvek živi u predstavama
mnogih   ljudi,   učinjeno   je   prilično   diskutabilnim,   pogotovo   što   razvijeni
kapitalizam,   u   savremenoj   državno-kapitalističkoj   fazi   svoga   razvoja,   pokazuje
sposobnost regeneracije i nalazi nove forme adaptacije. Teorijska predviđanja da

371

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

             Iz boljševičke optike, na primer, izgledalo je da je dovoljno osvojiti držav-
nu vlast, jer se verovalo da se jedino putem državne vlasti može ostvariti zamišlje-
no. To je, razume se, bila iluzija. Ali, posle sloma real-socijalizma, pojavila se no-
va iluzija, da će uvođenje tržišta i političkog pluralizma, samo po sebi, dovesti do
visokorazvijenog društva. Na primer, umesto totalne državne (društvene) svojine –
totalna privatizacija; umesto autoritarne (paternalističke) socijalne države – razara-
nje socijalne države i nagla polarizacija na uski sloj bogatih i masovno osiromaše-
nje sveta rada i znanja; umesto starog totalitarizma – novi antikomunistički i nacio-
nalistički totalitarizam, odnosno razni vidovi autoritarizma; itd. Sigurno je da ovi
ekstremi ne mogu dovesti do poboljšanja kvaliteta realnog života.
             Realno je očekivati da će se civilizovane socijalne borbe na tlu bivših soci-
jalističkih zemalja voditi u pravcu uspostavljanja modernog pluralističkog društva,
nižeg nivoa razvijenosti u odnosu na Zapad. To podrazumeva orijentaciju na kom-
pleksniji tip ekonomije; na iznalaženje mere uravnoteženosti između državne i pri-
vatne svojine; između konkurencije (slobodnog tržišta) i solidarnosti; između prav-
ne i socijalne države. Isto tako, to podrazumva oblikovanje nove političke kulture,
koja treba da bude plod oba pola političkog života: demokratske kulture pozicije
(vlasti) i demokratske kulture opozicije. Najzad, to podrazumeva i činjenicu da svi
politički akteri, u jedinstvu nacionalne različitosti i poštovanja manjinskih prava,
budu okrenuti ka racionalnijim i humanijim formama ukupnog života.
             Pitanje usmerenosti društvenog razvoja, neodvojivo je od pitanja: kuda ide
savremeni svet,

koji su magistralni putevi svetskog razvitka

U teorijskoj analizi savremenog sveta, shvaćenog u smislu svih postojećih

društava, država i naroda na planeti, odnosno u smislu čovečanstva – mora se poći
od globalnog svetskog sistema i zakonitosti njegovog funkcionisanja. Bez ulaženja
u širu elaboraciju, ovde ćemo ukazati na neke bitne tendencije.
             Za savremeni svet bi se moglo reći da je jedinstven i nejedinstven. On je
jedinstven u smislu sve tešnjeg povezivanja na bazi tehničko-tehnoloških, informa-
cionih,   ekonomskih,   političkih,   vojnih   i   kulturnih   veza.   Najvažniji   procesi   koji
vode stvaranju svetskog sistema su: sve veća i tešnja ekonomska međuzavisnost
(svetsko tržište i transnacionalne korporacije); informatička revolucija; stvaranje
globalnih medija; konstituisanje međunarodnih, nadnacionalnih organizacija, koje
ograničavaju   nacionalni   suverenitet;   kao   i   stvaranje   regionalnih   integracija
(Evropska unija, Organizacija za saradnju Amerike, Kanade i Latinske amerike,
zatim zemlje Pacifičkog pojasa i dr.). Naravno, to ne znači da pojedinačna društva
nisu više samostalna, već to znači veću međuzavisnost, povezanost svih društava
(zemalja), kao i stvaranje mreže nadnacionalnih institucija. Pri tome, nažalost, iste
one sile koje povezuju istovremeno izazivaju i duboke podele sveta.
             S druge strane, svet je istovremeno i nejedinstven, u smislu što, nasuprot
procesima globalizacije, postoje i procesi antiglobalizacije. Postoje lokalni ratovi,

373

- 374 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

antagonizmi društveno-političkih sistema, nacija, religija, kultura i državnih vođ-
stava, koji otežavaju globalizaciju u smislu progresivnog povezivanja savremenog
sveta. U okviru ovih procesa koji otežavaju globalizaciju, svakako je najvažniji
proces sve većeg produbljivanja jaza između razvijenih i nerazvijenih. Dovoljno je
pomenuti podatak da danas oko 20% stanovništva drži u svojim rukama preko 80%
svetskog bogatstva, dok preko 80% svetskog stanovništva spada u sirotinju.
             Prethodnica teorije globalizacije je teorija konvergencije društvenih siste-
ma, koja polazi od toga da postoje bitno isti procesi u svim industrijskim zemljama,
nezavisno od karaktera društvenih sistema. Polazeći od toga, teorija konvergencije
izvodi zaključak o istorijskom približavanju socijalizma i kapitalizma. Danas je vr-
lo evidentno da se je to približavanje i ostvarilo, ali pod dominacijom političke,
ekonomske i tehnološke moći Zapada na čelu sa SAD.
             U savremenom svetu postoje nekoliko najmoćnijih geopolitičkih regiona:
SAD; Evropska unija; Pacifik (Japan, J. Koreja, Tajvan, Hong Kong, Singapur);
zatim, Rusija, odnosno Ruska federacija i Kina, čija moć sve više raste; takođe,
ovde treba imati u vidu i značajnu ulogu mnogoljudnih i geografski prostranih
zemalja kao što su Indija, Nigerija, Brazil; i dr. Reč je o geopolitičkim regionima i
zemljama koje faktički određuju sudbinu savremenog sveta.
             Vrlo je verovatno da će ovi centri svetske moći  u budućnosti sve više su-
kobljavati u borbi za ekonomsku, političku i vojnu nadmoć. Takvu mogućnost je
upravo nagovestila Rusija 2008. godine svojom vojnom intervencijom u Gruziji i
priznavanjem samostalnosti gruzijskih pokrajina Južne Osetije i Abhazije, čime je
jasno stavila do znanja da je došao kraj unipolarnog sveta na čijem je čelu SAD i
NATO. Naravno, to još uvek ne znači da su SAD i NATO sišli sa vrha piramide
svetske moći; to samo znači da je ta unipolarnost, u sadašnjim uslovima, prilično
‘’uzdrmana’’, pre svega, od strane Rusije, ali i drugih velikih i moćnih država.

             Realna budućnost savremenog sveta ne podrazumeva unipolarnu strukturu
sveta, već multipolarni sistem sile i moći. Multipolarnost se, po svemu sudeći, na-
meće   kao   nužnost,   pri   čemu   će,   svakako,   nacionalne,   religijske   i   druge   odlike
država i naroda u pregrupisavanju snaga i dalje igrati važnu ulogu.
                         Kao što je poznato, unipolarnost u svetskoj zajednici nije neka nova
pojava. Postojalo je do sada bar desetak tzv. novih svetskih poredaka, kada je jedna
sila pokušavala da uspostavi svetsku dominaciju. Na primer, osvajanja Aleksandra
Makedonskog i brzi nestanak moćnih carstava (persijsko, egipatsko, indijsko, mon-
golsko), zatim, Krstaški ratovi, Napoleonova osvajanja, I i II svetski rat i dr. U suš-
tini, to su bili pokušaji uvođenja novih odnosa među državama i uspostavljanja no-
ve  svetske   hijerarhije,  koja  je   odgovarala  potrebama   određenih  centara  svetske
moći.
             Svi svetski poretci koji su favorizovali jednu svetsku silu nisu mogli opsta-
ti, oni su propali. Posebno je pitanje ko je platio najveću cenu za njihovo propada-

374

- 376 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Š e s t i d e o

__________________________________________________________________

SAVREMENA CIVILIZACIJA I NAŠE DRUŠTVO

Savremena naučno-tehnološka revolucija

Savremenu epohu društvenog razvoja karakteriše naučno-tehnološka revo-
lucija čije je glavno obeležje - ZNANJE, kao najmoćnija energija i pokretačka sila
društva.

Novi tehničko-tehnološki progres koji prodire u ekonomski i celokupan
društveni život, rezultat je velikih naučnih otkrića. Nauka je definitivno postala di-
rektna proizvodna snaga društva. Ekonomski i društveni napredak nacionalnih pri-
vreda i "svetskog društva", danas je u direktnoj zavisnosti od primene rezultata na-
uke i njenog daljeg unapređenja. Zato i nije čudno što u razvijenim zemljama troš-
kovi za naučnoistraživački rad danas prevazilaze ili su blizu sume svih ostalih in-
vesticija.
Za razliku od prethodnog perioda, danas se naučna otkrića primenjuju u
vremenu u kome živi i sam novator i pronalazač. U rasponu jedne generacije danas
se dešavaju veće promene nego u periodu cele ljudske istorije. Put od pronalaska
novog tehničkog izuma pa do njegove primene, danas se meri godinama.

U uslovima savremene naučno-tehnološke revolucije, kada nauka ima pri-
marno mesto, najveću ulogu i značaj u ukupnom društvenom radu ima umni (inte-
lektualni) rad. To je sasvim razumljivo kada se ima u vidu da se danas upravlja ve-
oma komplikovanim mašinama, što zahteva mnogo više znanja. Uporedo sa povla-
čenjem čovekove fizičke radne snage, u proizvodnju ulazi mnogo moćnija energija
– nauka i njena primena. Snažan razvoj proizvodnih snaga, pre svega njene

duhov-

ne komponente,

otvorio je proces koji čoveka stavlja u položaj programera, koor-

Neki naučnici, želeći da istaknu značaj informatike, savremenu naučnotehnološku revolu-

ciju nazivaju "informatičkom revolucijom", neki, pak, iz praktičnih razloga, "trećom in-
dustrijskom revolucijom", a neki, u težnji da naglase doprinos mikroelektronike - "mi-
kroelektronskom revolucijom". Bez obzira na različita imena, jasno je da se tu radi o ra-
dikalnom preobražaju ne samo tehnologija, nego i proizvodnje, energetsko-sirovinske
osnove, socijalnih nosilaca modernog progresa, socijalne strukture, pa i samog profila
civilizacije.

Tako, na primer, dok je za primenu otkrića fotografije bilo potrebno da prođe 112 godina,

za kompjuter - 21, za televiziju – 12, a za atomsku bombu – 6 godina.

376

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

dinatora, analitičara i kontrolora proizvodnih procesa. Moćni sistemi automatizova-
nih mašina preuzimaju na sebe iscrpljujući i težak parcijalni i rutinski rad, a čove-
kova delatnost se polako, ali uporno, pomera u oblast stvaralačkog rada, odnosno
istraživanja, projektovanja, kontrole i upravljanja.
U takvim uslovima, ekonomska snaga jedne zemlje sve više zavisi od na-
učnoistraživačkog rada i primene rezultata nauke, a sve manje od veličine kapitala i
broja uključenih radnika u proizvodni proces, uzetih sami za sebe, nezavisno od
ostalih faktora. To znači da se ekstenzivni činioci razvoja sve više potiskuju, a sve
više

dolaze do izražaja intenzivni i kvalitativni faktori razvoja

. Menja se

‘’pokretačko jezgro’’ tehnoloških promena. U centru nove  tehnološke strukture
stoji računar – informacija. Dok klasična mašima prerađuje materiju ili energiju,
kibernetska mašina obrađuje informacije pomoću kojih vrši kontrolu i upravljanje
proizvodnim procesima. Vodeće  industrije  postaju ‘’intelektualne  industrije’’, a
njihovo jezgro predstavlja znanje, ljudske sposobnosti. Nove vrednosti se više ne
stvaraju   fizičkim,   već   umnim   radom.   Znanje   (kulturni   kapital)   predstavlja
odlučujuću pokretačku silu istorije. Društva sa najboljim školama i fakultetima
imaće moć koju su nekada imala društva sa najviše fabrika i zemlje (obradivih
površina).

