PRAVNA ISTORIJA - ODGOVORI NA ISPITNA PITANJA
1. Pojam opste i nacionalne istorije
-Za izucavanje drzavno-pravne proslosti, postoje dvije istorije : opsta I nacionalna. Dok nacionalna
istorija drzave I prava izucava samo odredjenu drzavu I pravo, opsta istorija nam daje jedan generalni
pregled razvitka drzave i prava uopste.
Istorija prava proucava drzavo i pravo kao istorijske pojave od najstarijih vremena do danas.
2.Nastanak opste pravne istorije
- Opsta pravna istorija je kao posebna moderna nauka nastala tek u 19.vijeku, ali vec od antickog
vremena se vidi da je postojalo interesovanje za istorijsko izucavanje razvoja drzava I njihovih pravnih
sistema. Rimski I grcki spisi doduse dosta sturo govore o tome.
Aristotel se ogledao I na polju prava, jer je napisao spis “Ustav Atinski”, koji se smatra nastarijim
istorijsko pravnim tekstom. U njemu je opisao uredjenje grckih polisa I na taj nacin stekao epitet pretece
opste istorije prava.
Kod RImljana je pravna nauka bila razvijena tek od kraja republike.
3. Glosatori i postglosatori
- Prve ozbiljne pokusaje istorijskog izucavanja prava u srednjem vijeku nalazimo kod glosatora I
postglosatora. Pojavile su se u 11.vijeku I pojavu ovih skola uzrokovale su drustveno-ekonomske prilike,
jer je feudalno pravo, utemeljeno na obicajima, postala kocnica drustveno ekonomskog razvoja. Ove
skole su do 16.vijeka ozivljavale kroz prihvatanje rimskog klasicnog prava, sa ciljem da autenticno
protumace pravne norme iz Justinijanove kodifikacije.
4. Skola elegantne jurisprudencije
- Skola elegantne jurisprudencije se pravnoistorijska skola koja se javila u Francuskoj, a svoj vrhunac je
dozivjela u 16.vijeku. Njeni osnivaci su francuski pravnici Kiza I Dono, koji su ustanovili principe na
kojima se zasniva ucenje elegantnih jurista. Oni smatraju da je povrsno izucavati I dogmatski prikazivati
pravne propise iz Justinijanove kodifikacije na nacin kako su zapisani nego da treba krenuti dalje i
ustanoviti zasto su takvog oblika I sadrzine, koje im je znacenje. Takodje smatraju da zakonodavstvo ne
treba proucavati tumacenjem radova glosatora I postglosatora. Elegantni juristi su I prvi upotrijebili
termin istorija prava ili istorija zakona.
5. Skola prirodnog prava
- Korijeni ovog ucenja su u antickoj filozofiji.Kao teoriju, razvili su je sofisti (Aristotel I drugi), a kasnije
je razvijali drugi pisci u Rimu tokom srednjeg vijeka.
Procvat dozivjela u 17.i 18.vijeku u Francuskoj. Filozofsku osnovu ove skole cini filozovija racionalizma.
Osvnovno polaziste ove skole u postojanju 2 antagonisticka sistema. Pored pozitivnog prava postoji I
PRAVNA ISTORIJA - ODGOVORI NA ISPITNA PITANJA
prirodno pravo (ius naturale), koje je svojstveno svom ljudima u svim vremenima, a cije su ustanove
univerzalnog karaktera I ne podlijezu promjeni. Karakterise je to sto ucenici smatraju da se pozitivno
pravo ne moze saznati razumom I pozivaju na njegovu promjenu,sto predstavlja svojevrsni poziv ma
revulucioranrnu promjenu postojecih drzavnih institucija i pravnih sistema. Ova skola je I antiistorijska,
jer ne poznaje evoluciju pravnih normi, ustanova I sistema I uci da je prirodno pravo vjecno.