Moglo bi se očekivati da će

automatizacija, kao jedan od oblika naučno-

tehnološke revolucije, izazivati nezaposlenost, kao svog pratioca. Toga će svakako
biti u većoj ili manjoj meri, ali i relativno i apsolutno manje u odnosu na prvu indu-
strijsku revoluciju. Pored toga, realno je očekivati da će nezaposlenost koju rađa
tehnološki razvoj biti uspešnije rešavana, jer će se sa ubrzanim tehničko-tehnološ-
kim progresom otvarati novi radni izvori, a samim tim i veće mogućnosti za nova
zaposlenja, pre svega, u sektoru usluga. Izuzetak u odnosu na tu orijentaciju mogu
biti samo povremene drustveno-ekonomske krize (na primer, savremena svetska
finansijska kriza).
             Automatizacija proizvodnih procesa i tehničko-tehnološki progres uopšte,
vrši pomeranja u strukturi zaposlenih. Snažno se povećava broj kvalifikovanih i vi-
sokokvalifikovanih radnika (tehničara), a pojam kvalifikacije više nije kao nekad,
zauvek dat, već podrazumeva neprekidno (permanentno) usavršavanje i obuku u
toku   celog   radnog   veka,   u   smislu   povećanja   mogućnosti   za   relativno   čestu
promenu radnog mesta i zanimanja.
             Tehničko-tehnološki progres prouzrokuje i

strukturne promene u privre-

di svake zemlje.

Pri tome, revolucionisanje tehnike i tehnologije se ne ograničava

samo na oblast materijalne proizvodnje, već se odražava i na odnose između razli-
čitih oblasti, grana i grupacija, kako privrednih, tako i neprivrednih. U tom procesu
se menja uloga i učešće pojedinih privrednih i neprivrednih grana u ukunom stva-
ranju duštvenog proizvoda i nacionalnog dohotka. Naime, na određenom stepenu
razvoja dolazi do povećanog značaja pojedinih privrednih grana, dok se značaj dru-

377

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

potrošači koji će stalno trošiti masovno proizvedenu robu, tako da se

fokus

kapitaliste pomera od eksploatacije radnika na eksploataciju potrošača.

Pri

tome, po mišljenju nekih autora, potrošnja ima i političke konsekvence: da bi se
trošilo moraju se stalno uzimati krediti, što ima za posledicu sve veću zavisnost i
nesigurnost svih, a naročito nerazvijenih zemalja.

Savremena država je danas postala sredstvo snažnih tehničko-tehno-

loških struktura i monopola.

Ona se stavlja u njihovu službu, finansira naučna is-

traživanja, kupuje veći deo monopolske proizvodnje, pod pritiskom monopola i
multinacionalnih kompanija vodi ratove i dr. Sve to, pored ostalog, produbljuje
društvene sukobe, pri čemu se javljaju brojna nova pitanja koja traže nove odgovo-
re.Savremena država danas, u uslovima svetske finansijske krize, manifestvuje
svoju ogromnu moć, pored ostalog, i davanjem kredita određenim preduzećima i
kompanijama, iako to nije njena obaveza u tržišnoj ekonomiji, osim da probleme
amortizuje i otklanja realizacijom adekvatnih socijalnih programa.
Za savremene uslove tehničko-tehnološkog progresa i naučno-tehnološke
revolucije, karakterističan je, pored ostalog, i

fenomen tzv.

"odliva mozgova"

, od-

nosno odliv visokokvalifikovanih kadrova (stručnjaka) iz nerazvijenih u razvijene
zemlje. Za zemlje iz kojih odlaze, to predstavlja veliki gubitak, a za zemlje u koje
dolaze, veliki dobitak, jer se tako brzo i lako dolazi do gotovih stručnjaka, koji će
stvarati ne samo za sebe, nego i za zemlje u koje dolaze.
Proces "odliva mozgova" se danas kvalitativno razlikuje od ranijih migra-
cija ove vrste. Taj proces se odvija organizovano i planski, a posledica je položaja
u kome se našla nauka i naučno-istraživački rad u nerazvijenim zemljama, koje ne-
maju uslove za stručno i naučno usavršavanje. Zbog toga stručnjaci i odlaze u raz-
vijene zemlje, ali i zbog mogućnosti da svoje znanje "unovče".Ovaj proces se od-
nosi i na "obične" radnike, jer nerazvijene zemlje nemaju ekonomske mogućnosti
da otvore potreban broj radnih mesta.
Od svih socijalnih posledica naučnotehnološke revolucije, najkopleksnije
se ispoljavaju one koje su vezane za

koncept i sadržaj obrazovanja.

Znanje steče-

no o novim tehnologijama, na primer, ne može se steći i prenositi za čitav radni
vek, nego se mora neprekidno inovirati. Mora da se ‘’ruši zid koji je odvajao obra-
zovanje i život’’. Učenje za život jedanput zauvek, mora da ustupa mesto
permanentnom obrazovanju, odnosno neprestanom obrazovanju kao ‘’celoživot-
nom procesu’’. Za razliku od tradicionalne jednostavne radne snage, za savreme-
nog tehničara je nužno da celog života održava svoje znanje na nivou savremenog
razvitka. U vremenu brzog zastarevanja naučnih znanja on je primoran da uči celo-
ga života.

Vidi: R. Rihta i saradnici, "Civilizacija na raskršću", "Komunist", Beograd, 1972, str.

135/6

379

- 380 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Civilizacijske posledice naučno-tehnološke revolucije

se koncentrišu u tri

područja. Prvo područje se odnosi na

profiliranje postindustrjskog društva,

kao

najvažnije civilizacijske posledice naučnotehnološke revolucije. Stavljajući čoveka
u novi odnos prema prirodi, drugim ljudima, sredstvima rada, pa i samim predmeti-
ma rada, ona je promenila kontekst ljudskog rada i življenja u celini.
Drugi splet civilizacijskih posledica naučno-tehnološke revolucije odnosi
se na

globalizaciju skoro svih društvenih problema

. Zahvaljujući eksplozivnom

razvoju moderne nauke i tehnologije uspostavljena je sve zgusnutija komunikacio-
na mreža u skoro svim domenima života, od privrede, tržišta, kulture, nauke i obra-
zovanja, do neposrednih fizičkih komunikacija, tako da se čovečanstvo poima kao
sasvim novi entitet ("globalno selo").
Treće područje civilizacijskih posledica naučno-tehnološke revolucije se
odnosi na mnoštvo naučnih iskoraka i izvan fizičkih prostora ove planete, ka

ko-

smičkim prostorima.

Danas je teško navesti broj satelita i drugih tela koja se kre-

ću po kosmosu, a koja služe čovekovim potrebama. Bez obzira da li su te potrebe
mirnodopske ili vojne, ostaje činjenica da se proširuje prostor ljudskog delovanja,
da se i kosmički prostor humanizuje i da na svojevrstan način postaje prošireni
okvir moderne civilizacije. Za takvo proširenje ljudskog prostora prevashodnu za-
slugu imaju razni oblici kosmičkih tehnologija, telekomunikacijskih sistema i dru-
gih sredstava koja su ljudi izmislili.

Savremeni društveno-ekonomski procesi

             Svet u kome živimo karakteriše izvanredna dinamika ukupnih društvenih
promena, veoma brzo preobražavanje svih vidova čovekove društvene egzistencije.
U tom kontekstu, društveno-ekonomski procesi zaslužuju posebnu pažnju, jer pro-
mene u sferi ekonomije, nesumnjivo, daju važan pečat i svim drugim društvenim
promenama. Naravno, ovde će biti reči samo o nekim pitanjima društveno-eko-
nomskog života i tendencijama kretanja i razvoja, bez pretenzije na celovitu i pot-
punu analizu.
             Karakter društveno-ekonomskih procesa i odnosa u svetu i kod nas, pre
svega, zavisi od stepena ekonomskog razvoja i problema koji se javljaju u produk-
ciji i reprodukciji društvenog života. Ta problematika je veoma kompleksna i pod-
razumeva analizu globalno-svetske ekonomije i njenih karakteristika, ali i analizu
naše nacionalne ekonomije, kako sa stanovišta njenih specifičnosti, tako i sa stano-
višta njenog povezivanja sa globalno-svetskim ekonomskim procesima.

Na svetskom planu, danas se ostvaruje

globalizacija svetske privrede.

Istovremeno, ostvaruje se proces tranzicije i privatizacije, kao svetski trend i kao

Vidi: Dr Borisav Džuverović, cit.delo, str. 153.

380

- 382 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

mljama, ali, investirajući u inostranstvu, one povećavaju koncetraciju kapitala na
svetskom planu. U mnogim slučajevima, inostrane investicije imaju formu kupovi-
ne postojećih firmi i predstavljaju instrument iskorišćavanja prednosti tehnološkog
monopola na internacionalnom planu i ubrzanja akumulacije kapitala plasmanom
na ekonomski unosnija tržišta, nezavisno od stvarnih potreba pojedinih nacionalnih
ekonomija.
             Transnacionalne kompanije, nesumnjivo, predstavljaju jedan od najdomi-
nantnijih činilaca u savremenom razvoju svetske privrede i svetskih ekonomskih
odnosa. One su postale takva svetska sila, koja je u stanju, u skladu sa svojim sop-
stvenim interesima, da dovede do neslućenih promena u svim sferama društva, a
posebno u sferi ekonomskog života. U svojoj globalnoj strategiji podvrgavanja in-
teresa zemalja u kojima plasiraju svoj kapital, transnacionalne kompanije ne vode
mnogo računa o nacionalnim planovima, ekonomskim ciljevima i socijalnim prio-
ritetima, tako da se mnoge od tih zemalja, usled nemogućnosti da efikasno kontro-
lišu aktivnost ovih korporacija, nalaze u svojevrsnoj ekonomskoj zavisnosti.
             Transnacionalne korporacije planiraju i organizuju proizvodnju i upravlja-
nje u skladu sa razmerama raspoloživih tehničkih i proizvodnih sredstava, odnosno
zahtevima moderne tehnologije. Njihov uspeh se zasniva na dugoročnom planira-
nju, mobilisanju ogromnih finansijskih sredstava i naučno-istraživačkog potencija-
la, na njihovoj sposobnosti da brzo primene tehnološke inovacije na efikasan i ren-
tabilan način u svetskim razmerama. U takvim okolnostima, nacionalne privrede
postaju preuzak okvir za razvoj savremene tehnologije i optimalan tempo ekonom-
skog rasta, zbog čega bivaju prinuđene da iznalaze nove načine povezivanja, prila-
gođavanja i uključivanja u svetsku privredu i međunarodnu podelu rada.
             Suština funkcionisanja savremene svetske privrede se sastoji u tome što se
nacionalne privrede ponašaju, najvećim delom, u skladu sa logikom integralnog te-
ritorijalnog funkcionisanja i razvoja, a transnacionalne korporacije se ponašaju po
logici funkcionisanja transferzalnih integracija i razvoja.

Na primer, dok Evropska

unija ima interesa da kontroliše Panonski basen, Dunav i Moravsko–Vardarski ko-
ridor, dotle NATO, odnosno SAD, prave transverzalu na liniji Albanija–Kosovo i
Metohija–jug Srbije–Bugarska–Turska, ostvarujući tako kontrolu nad kritično va-
žnim prostorom kontinenta, koji nazivaju Evroazija. A upravo ova transverzala je
veoma bitna za kontrolu svih izvora energije i sirovina u Aziji. Dok se na osnovu
prve logike svetska privreda integriše približavanjem, ukidanjem institucionalnih
prepreka među nacionalnim privredama, na osnovu druge logike integracija se ne
ostvaruje po teritorijalnom, već po funkcionalnom preseku, koji dezintegrativno
deluje na većinu nacionalnih privreda, naročito na one koje nisu matične privrede
transnacionalnih komapanija. Takva tendencija sužava manevarski prostor za kre-

382

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

tanje i ostvarivanje autentičnog društveno-ekonomskog razvoja širih društvenih za-
jednica, a time i njihovog suvereniteta.

Novinu savremene svetske privrede čini kretanje u trouglu Zapad – Istok –
Jug. Na toj relaciji promene su vrlo evidentne i veoma brze po svojim efektima, na-
ročito kada se imaju u vidu procesi tranzicije i privatizacije u zemljama istočne i
centralne Evrope, koje su nastale posle raspada bivšeg SSSR-a.
Težište interesovanja gotovo svih zemalja sveta prebacuje se prevashodno
na ekonomsko-tehnološki i informatički razvoj. Stoga, imperativ napretka danas či-
ni

razvoj nauke i tehnologije.

Naučno-tehnološka revolucija tako ubrzava proces

globalizacije svetske privrede, sa svim njenim pozitivnim i negativnim stranama,
dovodeći sve nacionalne ekonomije u poziciju da se aktivno prilagođavaju ovim
procesima, bez obzira na ideološka opredeljenja, kako bi, u što većoj meri, iskori-
stile njihovu pozitivnu stranu.
Posmatrano istorijski, globalizacija svetskog tržišta uvek je imala isti cilj,
koji se sastojao u nastojanju bogatih država da uvećaju svoje bogatstvo putem eks-
ploatacije prirodnih i ljudskih resursa drugih država. Taj cilj se ostvarivao putem
različitih metoda globalizacije. Najstariji metodi globalizacije su, kao što je poznato,
ratovi i kolonijalna osvajanja, a zatim, do II svetskog rata, osnivanje kartela, odno-
sno monopolskih sporazuma. Posle II svetskog rata, najjače i najbogatije zemlje
Evrope i SAD sprovele su globalizaciju savremenim metodama institucionalizacije
međunarodnih ekonomskih odnosa (međunarodne finansijske organizacije – poseb-
no Međunarodni monetarni fond-MMF i Međunarodna banka za obnovu i razvoj,
GATT i Svetska trgovinska organizacija-STO, ekonomske organizacije Ujedinjenih
nacija, Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj, međunarodni robni sporazumi i
dr.), kao i metodama uspostavljanja raznih integracionih procesa u svetskoj privredi
(Evropska zajednica od zajedničkog tržišta do ekonomske unije, integracioni procesi
u Severnoj Americi, u zemljama Južne i Centralne Amerike, Afrike i Azije).
Međutim, sa ekonomskog stanovišta, kao što smo već napred pomenuli, naj-
važniji savremeni metod globalizacije predstavlja način delovanja transnacionalnih
kompanija, čiji je prevashodni cilj – maksimalizacija profita. U tom smislu, MMF,
Međunarodna banka za obnovu i razvoj i STO, raznim metodama (uslovljavanje do-
bijanja kredita za makroekonomsku stabilizaiju i strukturno prilagođavanje od strane
pomenutih banaka, ili uslovljavanje članstva u Svetskoj trgovinskoj organizaciji li-
beralizacijom spoljnotrgovinskog i finansijskog režima), nameću nerazvijenim ze-
mljama određena pravila u vezi sa izgradnjom privrednog sistema. Ta pravila obično
ne odgovaraju nerazvijenim zemljama, ali su one prinuđene, budući da nemaju svoj
kapital, da ih prihvate. Reč je o sledećim pravilima: liberalizacija unutrašnjih i spolj-

Vidi: Oskar Kovač, Strategija razvoja u nestabilnim uslovima (u knjizi: Strategija razvoja

u nestabilnim uslovima i privatizacija), Sveska 10, Okrugli sto, Beogradski forum za
svet ravnopravnih, Zrenjanin–Beograd, 2003, str. 22.

383

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Iako je Srbija još krajem 80-ih i početkom 90-ih godina XX veka, formal-

no, napravila diskontinuitet sa prethodnim sistemom tzv. "dogovorne ekonomije",

opredelivši se za tržišnu privredu, kao i za višestranački politički sistem i parla-

mentarnu demokratiju, trebalo je da prođe dosta godina da se preduzmu ozbiljnije

mere u pravcu jačanja tržišnog načina privređivanja i privatizacije državne i

društvene svojine. Tek danas, posle više od dvadeset godina, stvoreni su neki pred-

uslovi i uslovi za brži iskorak prema Evropskoj Uniji i evro-atlanskim integracija-

ma, iako razjedinjenost relevantnih političkih subjekata po nekim bitnim državnim

i nacionalnim pitanjima, ostaje i dalje kao velika prepreka u ostvarivanju strateških

tranzicionih ciljeva.

Na osnovu svih analiza određenih privrednih pokazatelja o ekonomskim

rezultatima srpske ekonomije (društveni proizvod, ekonomska stabilnost, ekonom-

ska politika, životni standard i dr.), počev od 1989. godine pa do danas, ne može se

dati pozitivna ocena, uprkos ostvarenom napredku, pa se postavlja pitanje koliko je

Srbiji potrebno godina da se postigne nivo društvenog proizvoda, koji je imala

1989. godine, a da ne govorimo o ostvarivanju većih rezultata.

Savremeni politički procesi

             Savremeni svet se danas nalazi na istorijskoj raskrsnici. Na jednoj strani,
pojavljuju   se   neslućene   mogućnosti   za   njegov   dalji   razvoj   i   društveni   progres
uopšte, a na drugoj strani, razvijaju se mnogobrojne suprotnosti koje mogu dovesti
u   pitanje   i   njegovu   egzistenciju.   U   tim   okvirima   odvijaju   se   veoma   složeni
društveni procesi i odnosi, među kojima politički procesi imaju poseban značaj.
                         U savremenim uslovima, međunarodnu zajednicu karakteriše proces
čvršćeg   povezivanja,   na   osnovama   ogromnog   napredka   nauke,   tehnike   i
tehnologije.   Ali,   istovremeno,   ona   je   suočena   sa     brojnim   i   raznovrsnim
problemima, barijerama  i ograničenjima, koji usporavaju i otežavaju taj proces
povezivanja i rešavanja akutnih međunarodnih problema (opasnost od ekološke
katasrofe,   oštra   suprotnost   između   razvijenih   i   nerazvijenih   zemalja,   nesklad
između rezultata i mogućnosti naučno-tehnološke revolucije i socijalno-političke
organizacije, opasnost od rešavanja nagomilanih problema putem sile i dr.).
                         Ranija podela sveta na tzv. blokove (Istok-Zapad), koja je oblikovala
političke procese posle II svetskog rata, raspadom real-socijalističkih sistema 90-ih
godina prošloga veka, je nestala. Uspostavljen je unipolarni svet u kome dominira
jedna svetska velesila (SAD).  Međutim, ta

unipolarnost je danas poljuljana

, jer

stupaju na svetsku scenu i druge moćne države, pre svega, Rusija, odnosno Ruska
federacija, Kina, Indija i dr. Rusija je 2008. godine, vojnom intervencijom u
Gruziji i priznavanjem Južne Osetije i Abhazije, označila kraj unipolarnog sveta,
eksponirajući se kao drugi pol svetske moći, bez koga se, kako ističu ruski
političari, ne može više rešavati gotovo nijedan svetski problem.

385

- 386 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Ipak, SAD još uvek nastoje da zadrže primat. Kao supersila krajem XX i
početkom XXI veka, svoju predstavu o poziciji i ulozi koju ima u međunarodnim
odnosima, ona gradi na kvantumu i kvalitetu četiri stečene moći, i to: (1) vojne, (2)
naučno-tehnološke, (3) finansijsko-komercijalne i (4) informativno-masmedijske
moći. Sve ove dimenzije moći predstavljaju svojstva jedinstvene (sintetičke) moći,
koja se danas realizuje kao –

geopolitička moć.

Reč je o "hegemoniji novoga tipa"

kako kaže Bžežinski, odnosno o najmodernijoj varijanti narastanja i akumuliranja
moći.
              Bitni činioci koji su uticali na menjanje svetske političke scene su: pad
Berlinskog zida, raspad bivšeg SSSR-a, Čehoslovačke i bivše SFRJ, raspuštanje
Varšavskog pakta, redefinisanje uloge i ciljeva NATO, pristupanje novih članova
NATO-u i njegovo širenje na Istok, proširenje Evropske Unije, reforma MMF-a,
stvaranje Svetske trgovinske organizacije (STO) i dr.
               Do početka poslednje decenije XX veka, shodno globalnoj podeli na
Zapad i Istok, politički sistemi u svetu su se delili na političke sisteme liberalne
demokratije   i   političke   sisteme   socijalizma   (komunizma),   koji   su   postojali   u
bivšem SSSR-u i istočnoj Evropi, a danas u Kini i još nekim drugim zemljama.
Smatralo se, čak i na Zapadu, da su socijalistički sistemi duboko ukorenjeni i da
figuriraju kao stalno obeležje globalne politike. Malo je bilo onih, ako ih je uopšte i
bilo,   koji   su   predviđali   da   će   događaji   posle   1989.   godine   poprimiti   tako
dramatičan   tok.   Stvari     su   definitivno   bile   jasne   kada   je   Komunistička   partija
SSSR-a izgubila vlast i kada su 15 sovjetskih republika, 1991.godine, proglasile
nezavisnost.
                         Od raspada SSSR-a do danas, ne govori se više o socijalizmu "kao
svetskom procesu", kako se govorilo u najvećem delu XX veka, već o "širenju
demokratije" u planetarnim razmerama.  Došli smo, kako kaže Fransis Fukujama,
do

"kraja istorije",

odnosno, do

krajnje tačke ideološke evolucije čovečanstva, u

kojoj je zapadna demokratija uspostavljena kao ’’konačan’’ oblik vladavine. Ipak,
polazeći   od   realnih   zbivanja,   a   imajući   u   vidu   specifičnosti   drugih   zemalja   i
civilizacija,   Fukujama   već   danas   pravi   neke   korekcije   u   svojim   shvatanjima,
naglašavajući da "izvoz zapadne demokratije", a posebno   pritisak SAD u tom
smislu, izaziva kontraproduktivne efekte, pa je, po njegovom mišljenju, potrebno
da   SAD   izvrše   korekciju   u   svojoj   spoljno-političkoj   orijentaciji.   Ta   korekcija
američke spoljne politike je naročito postala aktuelna od izbora Baraka Obame za
predsednika SAD.
                         Sintagma "kraj istorije", koju je upotrebio Fukujama, zasniva se na
globalnom   trijumfu   kapitalizma   i   liberalne   demokratije.   Pobedivši   socijalizam,
prema Fukujami, kapitalizam više nema alternativu. Na taj način, Fukujama je,
uprkos brojnim kritičkim reakcijama, skrenuo pažnju na jedan ključni fenomen
našega vremena, a to je da se danas stvara uverenje da je teško može zamisliti oblik

386

- 388 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

utemeljenu demokratiju, ali ne onu neposrednu demokratiju staro-grčkog
tipa, nego predstavničko-proceduralnu demokratiju koja podrazumeva visok
stepen odgovornosti za funkcionisanje pravne države u korist opštedruštvenih
interesa, kako na nacionalnom, tako i na globalnom nivou.