6.Istorijsko-pravna skola
- Kao odgovor na ucenje skole prirodnog prava, u 19.vijeku , u Njemackoj, javlja se istorijska skola
prava. Na njen nastanak uticali su istorijski tokovi, al I iraniji pravci u istorijskom razvoju prava.
Teorijsku podglogu ove skole cine predavanja filozova Fihtra I pravnika Savinjija. Osnovna ideja ovog
ucenja jeste da je pravo proizvod “narodnog duha”, da ono izvire iz naroda I da je zato razlicito kod
razlicitih naroda.
7. Periodizacija opste istorije prava
- Periodizacija opste istorije prava neophodna je zbog obilja materijala koji predstavlja predmet
proucavanja. Postoji tipoloska I hronoloska periodizacija.
8. Tipoloska periodizacija opste istorije drzave i prava
-
Tipoloska periodizacija
je izvrsena rema razvoju proizvodnih snaga I proizvodnih odnosa. Kljucni
elementi ove periozizacije su oni dogadjaji od kojih nastaje promjena sistema pravih ideja. Tipoloska
periodizacija dijeli ljudsko drustvo na pet glavnih perioda:
1.Period prvobitne zajednice
2. Period robovlasnickog drustva
3.Period feudalnog drustva.
4.Period kapitalistickog drustva
5. Period socialistickog drustva.
9. Hronoloska periodizacija opste istorije drzave i prava
- Hronoloska (vremenska) periodizacija je izvrsena prema vremenskom redosljedu dogadjaja koji su bitni
za drzavnopravnu istoriju. Klasicna i najznacajnija periodizacija je u osnovi hronoloska podjela na stari,
srednji i novi vijek. Nastala je u period renesanse, a prvi ju je primijenio italijanski politicar Nikolo
Makijaveli pocetkom 16.vijeka i u upotrebi je do danas.
10. Odnos pravne istorije sa drustvenim i pravnim disciplinama
PRAVNA ISTORIJA - ODGOVORI NA ISPITNA PITANJA
3.
Usmena predanja
(price koje su se prenosile s koljena na koljeno)
4.
Pojedini pisani izvori
(dokumenti koje sun am ostavli pisci civilizovanih naroda koji su stupali u
kontakt sa primitiivnim drustvima, opisivali njihov zivot I obicaje)
16. Periodizacija prvobitne zajednice
- Ljudsko drustvo je u prvobitnoj zajednici proslo kroz dvije razvojne etape : divljastvo i varvarstvo.
U divljastvu covjek je zivio podvrgnut zakonima prirode, dok je tokom varvarstva poceo da utice na nju ,
mienja je i prilagodjava svojim potrebama.
-Pored ove periodizacije, postoji i arheoloska koja polazi od materijala koji se koristio za izradu orudja i
oruzja. Ovu praisotriju dijelimo na kameno i metalno doba. Kameno se dijeli na starije kameno doba
(paleolit) i mladje kameno doba (neolit).
17. Religija u prvobitnoj zajednici
- Religija predstavlja jedan od prvih oblika drustvene svijesti. U svom razvoju je prosla kroz vise faza.
Smatra se da na nizem stupnju divljastva vjerovatno nije postojala nikakva religija. Na srednjem stupnju
divljastva pojavljuje se animisticka religija koja predstavlja religiju straha prvobitnog covjeka od prirode
koja ga okruzuje I prirodnih pojava koje nije mogao da objasni I kojih se plasio.
Animizam
je vjerovanje
da cijela priroda posjeduje dusu.
Na visem stupnju divljastva, sa pojavom rodovskog drustva, imamo
totemisticku religiju
. Svaki rod je
imao svoj totem,tj.zivotinju, koju je obozavao. Primitivni covjek je vjerovao da ga ta zivotinja stiti od
opasnosti.
Tabu
je religiozna ustanova koja se sastojala u zabrani vrsenja odredjenih radnji ili dodirivanja
odredjenih predmeta.
Politeizam
je nastao u srednjem stupnju varvarstva – rijec je o vjerovanju u vise bogova medju kojima je
postojala hijerarhija (vrhovni bog).