U svetu brzih

promena, kako kaže Gidens, potrebno nam je "više, a ne manje vladanja", odnosno
donošenje odgovarajućih političkih odluka i usmeravanje političkih procesa u duhu
univerzalnih vrednosti i realnih ljudskih potreba i interesa.
            Posle II svetskog rata, ondašnja (tzv "avnojevska") Jugoslavija je igrala
veoma značajnu međunarodnu ulogu, vodeći spoljnu politiku na principima mira i
međunarodne   saradnje   sa   svim   državama,   bez   obzira   na   karakter   državnog   i
društvenog uređenja. Takvu svoju ulogu Jugoslavija je ostvarivala kroz OUN, a
posebno kroz tzv "pokret nesvrstanosti". Aktivna spoljana politika i ugled koji je
Jugoslavija imala kao subjekt međunarodnih odnosa, imali su oslonac na relativno
stabilan unutrašnji razvoj, sve do 80-ih godina XX veka, bez obzira što je i do tog
perioda generirala određene probleme koji su se kasnije negativno manifestvovali.
Međutim, posle 80-ih godina prošloga veka, međunarodna uloga Jugoslavije sve
više   slabi,   jer   se   suočava   sa   dubokom   društvenom   krizom   (ekonomskom,
političkom, moralnom), koja je i dovela do raspada bivše SFRJ.
            Uzroci društvene krize bivše SFRJ su bili veoma brojni i raznovrsni, kako
unutrašnji, tako i spoljašnji. A kao jedan od najvažnijih uzroka   za raspad bivše
SFRJ treba posebno pomenuti i

nacionalizam

koji se, u svom patološkom obliku,

90-ih godina prošloga veka, drastično manifestvovao u teškim međunacionalnim
sukobima u Hrvatskoj i BiH, a zatim i na Kosovu i Metohiji, što je dovelo do
stvaranja novih država.
             Pri tome, Srbi i Crnogorci su formirali "treću" ili "krnju" Jugoslaviju, pod
nazivom   Savezna   Republika   Jugoslavija   (SRJ),   sa   pretenzijom   da   se   nastavi
kontinuitet   i   medjunarodno-pravni   subjektivitet   bivše   SFRJ,   što   međunarodna
zajednica   nije   prihvatila.   Posle   11   godina   (2003.),   došlo   je   do   ukidanja   SRJ   i
stvaranja   "Državne   zajednice   Srbija   i   Crna   Gora".   Međutim,   nakon   tri   godine
(2006.), Crna Gora se je odvojila od Srbije, tako da je Srbija, sistemom pravno-
zakonskog   automatizma, mimo svoje javno izražene  volje, postala  samostalna
država.   Iste   godine,   donošenjem   novog   ustava,   Srbija   je   konstituisana   kao
samostalna   i   suverena   nacionalna   država,   zasnovana   na   pripadnosti   evropskim
principima i vrednostima. U Srbiji su tako stvorene predpostavke za funkcionisanje
demokratskog političkog sistema, sa uverenjem da će se reformsko-tranzicionim
promenama   brže   izaći   iz   društvena   krize,   uzrokovane   ne   samo   objektivnim
faktorima (raspad bivše SFRJ, sankcije međunarodne zajednice, bombardovanje od
strane NATO-a i dr.), već i činiocima subjektivnog karaktera (sukobi pozicije i
opozicije,   prevashodni   interes   za   vlast,   a   manja   briga   za   rešavanje   društvenih
problema, sporost u izgrađivanju institucionalnih i pravno-političkih predpostavki

388

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

za tranzicione promene, nesnalaženje u određivanju prioriteta i donošenja
odgovarajućih političkih odluka, korupcija i kriminal i dr.).

Medjutim,

očekivanja još uvek nisu ispunjena, uprkos tome što su u

proteklim   godinama   ostvareni   neki   značajni   rezultati,   naročito   na   planu
uključivanja   u   sve   značajne   međunarodne   organizacije.   Istovremeno,   politički
procesi su i dalje opterećeni  krupnim problemima, posebno zbog činjenice što je
propuštena prilika da se za status Kosova i Metohije nađe kompromisno rešenje,
iako je takvih predloga bilo

, što je imalo za posledicu protivpravno unilateralno

proglašenje nezavisnosti Kosova i Metohije od strane kosovsko-albanske političke
elite, uz jaku podršku najmoćnijih zemalja Zapada. To će, naravno, otežavati i
usporavati uspostavljanje dobrosusedskih odnosa, jer Srbija nikada neće priznati
Kosovo kao samostalnu državu u administrativnim granicama koje su važile za
bivšu SFRJ. A kompromisno rešenje kosovskog pitanja, po svemu sudeći, biće
moguće samo putem pregovora (ako se uspostave) između Srba i Albanaca, uz
posredovanje međunarodne zajednice, posebno Evropske unije, u koju Srbija želi
da uđe. U tom cilju, Srbija je kao kandidat za članstvo u EU, već stekla uslove za
određivanje datuma i otpočinjanja pregovora sa EU, a šta će se u budućnosti
događati – pokazaće vreme.

Savremene promene u socijalnoj strukturi

             Savremeni društveni razvoj podstiče veoma značajne promene u socijalnoj
strukturi društva. Reč je o veoma složenim procesima koji zahtevaju dublja socio-
loška istraživanja i analize, pogotovo što se danas ne može operisati starim katego-
rijama.
              Socijalna struktura društva predstavlja skup društvenih grupa i njihovih
međusobnih odnosa. Najdublji izvor i tajna formiranja i menjanja socijalne struktu-
re leži prevashodno u sferi ekonomskog života društva, ali i u celini društvenih po-
java, procesa i odnosa.
             Savremena naučno-tehnološka ("informatička") revolucija izaziva duboke
promene u socijalnoj, klasno-slojnoj strukturi društva. Pojava novih socijalnih gru-
pa izrasta, pre svega, na temelju promene u karakteru i podeli rada u društvu. Pove-
zivanjem  društvenih grupa, koje nastaju po različitim kriterijumima (oblik svojine,
odnos prema radu i dr.), u složenom spletu ekonomskih i svih drugih društvenih
odnosa, one dobijaju svoja socijalna obličja, formirajući tako socijalnu strukturu
društva.

Vidi: Prof.dr Miodrag R. Đorđević, Istina o Kosovu je bolna, ’’Danas’’ od 29-30. jula

2006., str. XIII.

389

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

skupina, koje, po jednom broju društvenih indikatora, imaju različite društvene po-
zicije. One se mogu posmatrati kao posebne vrste društvenih slojeva (radništvo, se-
ljaštvo, srednji slojevi, inteligencija, privredni i politički rukovodioci, birokratija,
tehnokratija, zanatlije i dr.), kao rezultat različitih vrsta zanimanja, ali koje se ne
mogu identifikovati sa klasičnim slojevima u ranijim istorijskim epohama.

Da bi se izvršila podrobnija analiza savremene socijalne strukture našega

društva, treba da se pođe od prethodnog socijalističkog i sadašnjeg postsocijalistič-

kog društva, odnosno "društva tranzicije". Takav pristup je neophodan na

jmanje iz

dva razloga: prvo, što između tih društava, po nekim elementima, postoji i kontinu-

itet i diskontinuitet; i, drugo, što se socijalna struktura znatno sporije menja od ide-

ološko- političkog sistema.

U predhodnom socijalističkom društvu dosta dugo je dominirala jedna neo-

drživa koncepcija njegove socijalne strukture, prema kojoj je naše društvo bilo ne-

ka vrsta jednoklasnog društva.

Reč je o koncepciji "radnih ljudi" (skupina svih za-

poslenih u društvenom i državnom sektoru privrede i neprivrede), pri čemu je je-

zgro svih radnih ljudi činila radnička klasa. Po toj koncepsiji, nasuprot radničkoj

klasi, ne postoji neka druga klasa, jer su svi "radni ljudi". Polazeći od te koncepci-

je, odbacivana je svaka mogućnost eksploatacije kao sistemske pojave u društvu.

Eksploatacija je priznavana samo kao ostatak "starog buržoaskog društva" i to sa-

mo na sektoru privatne svojine. Naravno, takva koncepcija nije mogla da se održi

kao dominantna. Nasuprot takvoj koncepciji, usledila su i druga shvatanja klasno-

slojne strukture, koje su polazile od teze da je i socijalističko društvo – klasno druš-

tvo, pa se, shodno tome, može govoriti ne samo o radničkoj klasi, već i o kontra-

klasi. U tom smislu, sa razvojem sociologije kao nauke, pojavljuju se realnije i za-

snovanije koncepcije socijalne strukture.

Početkom 90-ih godina XX veka, usvajanjem novog Ustava Republike Srbije

(1990.), učinjen je diskontinuitet sa predhodnim socijalističkim sistemom

mamoupravnog tipa i stvoren ustavno-pravni osnov za krupne strukturalne promene,

koje su se ogledale u promenama svojinskih odnosa (pluralizam svojinskih odnosa, uz

akcenat na privatnu svojinu), političkog uređenja (institucionalizovan je višestranački

sistem), kao i novih ideoloških i vrednosnih orijentacija. Time je otvoren prostor za

funkcionisanje novog ekonomskog i političkog uređenja.

No, ubrzo zatim, došlo je do teških međunacionalnih ratova na prostoru

bivše SFRJ i njenog definitivnog raspada. Formirane su nove nezavisne države, pu-

tem secesije. Svi su stradali (Srbi, Muslimani, Hrvati i Albanci), a najteže je prošao

srpski narod i Srbija (sankcije međunarodne zajednice, veliki broj izbeglica iz dru-

gih republika, bombardovanje NATO-a, grubo narušavanje teritorijalnog

integriteta i suvereniteta Srbije proglašavanjem nezavisnosti Kosova i Metohje od

strane Albanaca i dr.).

Sve se to, svakako, odrazilo i odražava na socijalnu strukturu Srbije, pogo-

tovo ako još imamo u vidu i druge, prethodne uzroke (neefikasnost ekonomskog i

391

- 392 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

političkog sistema, nasleđena nepovoljna struktura privrede, tehnološka zaostalost,

pljačkaška privatizacija, korupcija, kriminal, bezakonje i dr.).

Novi izvori društvenog raslojavanja imaju više osnova: (1) politička moć,

odnosno položaj u hijerarhiji vlasti i upravljanju; (2) bogatstvo, kao glavni osnov

socijalnog raslojavanja, koji postepeno dobija sve veći značaj; (3) stepen opšteg i

stručnog obrazovanja (‘’kulturni kapital’’); (4) rad, odnosno radno-profesionalna

pozicija, koja ne uzdiže u ‘’gornju’’ klasu ili elitu moći; i (4) ekonomski kolaps

(hiperinflacija), rat i sankcije.

Na ovim osnovama se pojavljuju osnovne socijalne grupe, i to: (1)

birokratski sloj, čija se moć temelji na vlasti i još uvek snažnoj državnoj svojini,

što omogućuje i privatno vlasništvo u obliku akcija, deonica; (2) nova klasa

privatnih vlasnika, preduzetnika i bogataša u zoni ‘’sive’’ ekonomije; (3) srednji

slojevi, kao autonomne socijalne grupe, koje su doživele najteži udar, naročito

inteligencija mlade generacije; (3) osiromašene masovne radne klase (radnici i

službenici) i penzioneri, koji postaju zavisni od države; i (4) ‘’svet mladih’’, kao

nosilac ‘’kulturnog kapitala’’, koji je izložen masovnoj nezaposlenosti.

Ovakva socijalna stuktura je, svakako, veoma nepovoljna za dalji društveni

razvoj. Naravno, to ne znači da u društvu ne postoji potencijal za formiranje

modernog društva. Naprotiv, u krilu srpskog društva postoje slojevi koji mogu da

‘’povuku’’ društvo napred, ali su oni oslabljeni, pa čak i blokirani. Tu se, pre

svega, misli na reformatorske političke elite; klase preduzetnika i privatnih

sopstvenika; moderan menadžerski sloj; obrazovan i visokokvalifikovan svet rada i

znanja; pokret za ekološki zdravo društvo; i dr.