Monoteizam
(vjerovanje u jednog boga) se u ovoj fazi pojavio kao pocetni oblik.
18. Drustvena organizacija i svojinski odnosi u prvobitnoj zajednici
- Prvobitna zajednica je drustveno-ekonomska formacija, a rodovsko-plemenska organizacija je oblik
organizacije drustva u njenom okviru.
Rod
kao osnovna drustvena jedinica I osnovni oblik povezivanja ljudi se pojavio na visem stupnju
divljastva. Cinila ga je grupa srodnika povezana krvnim ili zenidbenim v ezama, koji su zivjeli I radili
zajedno, imali zajednicke obicaje, starjesinu, svojinu nad lovistima, zemljistem I svim proizvodima.
Solidarnost je najvise krasilo rod – clanovi su imali obavezu da se medjusobno pomazu, ratuju, svete…
Krvno srodstvo
cini osnovu drustvene organizacije. U rodovskom drustvu svi su bili ravnopravni i
slobodni. Narod je u zajednici sam sebi bio vlast. Starjesine roda su zajednicke odluke sprovodili u djelo.
PRAVNA ISTORIJA - ODGOVORI NA ISPITNA PITANJA
Vise rodova je cinilo
bratstvo
, a vise bratstava
pleme
. Plemena su se udruzivala u plemenske saveze.
Plemena su imali svoju teritoriju, ali su postojali nomadi, koji su mijenjali svoja stanista.
19. Matrijarhat I patrijarhat
- Rodovsko drustvo je u svom razvoju proslo kroz dvije faze: matrijarhat i patrijarhat.
Matrijarhat
je period vladavine zena i trajao je do kraja nizeg stupnja varvarstva. Karakterisu ga puna
jednakost I solidarnost svih clanova roda. Svojina je bila kolektivna, sto znaci da nosilac nije bio
pojedinac, a svojinom se nije moglo odlucivati bez zajednicke odluke. Imovinske razlike nisu postijale.
Patrijarhat
je period vladavine muskarca i on smjenjuje matrijarhat na srednjem stupnju varvarstva.
Razvoj stocarstva i zemljoradnje je uslovi jacanje ekonomske uloge muskarca i od tada se srodstvo racuna
po muskoj liniji. U patrijarhatu dolazi do promjene svojinskih oblika – javlja se porodicna svojina kao
poseban oblik kolektivne svojine I prelazni oblik ka privatnoj. Zahvaljujuci novim svojinskim odnosima,
patrijarhat je donio raslojavanje.
20.Drustvena struktura prvobitne zajednice
- Rodovsko drustvo se u pocetku zasnivalo na jednakosti svih clanova roda. Sa pojavom viska proizvoda i
njihovom razmjenom, nastaje raslojavanje. Pojavilo se i ropstvo, a robovi nisu bili punopravni clanovi
roda.
Na visem stupnju varvarstva pojavljuje se i duznicko ropstvo, a ratovi postaju sve cesca pojava. To je
uslovilo i pojavu rodovske aristokratije. Funkcije rodovskih starjesina se sve manje popunjavaju voljom
clanova. Na taj nacin su se produbile imovinske nejednakosti.
Na raslojavanje je uticala i podjela stanovnistva na zemljoradnike, zanatlije i trgovce. Tako je nestala
kompaktnost unutar rodovskog drustva, jer se raslojavanje vrsilo ili pretvaranjem slobodnih ljudi u
robove ili stvaranjem rodovsko plemenske I vojne aristokratije. Ta podjela na slobodne ljude i robove
potkopalo je rodovsko drustvo i ubrzalo njegovo rusenje.
21. Razvoj i ideje vlasti u prvobitnoj zajednici
- Prvobitnu zajednicu je karakterisalo nepostojanje drzavne vlasti i pravnog sistema, ali to ne znaci da nije
bilo drustvenog organizovanja vlasti.