Pravi sociološko-naučni "snimak" socijalne strukture našeg društva još

uvek nemamo, a neka početna istraživanja pokazuju da su se dogodile značajne

promene.Te promene se sastoje, pre svega, u tome što se društvo pocepalo na tri

dela: (1) na vladajuću elitu moćnih i bogatih, sastvaljenu od nosilaca političke vla-

sti i gornjeg sloja novih preduzetnika; (2) osiromašenu i statusno degradiranu rad-

ničku klasu; i (3) na sve brojniju skupinu marginalizovanih ljudi bez posla, stalnih

prihoda i bez ikakvog društenog ugleda.

Socijalna struktura srpskog društva je danas još uvek neuobličena, la-

bilna i konfliktna.

Reč je, u osnovi, o strukturi poluperifernog, pa i perifernog

kaptalizma. Ta socijalna struktura je prilično razuđena. Konkretno, treba imati u vi-
du sledeće društvene grupe:
(1) na vrhu društvene piramide su dve klase: politokratija, koju čine držav-
no-politički vrhovi, i kapitalistička klasa, kao deo pripadnika političkih i privrednih
rukovodilaca, obogaćenih kriminalaca, ratnih profitera i mali broj pripadnika mo-
dernog preduzetničkog sloja;

Miroslav Pečujlić, Vladimir Milić, cit. delo, str. 274--277.

Vidi: Mihailo Pešić, Postsocijalistička tranzicija i socijalna struktura Srbije, Političke sve-

ske VII/1, Institut za političke studije, Beograd, 1996, str. 41–52.

392

- 394 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

čite svetove".

Pri tome, uočljive su, globalno uzev,

dve glavne tendencije.

Prva je

retrogradna, patološka. Ona zahvata, takoreći, ceo životni prostor savremenog čove-
ka, a njen sadržaj čini: opasnost od ekološke (i nuklearne) katastrofe čovečanstva;
produbljivanje jaza između razvijenih i nerazvijenih zemalja; ispoljavanje negativne
strane globalizacije i naučno-tehnološke revolucije, oličene u novim oblicima tehno-
loške dominacije; ratovi,  međunacionalni i verski sukobi; i dr.
                         Nasuprot ovim kretanjima, istovremeno egzistira ,,napredna forma
pluralističkog društva’’,  kao druga globalna tendencija. Reč je o velikom kulturno-
civilizacijskom preobražaju, o novim mogućnostima bogatijeg, slobodnijeg i soli-
darnijeg sveta, o potencijalu koji predstavlja drugu stranu "socijalne planete", od-
nosno o skrivenom potencijalu "druge civilizacije". Sadržaj tog potencijala čine:
ekološki održivo društvo;  nova i humanija tehnološka baza civilizacije; novi tip ra-
da, tehnologije, proizvodnje potrošnje; demokratska politička kultura; novi akteri
istorije i pluralizam ljudskog subjektiviteta, uključujući i novi intelektualni temelj
pluralističkih društava, pre svega, novi način mišljenja i promišljanja društvenog
života i rada ("revolucija u mišljenju"); i dr.
             Samo dublja, naučna analiza pomenute dve globalne tendencije savremene
civilizacije, kao dva pola jedinstvenog socijalnog habitusa, može da ukaže na svu
složenost civilzacijskih procesa i odnosa, na realne mogućnosti i pravce (alternati-
ve) razvoja, a time i na prave puteve i načine njegovog usmeravanja.
             Duga vladavina pogleda na svet kao na svet "gvozdenih determinizama",
nanela veoma teške (štetne) posledice po društveni razvoj.

Taj pogled je polazio od

toga da je istorija društva programirana i predodređena, da njome vlada zakon
"automatskog progresa", linearne evolucije. Pri tome, progres čovečanstva ide lini-
jom neprekidnog uspona iz niže u više oblike, ka harmoničnom i savršenom druš-
tvu, bilo putem spontane (organske) evolucije ili, pak, jednim preobražavajućim
događajem (revolucijom), čime se razrešavaju sve temeljne protivrečnosti ljudske
egzistencije. To je, u stvari, kraj istorije, ostvarenje "idealnog društva", kao rezultat
onog načina mišljenja koji već jednom uspostavljeni i zamišljeni socijalni model
proglašava univerzalnim. Iz te utopističke optike se isključuje mogućnost objektiv-
nih protivrečnosti koje nova socijalna stvarnost donosi.
Stari način mišljenja, pored ostalog, karakteriše i "autoritarni duhovni sin-
drom". Ideja o čoveku kao biću slobode potisnuta je na margine društvenog života,
kao da su ljudi aktivni ili slepi izvršioci istorijskih nužnosti. Isto tako, autoritarni
duhovni sindrom se manifestuje i u antropološkom dualizmu – u podeli ljudi na
mesijansku elitu i masu slepih sledbenika, koja je nesposobna za aktivnu, samostal-
nu i stvaralačku ulogu u društvu. Smatra se, na primer, da će grandiozna naučno-

Miroslav Pečujlić, Drama socijalizma, "Jugoart"–Zagreb–"Prosveta"–Beograd, 1989, str.

341.

394

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

tehnološka revolucija sama od sebe rešiti sve egzistencijalne probleme, ukoliko bi
na čelo društva došla tzv. meritokratska (tehnokratska) elita, koja jedino poznaje ši-
fru nove informatičke revolucije i koja bi jedino bila u stanju da uredi društveni ži-
vot. Nasuprot toj eliti stajale bi nestvaralačke mase, taj "serijski proizvod visoko-
tehnološkog društva", lišen izvornih potreba za autonomnim izražavanjem svog in-
dividualiteta i svojih potreba. One bi se zadovoljavale time što bi mogle da koriste
stvaralaštvo elite.
Međutim, zahvaljujući ogromnim rezultatima nauke, poslednjih decenija i
godina, vizija društva je pretrpela radikalne promene. Nagoveštena je slika bogat-
stva objektivne realnosti, koja ima multidimenzionalni (pluralistički) karakter.

Na-

uka je dala dosta činjenica da se više ne može ostati samo na nužnostima.

Sva-

ka ozbiljna teorijska koncepcija, koja ima naučnu pretenziju, mora da pođe od
kompleksnih zakona interakcija, od složene mreže raznovrsnih uslovljavanja, tako
da   se   može   govoriti   ne   samo   o   nužnostima,   već   i   o   mogućnostima   ljudskog
angažmana i intervencije, ali i o verovatnoći i neizvesnosti.
             Ideja linearnog razvoja i automatskog progresa je definitivno srušena. Teza
o neograničenom progresu, rastu koji nema granica, doživela je potpuni poraz. Da-
nas se otvara potpuno novi horizont. Na scenu je stupila ideja o nelinearnom razvo-
ju. Prisutna je, pored ostalog, i mogućnost degradacije već osvojenih civilizacijskih
sadržaja, mogućnost da se društva mogu vratiti unazad za čitave decenije, pa i ve-
kove.
             Umesto bezgraničnog rasta, formirana je svest o granicama rasta, opasno-
stima od iscrpljivanja izvora energije i sirovina, nepopravljivog razaranja ekološke
ravnoteže i dr.Formirana je  svest o novoj evoluciji i novim mogućnostima progre-
sa, koji se ne odvija sam od sebe, automatski.

Dalji napredak civilizacije zaheva

formiranje ekološki održivog društva, novu humanističku orijentaciju, nove kriteri-
jume tehničko-tehnološkog razvoja, novi tip proizvodnje i novi obrazac potrošnje.
Sa tog stanovišta, nova civilizacija, civilizacija slobode i solidarnosti, predstavlja
istorijsku mogućnost, a ne nužnost. U kojoj meri će se ta mogućnost pretvarati u
stvarnost i da li će se uopšte pretvarati u stvarnost, zavisi od bezbroj faktora.
Umesto uniformnosti sveta, koju danas podstiče tamna strana globalizacije,
umesto jednog univerzalnog modela socijalnog uređenja, danas se aktuelizira slika
pluralizma civilizacija, pluralistička kultura. Umesto dve socijalne formacije, do
skora međusobno sukobljene i konfrotirane (kapitalizam – socijalizam), dolazi do
izražaja konvergencija, kretanje ka modernim dualnim društvima, sa protivrečnom
logikom (dominacija – emancipacija). Takva društva, tj. "moderna dualna društva,
neobično su složeni sistemi koji sadrže mogućnost alternativa, različitih pravaca

395

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

I sama svojina je pluralistička i hijerarhijska, a mrežu hijerarhija moći čine
brojna socijalna objedinjenja (vlasničko-upravljačka struktura, menadžerski sloj,
birokratija, tehnokratija, vrhovi političke, vojne i naučne elite i dr.). Mreža hijerahi-
je moći se u savremenoj civilizaciji plete ne samo u nacionalnim, već i u planetar-
nim okvirima, pa se mora imati u vidu i svetska piramida moći. To je, razume se,
veoma složen spektar problema, koji se ne može razumeti primenom klasičnih teo-
rija.
Takođe, o radničkoj klasi se danas ne može govoriti u klasičnom smislu re-
či. U mnogim situacijama se čak i ne govori o radničkoj klasi, već o narodu, naciji,
građanima. Radnička klasa više i ne predstavlja jedinog i centralnog subjekta druš-
tveno-istorijskog kretanja, ma da ona nije ni "propali subjekt", već značajan realni
faktor u borbi za slobodniju i solidarniju civilizaciju budućnosti.
Ako bi se u savremenoj civilizaciji tragalo za centralnim subjektima druš-
tvenih zbivanja, onda su to, svakako,

elite moći,

hijerarhije njenih organizacija, pri

čemu je radnička klasa samo "vojska" celokupnih zbivanja, čije težnje i borba za
emancipaciju (borba protiv eksploatacije, politička demokratija, participacija u od-
lučivanju i dr.) i dalje ostaju jedan od stožera univerzalnih vrednosti modernog i
postmodernog doba.
Pored tradicionalne radničke klase, na socijalnu scenu danas stupa i

nova

radnička klasa,

koju čine mlada pokolenja obrazovanih radnika, tehničara, kao vi-

sokokvalifikovanih radničkih profesija. Oni su nosioci novih potreba za stvaralač-
kim radom, autonomijom i subjektivitetom, kao novim univerzalnim vrednostima
savremene civilizacije.U nerazvijenim zemljama, pak, radnička klasa još uvek ne
silazi, već tek stupa na socijalnu scenu.
U savremenoj civilizaciji, predmet teorijskih kontroverzi predstavlja i so-
cijalni

profil srednjih slojeva društva

, koji čine veoma razuđenu socijalnu forma-

ciju. Prisutne su teze, pored ostalog, da se srednji slojevi utapaju u radničku klasu
ili, pak, u buržoaziju, kao i teze da se oni pretvaraju u centralnu klasu modernog
društva. Ipak, može se reći da su danas još uvek na sceni "stari srednji slojevi", ko-
ji egzistiraju na sitnoj i srednjoj privatnoj svojini, bilo u proizvodnim ili tercijalnim
delatnostima.

"Modernu vladajuću klasu ne tvori isključivo uski sloj velikih bogataša, već složene hije-

rarhije moći koje su i posednici kulturnog kapitala, koje imaju veću autonomiju prema
vladajućem poretku. Kulturni kapital, znanje, sposobnost racionalnog upravljanja, po-
gonska je energija koja može da ih lansira u orbitu nove vladajuće klase, ili, pak, usmeri
prema novim srednjim slojevima (tehnostrukturama) i reformističkim pokretima" (Mi-
roslav Pečujlić, cit. delo, str. 405).

397

- 398 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Istovremeno, javljaju se i

‘’novi srednji slojevi’’

, naročito u sektorima dr-

žavnih ili privatno-korporacijskih nameštenika, zatim, osoblje u tercijalnim delat-
nostima i slobodne profesije – dakle, veliki delovi inteligencije. Oni zauzimaju
srednje položaje na hijerarhijskoj piramidi upravljanja – u državi i korporacijama.
Oni   nemaju   uporište   u   sitnom   vlasništvu   i   privatnoj   inicijativi   kao   u   ranijim
periodima u razvoju industrijskih društava, već u obavljanju tehničkih, naučnih,
upravljačkih,   administrativnih   i   uopšte   profesionalnih   uloga   na   osnovu
posedovanja   specijalizovanog   znanja.   Budući   da   je   reč   o   grupacijama   koje   se
konstituišu u raznim oblastima društvenoga rada po osnovi vršenja usluga, neki
stručnjaci ih označavaju kao ‘’servisnu klasu’’. Istovremeno, oni su podložni unu-
trašnjoj stratifikaciji. Njihov gornji deo pripada onoj hijerarhijskoj strukturi domi-
nacije, koja upravlja modernim i složenim tehnololškim sistemima, a donji delovi
čine skupinu izvršnih, rutinskih nameštenika, slično poziciji nove radničke klase.
Ponašanje srednjih slojeva se kreće u širokom radijusu, od pripadanja emancipator-
skim pokretima, do pripadanja raznim neokonzervativnim tendencijama. Kao takvi,
oni su najvažniji izvor heterogenog karaktera novih socijalnih pokreta.
             Stalni rast broja pripadnika srednje klase i njeno unutrašnje diferenciranje,
po nekim teoretičarima, predstavlja jednu od najbitnijih promena u savremenim
razvijenim   društvima.   Time   se   osporava   Marksova   teza   o   tendenciji   razvitka
kapitalističkog   društva   u   smeru   sve   veće   polarizacije   na   dve   osnovne   klase   –
radnike i kapitaliste.
             Danas su prisutni i veoma

različiti uglovi gledanja i na inteligenciju,

njenu društvenu poziciju i ulogu. U jednom slučaju se posmatra kao sekundarni
društveni sloj i kao drugorazredni saveznik radničke klase, a u drugom slučaju, kao
intelektualni proletarijat tehnološkog društva. Njena uloga u definisanju univerzal-
nih standarda istine i morala, gubi svoj značaj u uslovima kada se vrši razaranje
svih vrednosti i normi, jer moć i stabilnost vladajućih struktura počiva na vladavini
tržišta i sveopšteg potrošačkog konformizma. Postoje shvatanja o kojima je inteli-
gencija novi srednji sloj, ali i shvatanja o inteligenciji kao novoj vladajućoj struktu-
ri, koja u mnogim slučajevima ozbiljno pretenduje na vlast.
             U svakom slučaju, društvena uloga inteligencije, bilo da je reč o stvaralačkoj
ili reproduktivnoj, o humanističkoj ili tehničkoj inteligenciji,  izuzetno je značajna.
Njena  progresivnost i moć leže u njenom znanju, tehničkoj kompetentnosti, sposob-
nostima racionalnog upravljanja. Ona je nosilac kritičkog mišljenja, koje ne počiva
na slepom autoritetu, već na argumentima. S druge strane, u njenoj intelektualnoj
moći   se   nalazi   i   izvor   njenih   partikularnih   interesa,   u   smislu   težnje   za   moć   i
privilegovani   (vladajući)   položaj   u   društvu.   U   pogledu   socijalnog   porekla,   ona
predstavlja vrlo heterogenu društvenu grupu, jer pripada različitim socijalnim sloje-

398

- 400 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

lizacije,   uprkos   tome   što   se   taj   potencijal   stalno   potiskuje,   kako   od   strane
nacionalnih, tako i od strane globalnih (transnacionalnih) institucija i organizacija.
             Smena istorijskih epoha i nastupanje novog postmodernog doba ili doba
"druge modernosti",  ne znači samo osvajanje novih ekonomskih i proizvodnih mo-
ći, već i novih stupnjeva i oblika ljudskog subjektiviteta i individualiteta. Taj nara-
sli subjektivitet nastaje i kao rezultat sve nepodnošljivije kontradikcije između na-
raslih ljudkih moći, znanja i sposobnosti i nehumane stvarnosti, socijalnih sistema
koji te moći sputavaju i ograničavaju.
             Srbija nije (i ne bi smela da bude) van glavnih kulturno-civilizacijskih pro-
cesa i odnosa, iako je još uvek daleko od mnogih njenih dostignuća. Zapljusnuta
"talasima" savremene naučno-tehnološke revolucije i globalizacije, ona je objektiv-
no upućena na prihvatanje civilizacijskih vrednosti u svim oblastima društvenog ži-
vota i rada. S obzirom na stepen razvoja i stanje ukupnih društvenih procesa i od-
nosa, okretanje ka najvišim dostignućima civilizacijskog razvoja, postaje nužnost.
Prihvatanje i oslonac na one tekovine civilizacije koje izražavaju i afirmišu prave
ljudske potrebe i interese, jedina su garancija društvene stabilizacije.

Globalizacija i "svetsko društvo"

             Svet u kome danas živimo čini nas povezanijim nego ikada ranije, a veze
između lokalnog i globalnog su potpuno nove u ljudskoj istoriji. Te veze su ubrza-
ne tokom nekoliko poslednjih decenija, kao rezultat dramatičnog razvoja komuni-
kacija, informacione tehnologije i transporta. Razvoj sredstava brzog putovanja
značio je da se ljudi i roba mogu da transportuju širom sveta, a sistem svetske sate-
litske komunikacije, uspostavljen pre nekoliko decenija, omogućio je ljudima da
permanentno budu u kontaktu.
                         Globalizacija se može prilično jednostavno definisati kao sve veća
međusobna globalna povezanost. Ali, pod naslovom ''globalizacija'' teorije se danas
bave   većim   brojem   složenih   i   uzajamno   povezanih   procesa,   pre   svega,   onih   u
domenu ekonomije, tehnologije, politike, kulture i životne sredine. Globalizacija
''podrazumeva tokove roba, kapitala, ljudi, informacija, ideja, slika i rizika izvan
nacionalnih   granica,   u   kombinaciji   sa   razvojem   društvenih   mreža   i   političkih
institucija koje ograničavaju nacionalnu državu. Za sociologe, najznačajniji aspekt
globalizacije je način na koji ovi tokovi postaju problematika vezana za osnovnu
sociološku   sliku   društva,   kao   objedinjen   i   koherentan   sklop   struktura   i   prakse
kojima rukovodi suverena nacionalna država.''

Kejt Neš, Savremena politička sociologija (globalizacija, politika i moć), Sl. Glasnik,

Beograd, 2005., str. 59.

400

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Globalizacija se pojavljuje kao društveni fenomen sa veoma širokim impli-
kacijama. Pre svega, treba reći da globalizacija ne predstavlja samo razvoj svetskog
društveno-ekonomskog sistema, udaljenog od naših pojedinačnih interesa. Ona se,
istovremeno, pojavljuje kao fenomen lokalnog karaktera, koji utiče na naš svako-
dnevni život. Ona menja izgled sveta i način na koji mi gledamo na svet. U tom
smislu, ekolozi kažu: "Misli globalno, deluj lokalno".
Usvajanjem globalne perspektive postajemo svesni svoje povezanosti sa
ljudima iz drugih društava, ali i mnogih problema koji stoje pred svetom na počet-
ku XXI veka. Globalna perspektiva nam otkriva činjenicu da sve jače veze sa ostat-
kom sveta znače da naši postupci imaju posledice po druge, a svetski problemi
imaju posledice po nas same.

Globalizacija čini skup nepredvidivih procesa, tako

da je nad njom veoma teško uspostaviti kontrolu, što rađa nove rizike, sa posledica-
ma po sve nas. Globalizacija se može definisati "…kao intenzifikacija društvenih
odnosa na svetskom planu, koja povezuje udaljena mesta na takav način da su
lokalni događaji uobličeni od zbivanja koji su se odigrali kilometrima daleko, i
vice versa".

Globalizacija se odnosi na činjenicu da živimo u "jednom svetu", tako da
pojedinci, društvene grupe i nacije postaju sve više međusobno zavisni. Ona se če-
sto komentariše isključivo kao ekonomski fenomen, što nije sporno. Ali, istovre-
meno mora da se ima u vidu činjenica da globalizacija podrazumeva povezivanje
društvenih, političkih, kulturnih i ekonomskih faktora, a iznad svega, ona podrazu-
meva razvoj informacione i komunikacione tehnologije, koja povećava obim i brzi-
nu interakcija među ljudima na planeti.

Globalizacija je, dakle, vezana ne samo za

ekonomiju i tehnologiju, već i za politiku, nauku, religiju, kulturu, zabavu, medije.

Globalizacija je višedimenzionalna. Naročito treba imati u vidu sledeće

njene suštinake dimenzije:

- ekološka

( svetska opasnost od ekološki destruktivnog načina

proizvodnje, koji dovodi u pitanje opstanak planete i civilizacije – iscrpljivanje
sirovina, zagađenost, klimatski poremećaji i dr.);
-

ekonomska

(internacionalizacija kapitala, praćena monopolizacijom

tehnologije i finansijskog kapitala, koja omogućava, posredstvom tržišne konku-
rencije, intenzivno planetarno povezivanje svih oblasti privrednog života);
-

društveno-institucionalna

(zamena naturalne i autarhične patrijarhalno-

agrarne civilizacije preovlađujućim robnim odnosom i otvorenim građanskim druš-
tvom, uz detaljnu institucionalno-pravnu regulativu društvenog zivota);

Anthony Gidens, THE CONSEQUENCES OF MODERNITY, Cambridge, Polity Press,

1990.

Jovica Trkulja, Vreme globalizacije, Dom kulture ,,Studentski grad’’, Beograd, 2003.,

str. 14.

401

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

genciju i integraciju sveta, stvaranje globalne ekonomije i kosmopolitske kulture,
za druge ona neizbežno izaziva fragmentaciju, sve dublji socijalni jaz između sve-
tova i sukob civilizacija. Ako dobitnici u globalizaciji nalaze isključivo civilizacij-
ski napredak i nove blagodeti za čovečanstvo, za gubitnike ona je samo destruktiv-
na sila i novo prokletstvo.
Ne ulazeći u dublju analizu pozitivnih i negativnih strana globalizacije,
može se reći da je globalizacija, s obzirom na rezultate savremene naučno-tehno-
loške revolucije, neminovan proces. Rešenje problema ne leži u opredeljenju

"za"

ili "protiv",

odnosno za jednu od rivalskih struja o globalizaciji, već u iznalaženju

načina prilagođavanja i uključivanja u globalizacijske tokove, kako bi se iskoristile
njene pozitivne strane.

Na procese globalizacije uticali su i utiču mnogobrojni faktori (političke
promene, protok informacija, funkcionisanje transnacionalnih korporacija i dr).
Među faktorima koji označavaju značajne političke promene, najpre treba pomenu-
ti raspad socijalizma sovjetskog tipa, koji se desio krajem 80-ih i početkom 90-ih
godina XX veka u nizu zemalja, koje su se, u težnji za izvlačenjem iz izolacije i za
uključivanje u svetske i regionalne integracije, odmah okrenule uspostavljanju eko-
nomskih i političkih sistema karakterističnih za Zapad.
Drugi važan faktor koji je doveo do intenziviranja globalizacije jeste porast
međunarodnih i regionalnih mehanizama vladavine.

Dva istaknuta primera među-

narodnih organizacija koje okupljaju nacionalne države u zajednički politički fo-
rum su Ujedinjene nacije i Evropska unija, pri čemu EU predstavlja specifičan ob-
lik transnacionalnog upravljanja u kome se zemlje članice, u izvesnoj meri, odriču
svog državnog suvereniteta.
Treći faktor koji podstiče globalizaciju predstavljaju međuvladine i
međunarodne nevladine organizacije.