U rodu se javljaju prvi organi svjesno organizovane politicke vlasti: starjesina roda, rodovska skupstina i
vijece starjesina.
Starjesina roda je u pocetku bio prvi medju jednakima, a kasnije najbogatiji clan roda. U pocetku je
njegova funkcija bila izborna, kasnije po principu nasljedjivanja (pravo prvorodjenog djeteta).
Skupstine su u pocetku bile sastavljene od svih clanova roda I postojala je neposredna demokratija.
Kasnije, znacaj skupstine sve vise blijedi, njene nadleznosti se suzavaju, dolazi do njenog personalnog
sastava. Zene, stranci i robovi su bili iskljuceni, a odlucivanje je preuzeo aristokratski sloj.
PRAVNA ISTORIJA - ODGOVORI NA ISPITNA PITANJA
24. Stari vijek i njegova periodizacija
- Period starog vijeka je najduzi u istoriji. Trajao je, prema misljenju vecine istoricara, od pocetka
4.milenijuma prije nove ere (od nastanka prvih drzava u Egiptu i Mesopotamiji) do kraja 5.vijeka p.n.e.
( do propasti Zapadnog rimskog carstva).
Drzave robovlasnickog perioda dijele se na starije robovlasnicke drzave (istocne i orjentalne despotije) i
mladje robovlasnicke drzave (anticke drzave).
25.Osnovna obiljezja robovlasnickog prava
- Pravo se izgradjivalo sa izrastanjem drzave. Nije dostiglo isti stepen razvoja u svim zemljama starog
vijeka, ali se uocavaju neke zajednicke karakteristike:
- Pravo je u pocetku bilo prozeto religijom, sto je ostatak iz prvobitne zajednice. Pravo se, razvojem
drzavne organizacije,sve vise oslobadjalo uticaja religije.
-Pravna nejednakost u robovlasnickom pravu je znacila da se za razlicite drustvene grupe primjenjuju
razlicita pravna pravila. Posebno se to primijecivalo u sistemu kaznjavanja, gdje su sankcije cesto zavisile
od pocinioca djela I zrtve.
- Obicajno pravo je predstavljalo osnovni izvor prava. Drzavna vlast (vladar) je regulisao samo pitanja
koja nisu bila regulisana obicajnim pravom.
- Formalizam prati robovlasnicko pravo. Pravne radnje su obavljane po strogo utvdjenom postupku uz
izgovaranje strogo utvrdjenih rijeci. Sa razvojem prava, ipak, formalizam tog tipa je postepeno iscezavao
jer je postao kocnica.
- Kazuisticnost je karakteristika robovlasnickog prava, jer su se norme odnosile na pojedinacne slucajeve
bez uopstavanja I apstraktnog obuhvatanja neodredjenog broja slucajeva.
26.Izvori saznanja o drzavama Starog Istoka
- Najvise su prouceni egipatska i vavilonska drzava, jer o njima ima najvise sacuvanih istorijskih I
pravnih spomenika, kao I spomenika materijalne kulture.
Desifrovano je egipatsko (hijeroglifi) i vavilonsko (klinasto) pismo.
U egipatskoj pravnoj zaostavstini nije sacuvana nijedna kodifikacija, sto ne znaci da je nije bilo. Postoje
zabiljeske da je prve zakone u Egiptu donio Menes. Treba istaci I zakone faraona Ramzesa II i cara
Bokhorisa, kao i istoriju svestenika Manetona.
Egipatsko pravo je bilo skromnog obima I nerazvijenije od vavilonskog.
Sa druge strane, u Mesopotamiji, nastali su prvi pravni spomenici koje istorija poznaje. Posebno mjesto
zauzimaju cetiri zakonika:
-
Zakonik Ur Namua
(najstariji poznati zakonik u istoriji civilizacije, sastoji se od uvoda u kome Ur Namu
govori o bozanskom porijeklu zakona I motivima zakonodavca; sadrzi 20 clanova ostecenog teksta)