Međuvladine organizacije su tela koja pove-

zuju zainteresovane vlade da bi regulisale ili nadgledale određenu oblast aktivnosti
koja je po obimu transnacionalna (prvo takvo telo, osnovano 1865. godine, bila je
Međunarodna telegrafska agencija). Međutim, međunarodne nevladine organizacije
nisu deo vladinih institucija, već nezavisne organizacije (Crveni krst, Lekari bez
granica, Globalna ekološka mreža i dr.).
Za intenziviranje globalizacijskih procesa poseban značaj ima

protok infor-

macija o ljudima i događajima iz udaljenih krajeva sveta. Globalni mediji svako-
dnevno donose vesti, slike i informacije u naše domove, čime nas direktno i nepre-
kidno povezuju sa svetom (na primer, pad Berlinskog zida, događaji u Bukureštu
1989.godine, nasilno kažnjavanje demokratski nastrojenih demonstranata na trgu
Tjenanmen u Kini, smrt princeze Dajane, razorni zemljotresi u Turskoj i dr.). Takvi
događaji dovode do preusmeravanje ljudskog razmišljanja sa nivoa nacionalne na

Vidi: Mr Saša Đorđević, cit. delo, str. 33–34.

403

- 404 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

nivo globalne pozornice, tako da mnogi pojedinci postaju svesniji svoje međusobne
povezanosti sa drugima. Takođe, zahvaljujući protoku raznovrsnih informacija iz
svih krajeva sveta, mnogi ljudi formulišu svoj osećaj identiteta, ne samo na osnovu
zbivanja u svojoj nacionalnoj državi, već i na osnovu zbivanja u globalno-
planetarnim dimenzijama.
Najzad, među mnogobrojnim ekonomskim faktorima koji utiču na globali-
zaciju, poseban značaj ima delovanje transnacionalnih korporacija.

Reč je o kom-

panijama koje proizvode robu i usluge u više od jedne zemlje. Neke od njih su po-
znate širom sveta (Koka-kola, Dženeral Motors, Kodak, Micubiši i dr.). Kao "sto-
žeri svetske ekonomije", kako ih je nazvao Held, one čine dve trećine ukupne svet-
ske trgovine, akteri su širenja novih tehnologija i glavni činioci na međunarodnim
finansijskim tržištima.
Pored toga, još jedan faktor koji podstiče globalizaciju je "elektronska eko-
nomija", koja omogućuje da se jednim pritiskom na taster kompjuterskog miša pre-
nosi novac po celom svetu. Ova sposobnost da se transfer "elektronskog novca" iz-
vrši momentalno, nosi sa sobom velike rizike, jer transferi velikih količina novca,
poput one koja se proširila iz azijskih "tigar ekonomija" na Rusiju 1998. godine,
mogu da destabilizuju privrede pojedinih zemalja i izazovu međunarodne finansij-
ske krize.
Posledice globalzacije se osećaju i na privatnom planu,

bez obzira što se

globalizacija često povezuje sa promenama u okviru velikih sistema.

Globalizacija

nije nešto što jednostavno postoji "tamo negde". Reč je o pojavi koja je "ovde" i
koja utiče na naš život na različite načine, menjajući prirodu našeg svakodnevnog
života. Ona dovodi do redefinisanja intimnih i ličnih aspekata našeg života (porodi-
ca, lični identitet, interakcije sa drugima, odnos prema radu i dr.).
             U uslovima globalizacije, vrši se pomeranje ka novom individualizmu, u
smislu da ljudi moraju da aktivno učestvuju u izgradni novog života i definisanju
sopstvenog identiteta. Tradicionalni okviri identiteta se potiskuju, a dolaze novi
obrasci identiteta. Globalizacija "prisiljava" ljude da žive na otvoreniji i refleksiv-
niji način. To znači neophodnost da se stalno reaguje na ambijent koji se menja, ne
samo u smislu prilagođavanja, već i u smislu njegovog kreiranja u skladu sa novim
saznanjima. Naravno, ovde treba imati u vidu i činjenicu da jačanje individualizma,
nasuprot   kolektivizmu,   pored   pozitivnih,   ima   i   svoje   negativne   strane,   koje   se
manifestuju,   pre   svega,   na   planu   ostvarivanja   ljudskih   prava,   jer   se   pojedinci
prvenstveno   okreću   sebi   i   svojim   individualnim   (sebičnim)   interesima   kao
primarnom sadržaju života. To je i razlog što neki teoretičari naglašavaju da je
dilema   između   individualizma   i   kolektivizma   lažna,   jer   smatraju   da   bi   prema
individualizmu   i   kolektivizmu   trebalo   pristupati   kao   prema   komplementarnim

404

- 406 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

globalne odgovornosti (Doduše, u tom pravcu Barak Obama, predsednik SAD,
najavljuje pozitivne promene americke politike, u smislu saradnje i uspostavljanja
partnerskih odnosa sa svetom); (6) traganje za novim izvorima energije

jer svet

troši više nafte nego što može da je nađe; (7) globalno zagrevanje, koje može da
dobije razmere katastrofe; (8) imigracija,

kao globalizacija svetskog tržišta radne

snage i definisanje adekvatnih ekonomskih i drugih interesa u vezi s tim; i dr.
S ozirom da pojedinačne vlade nisu u stanju da se izbore sa ovim i
brojnim drugim transnacionalnim problemima,

postoji potreba za

novim oblici-

ma globalnog upravljanja,

koji bi bili u stanju da se bave globalnim problemima

na globalni način. Ovo utoliko pre što globalizacija, kao planetarni društeni proces,
ima ne samo "svetlu", već i onu "tamnu"stranu, pa bi tamnu stranu trebalo amorti-
zovati, a onu svetlu afirmisati.
             Kada je reč o globalizaciji, u literaturi se susrećemo sa veoma različitim,
ali i dijametralno suprotnim pogledima. Teorije o globalizaciji se mogu razvrstati u
širokom rasponu od klasičnih marksističkih pristupa do teorijskih pozicija koje se
zbirno mogu označiti termimom – postmodernizam. Različitost pogleda se ne svo-
di samo na koncepcije pojedinih teoretičara, već prerasta u velike teorijske struje,
škole mišljenja. Najpoznatija je Heldova klasifikacija ("hiperglobalisti", "skeptici",
"transformacionisti"), zatim, imamo tretman globalizacije kao "civilizacijskog pro-
gresa" ili kao "destruktivnog procesa", kao i mnogobrojni zastupnici tzv, "kritičke
teorije globalizacije" (Z.Bauman, E. Gidens, D. Held, M.Castels, U. Beck i dr.).
             Kao što je već pomenuto, rešenje problema ne predstavlja opredeljenje za
jednu od rivalskih struja, jer u svakoj od njih, manje-više, ima delić istine. Glavna
metodološka orijentacija u poimanju globalizacije, kao složene sociološke katego-
rije, mora da bude okrenutost ka kompleksnom poimanju globalizacije, zahvata-
njem svih njenih aspekata, pogotovo što se danas susrećemo sa očigledmom činje-
nicom o nastajanju "svetskog društva" i jačanju stvaralačke strane globalizacije, ali
i jačanju "svetskog društva rizika" i destruktivne strane globalizacije.
             Jednu stranu globalizacije, dakle, čini objektivni planetarni proces sve guš-
će mreže povezanosti i međuzavisnosti pojedinačnih društava. Reč je o stvaranju
jedinstvenog "svetskog sistema", koji izrasta na talasima nove tehnološke revoluci-
je (smanjivanje vremena za sve razgranatije komunikacije); na brzom ritmu stvara-
nja globalne ekonomije ("ekonomski krvotok sveta"); na talasima kulturno-infor-
matičke revolucije (beskrajno proširivanje lokalnih duhovnih horizonata, homoge-
nizacija ukusa, obrazaca ishrane, odevanja i životnih stilova, stvaranje kosmopolit-
ske kulture, formiranje osećanja građanina sveta i dr.); kao i na mreži nadnacional-
nih institucija (Savet bezbednosti OUN, G-8, MMF, Svetska banka za obnovu i
razvoj, STO, EU i dr.).
             Ako bismo usmerili pažnju na drugu, "tamnu" stranu globalizacije koju
napaja   "svetsko društvo rizika" (U.Beck, 1999.), onda iskrsavaju brojna pitanja,

406

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

kao: da li globalizacija označava postepeno ostvarivanje ekonomskog blagostanja
ili je reč o globalizaciji siromaštva, da li vodi međusobnom obogaćivanju ili poniš-
tavanju kultura (sukobu civilizacija), da li se kreće ka globalnoj demokratiji ili
autoritarnoj svetskoj državi, miru ili ratu, harmoniji ili razaranju prirode itd.
Odgovori na ova pitanja, po svemu sudeći, ukazuju da je posredi

autori-

tarna (represivna) forma globalizacije,

koja ne nastaje "gvozdenom" istorijskom

neizbežnošću, već je plod interesa i pogleda na svet transnacionalne elite moći, ko-
ju čine vlasnici i vrhunski menadžeri velikih transnacionalnih korporacija, kao i
političke, intelektualne i druge globalne elite moći. Pri tome, presudan uticaj imaju
protivnici "socijalnog kapitalizma" i "države blagosanja", odnosno predstavnici mi-
litantnijeg krila elite moći, koje će, na početku novog milenijuma, biti još militant-
nije, agresivnije.

Osnovne karakteristike autoritarne globalizacije u savremenim uslovima bi
mogle da se svedu na sledeće:
Prvo, sve brže

sticanje ogromnog bogatstva uske elite, a, na drugoj

strani, globalizacija siromaštva džinovskih razmera.

Nejednakosti su dostigle

neslućene razmere. Polovina čovečanstva živi u siromaštvu, a više od jedne trećine
u bedi. Milijarda i po ljudi nemaju pitku vodu, a dve milijarde još nemaju struju.
Jaz između bogatih i siromašnih sve brže raste, tako da je globalizacija preteška,
suviše nametljiva i previše nepravedna prema većini svetskog stanovništva. Mnoge
zemlje kojima je najviše potrebna ekonomska korist od globalizacije, u opasnosti
su da budu marginalizovane;
Drugo, sve veće

zaoštravanje kulturnih konflikata,

sukobi kultura na

mikro nivou, etnički ratovi, sukobi koji vode konfrontiranju civilizacija i dr. Ako
se, po mišljenju Turena, ne nađu odgovarajuća rešenja, to može dovesti do građan-
skog rata svetskih razmera, između onih koji kontrolišu mrežu tehnologija, finan-
sijski kapital i informacije i svih onih pojedinaca, grupa, nacija i zajednica koje
osećaju da globalizacija predstavlja pretnju njihovom identitetu;
Treće,

trka između autoritarne svetske države i globalne demokratije.

Naime, sprečavanje ekološke krize, stvaranje globalne ekonomije, poštovanje ljud-
skih prava i dr., nije moguće bez "transnacionalne državnosti", odnosno globalne
politike moći. Stoga, na jednom polu imamo tendenciju oblikovanja "autoritarne
svetske države", pri čemu militantno krilo globalne (američke) elite moći teži da se
pretvori u jedinog subjekta odlučivanja, uz mogućnost upotrebe planetarnog inter-
vencionizma, kao novog vida primene sile, sa ciljem da nacionalne države pretvori
u lokalne izršioce (transmisije), a njihovu teritoriju u globalni prostor. Na drugom

Vidi: Miroslav Pečujlić, Planetarni bog Janus – dva lika globalizacije (U knjzi: Vreme

globalizacije, redaktor – Miloš Knežević), Dom kulture "Studentski grad", Beograd,
2003. str. 27.

407

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Projekti reforme moraju da obuhvate sve aspekte globalizacije, i to:
Prvo,

novi odnos na relaciji priroda – društvo.

Pokretačku silu preokreta

u ovom odnosu predstavljaju razaranje prirodne sredine, preveliko iscrpljivanje pri-
rodnih bogatstava i rizik ekološke katastrofe. Nova filozofija se, pre svega, odnosi
na ciljeve proizvodnje, obrasce potrošnje i tipove tehnologija, koji bi se formirali u
skladu sa ekološkim kriterijumima, tj. onim kriterijumima koji štede i obnavljaju
prirodne resurse, koji ne vrše zagađivanje. U tom pravcu veliku ulogu igraju eko-
loški pokreti, ali i same državne elite koje su prinuđene da preduzimaju značajnije
korake u globalnoj ekološkoj politici;
Drugo,

veoma značajne inicijative u ekonomskoj sferi.

Te inicijative

ukazuju na sve one mere koje mogu da pospeše razvoj putem konkretnih napora u
pravcu iskorenjivanja siromaštva i bede, putem poništavanja dugova siromašnim
zemljama, putem izdvajanja sredstava bogatih za razvoj siromašnih zemalja, putem
čvrste kontrole iracionalnog kretanja kapitala i dr. Demokratska intervencija u eko-
nomski život, kao što je poznato, pogađa one korporacije koje svoj uspeh postižu
na račun razaranja prirode, na račun zdravlja i standarda njihove radne snage ili ne-
zavisnosti ljudi u drugim zemljama. Stoga, uporedo sa sticanjem profita, korporaci-
je mora da se okrenu obnovi morala i humanističkim vrednostima ljudi (zdravstve-
na zaštita, sigurnost, školovanje, socijalna briga i dr.);
Treće,

revitalizacija demokratije u sferi političkog života,

koja treba da

se odvija, i to: (1) na nivou lokalnih zajednica (aktivna lokalna samouprava, parti-
cipacija građana u odlučivanju); (2) na nivou nacionalne države, koja, nasuprot kla-
sičnom suverenitetu, treba da se orijentiše na transformacije koje istovremeno do-
nose "i manje i više suvereniteta", što praktično znači da treba očuvati deo klasič-
nog (apsolutnog, nedeljivog) suvereniteta, uz uvođenje dela zajedničkog, podelje-
nog suvereniteta (EU); i (3) demokratija na globalnom nivou, koja podrazumeva
učešće država u nadnacionalnim institucijama i organizacijama, reformu OUN i
dr.; i

etvrto,

međusobno obogaćivanje i ukrštavanje civilizacija,

tj. plurali-

zam kultura i nacionalnih identiteta, a ne sukobi civilizacija i poništavanje nacio-
nalnih kultura.
             Danas, na početku XXI veka, stvarne borbe se ne vode u smislu "za" ili
"protiv" globalizacije, već oko njene demokratske i autoritarne strane, pre svega,
oko njene nehumane dimenzije. Po mišljenju mnogih autora, globalizacija predsta-
vlja istorijsku neizbežnost, koja ima svoju pozitivnu, ali i negativnu stranu. Ukoli-
ko se ne nalaze adekvatna rešenja, ona može veliki broj zemalja da dovede u polo-
žaj gubitnika.  Ona predstavlja i neizvesnost, ali i različite alternative, kao realne
opcije: demokratski i humaniji svetski poredak ili ekološko-tehnološko samouniš-
tenje planete; novi talasi deglobalizacije i regionalna sukobljavanja; ciklične smene
svetskog haosa i umnožavanje autoritarnih lokalnih režima praćenih masovnom re-

409

- 410 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

presijom; i dr. Koja će alternativa biti dominantna u budućnosti – pokazaće vreme.
U svakom slučaju, izolacija izvan svetskih globalizacijskih tokova, gubi svaki
kredibilitet. Za mnoge male zemlje, poput Srbije, to je izazov da usklade
organizaciju i način svoga funkcionisanja prema globalnom okruženju, kako bi se
maksimalno iskoristila pozitivna strana globalizacije i osetili njeni pozitivni efekti.

Vidi šire: Prof. dr Miodrag R.Đorđević, Globalizacija i tranzicija, ,,TEME’’ (br. 1),

časopis za društvene nauke, 2007., Niš, str. 61-72.

410

- 412 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Denić, B., Kriza jugoslovenskog socijalizma, A. Cesarec, Zagreb, 1990.
Damnjanović, M., Istorija kulture, Niš, 1977.
Đilas, M., Nova klasa, Narodna knjiga, Beograd, 1990.
Đurić, M., Sociologija Maksa Vebera, Matica hrvatska, 1964.
Đorđević, M., Marksizam i socijalizam, NIRO, Univerzitetska tribina, Beograd,
1981.
Đorđević, M., Procesi porduštljavljanja politike, FNP, Beograd, 1983.
Đorđević, M., Socijalističko samoupravljanje, Novi Sad, 1985.
Đorđević, M., Sociologija, Naučna knjiga, Beograd, 1991.
Đorđević, M., Čomić, Đ., Sociologija sa sociologijom turizma, Naučna knjiga, Beo-
grad, 1994.
Đorđević, M., Sociologija, Želnind, Beograd, 2005.
Đorđević, M., Savremeno jugoslovensko društvo, Bakar-Bor, Bor, 1997.
Đorđević, M., Sociologija, SPEEDgraf Beograd, 2007.
Đorđević M., Filozofija (filozofski itinerer), SPEEDgraf, Beograd, 2009.
Đorđević S., Strategija restrukturiranja železnice Srbije, Želnid, Beograd, 2005.
Džordž S., O globalizaciji, Samizdat B92, Beograd, 2003.
Džuverović B.,

Sociologija

i savremeno društvo, Sav. Admin., Beograd, 1993.

From E., Zdravo društvo, Rad, Beograd, 1963.
From E., Bekstvo od slobode, Nolit, Beograd, 1983.
Gidens E., Sociologija, Ekonomski fakultet, Beograd, 2003.
Gorc A., Zbogom proletarijatu, Radnička štampa, Beograd, 1980.
Goričar J., Sociologija, Rad, Beograd, 1974.
Gurvič Ž., Sociologija prava, CID, Podgorica, 1997.
Goati V., Smisao jugoslovenskog političkog šoka, Knj. novine, Beograd, 1989.
Golubović Z., Pouke i dileme minulog veka, "Filip Višnjić", Beograd, 2006.
Hegel G.W.F., Istorija filozofije, Beograd, 1964.
Hejvud E., Politika, Clio, Beograd, 2004.
Knežević M. (priređivač), Vreme globalizacije, Studentski grad, Beograd, 2003.
Kejt Neš, Savremena politička sociologija (globalizacija, politika i moć),
Sl.glasnik, Beograd, 2005.
Kozić P., Sociologija, Beograd, 1988.
Korać V., Marksovo shvatanje istorije, čoveka i društva, BIGZ, Beograd, 1975.
Kostadinović A., Opšta sociologija, Želnid, Beograd, 2004.
Kostić C., Sociologija sela, Beograd, 1969.

412

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

Kostić C., Sociologija grada, Beograd, 1973.
Kovačević B., Pokidana jedra (etnizacija politike), Sl. glasnik, Beograd, 2006.
Lukić R., Osnovi sociologije, PiP Nomos, Beograd, 1991.
Makijaveli N., Vladalac, Dereta, Beograd, 2002.
Marks K.- Fridrih E., Izabrana dela, I-II, Kultura, Beograd, 1950.
Markuze H., Čovjek jedne dimenzije, V. Masleša, Sarajevo, 1968.
Mils R., Elita vlasti, Kultura, Beograd, 1964.
Marković R., Ustavno pravo i političke institucije, Beograd, 1992.
Marković Ž.D., Opšta sociologija, Sav. adm.,Beograd, 1996.
Marković Ž.D., Socijalna ekologija, Zavod za udžbenike..,Beograd, 1988.
Markov S., Marjanović M., Osnovi sociologije, PMF, Novi Sad, 1996.
Marjanović R.J., Teorija politike, Beogradski Univerzitet, 1997.
Milić V., Sociološki metod, Nolit, Beograd, 1978.
Minić V., Sociologija, Univerzitet "Braća Karić", Beograd, 2004.
Mejno Ž., Uvod u političku nauku, SUPJ, Beograd, 1960.
Milosavljević S., Istraživanje političkih pojava, Beograd, 1980.
Mišković M., Sociologija, Sl. glasnik, Beograd, 2003.
Norberto B., Budućnost demokratije, Filip Višnjić, Beograd, 1990.
Nikolić P., Ustavno pravo, Beograd, 1993.
Nenadić M., Sociološki itinerer, Prosveta, Beograd, 1999.
Pašić N., Savremena država, BIGZ, Beograd, 1976.
Pavićević V., Uvod u etiku, Kultura, Beograd, 1962.
Pavlović V., Društveni pokreti i promene, JP "Službeni glasnik", Beograd, 2006.
Pečujlić M., Drama socijalizma, Jugoart-Zagreb-Prosveta-Beograd, 1989.
Pečujlić M., Savremena sociologija, Sl. list SFRJ, Beograd, 1991.
Pečujlić M., Milić V.: Sociologija, Sl. Glasnik, Beograd, 2005.
Petković V., Sociologija, Ekonomaki fakultet, Beograd, 1996.
Pešić M., Sociološke teorije, Institut za pol. studije, Beograd, 1995.
Pešić M., Sociologija I, Institut za političke studije, Beograd, 1998.
Pešić M.-Bazić J., Sociologija, Univerzitet "Singidunum", Beograd, 2004.
Popović M., Problemi društvene strukture, Naučna knjiga, Beograd, 1974.
Poper K., Otvoreno društvo, l-2, BIGZ, Beograd, 1993.
Platon, Država, Beograd, 1976.
Ratković R.-Ćetković V., Osnovi sociologije, "Nauka i društvo", Beograd, 1999.
Ratković R., Politika i ustav, FPN, Beograd, 1997.

413

17.7.2025P

redmet, metod i razvoj sociologije

BELEŠKA O AUTORU

Dr Miodrag R. Đorđević je rođen 1936. godine u Oraovici, kod Grdelice, opština
Leskovac, a živi u Beogradu.

Osnovnu školu je završio u Oraovici i Grdelici, Učiteljsku školu u Vranju,
Višu školu društveno-političkih nauka u Beogradu, Filozofski fakultet u Beogradu,
a magistrirao i doktorirao na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu.

415

- 416 -Prof. dr Miodrag R. Đorđević: SOCIOLOGIJA

Radio je na svim nivoima sistema obrazovanja u Srbiji, od osnovne i srednje skole,
preko   viših   i   visokih   skola,   do   fakulteta.   Danas   radi     na   Internacionalnom
univerzitetu Brčko distrikt BiH, kao redovni profesor Sociologije i Filozofije. U
zvanje docenta i profesora fakulteta biran je na Tehnološkom fakultetu Niškog
Univerziteta, na kome je predavao filozofiju i sociologiju, a u zvanje profesora Vi-
še   (Visoke)   škole   biran   je   na   Višim   (Visokim)   školama   u   Leskovcu   (Visoka
ekonomska   škola),   Šapcu   (Visoka   poljoprivredna   škola)   i   Beogradu   (Visoka
hotelijerska škola), na kojima je predavao sociologiju.

Učestvovao je na mnogim naučnim skupovima i simpozijumima. Objavio je brojne
stručno-naučne radove iz oblasti sociologije, politikologije, pedagogije i filozofije,
kako u domaćim, tako i u međunarodnim časopisima. Napisao je i veći broj knjiga,
priručnika i udbenika, među kojima i udžbenike SOCIOLOGIJA i FILOZOFIJA,
za studente visokih škola i fakulteta, u više izdanja.

U svojoj bogatoj radnoj karijeri bio je na mnogim odgovornim funkcijama u struci
i politici, kako na nivou opštine Leskovac, tako i na nivou države Srbije.

Pored brojnih priznanja, dobitnik je i Oktobarske nagrade grada Leskovca, u vidu
medalje, za rezultate u celokupnom radu i stvaralaštvu.

416