4
1.FAŠIZAM
Fašizam je oblik krajnje desnog, autorativnog ultranacionalizma,kojeg odlikuje
diktatorska moć, nasilno suzbijanje opozicije i snažno disciplinovanje društva i privrede koji se
istakao u Evropi tokom ranog 20. veka. Prvi fašistički pokreti javili su se u Italiji tokom Prvog
svetskog rata, pre nego što su se proširili na ostale zemlje Evrope. Kao suprotnost liberalizmu,
marksizmu i anarhizmu, fašizam se svrstava u krajnu desnicu na tradicionalnom političkom
spektru levica—desnica.
Fašisti su u Prvom svetskom ratu videli revoluciju koja je donela ogromne promene u
prirodi ratovanja, društvu, državi i tehnologiji. Pojava totalnog rata i potpuna masovna
mobilizacija društva narušili su razliku između civila i boraca. Nastalo je „vojno državljanostvo”
prema kojem su svi građani na neki način bili uključeni u vojsku tokom rata. Rat je rezultovao
usponom snažne države koja bi mogla mobilisati milione ljudi da služe na ratištu i obezbedi
ekonomsku proizvodnju i logistiku da ih podrži, kao i da ima neviđena ovlašćenja kojim bi
intervenisala u životima građana.
2
Slika 1. Benito Musolini (fašistički vođa Kraljevine Italije)
Fašisti su verovali da je liberalna demokratija prevaziđena i smatrali su da je potpuna
mobilizacija društva u totalitarnoj jednostranačkoj državi neophodna za pripremu nacije za
oružani sukob i efikasno reagovanje na ekonomske poteškoće. Takvu državu vodi snažan vođa
— poput diktatora i borbene vlade sastavljene od pripadnika vladajuće fašističke stranke — kako
bi utvrdio nacionalno jedinstvo i održao stabilno i uređeno društvo. Fašizam odbacuje tvrdnje da
2
Milosavljević, O. (2010): Savremenici fašizma 1 - Percepcija fašizma u beogradskoj javnosti 1933-1941,
Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, Beograd.
5
je nasilje negativne prirode, a političko nasilje, rat i imperijalizam doživljava kao sredstva kroz
koja se može podstići nacionalno podmlađivanje. Fašisti su zagovarali mešovitu ekonomiju, sa
glavnim ciljem podstizanja autakrije (nacionalne privredne samodovoljnosti) kroz
protekcionističke i intervencionističke ekonomske politike.
Od kraja Drugog svetskog rata 1945. godine, malo je stranaka sebe otvoreno opisivalo
kao fašističke, a taj termin sada pejorativno koriste politički protivnici. Opisi kao što su
neofašistički ili postfašistički koriste se uglavnom za krajnju desnicu sa ideologijama sličnom ili
ukorenjenim u fašističkim pokretima 20. veka.
1.1 ETIMOLOGIJA
Italijanski izraz fascismo izveden je iz riječi fascio što znači „snop”, koja poreklo vodi od
latinske reči fasces. Taj naziv su nosile političke organizacije u Italiji, poznatije kao fasci,
skupine slične esnafima ili sindikatima. Prema samom Musoliniju, Revolucionarna fašistička
stranka (ital. Partito Fascista Rivoluzionario, PFR osnovana je 1915. godine. Musolini je 1919.
godine u Milanu osnovao Italijanski borbeni savez (ital. Fasci Italiani di Combattimento), koji je
dve godine kasnije postala Nacionalna fašistička partija (ital. Partito Nazionale Fascista). Fašisti
su taj termin povezivali sa drevnim rimskim fascijama ili fascio littorio— snop pruća oko sekire,
drevni rimski simbol autoriteta građanskog magistrate koje su nosili liktori i kojim su mogle da
vrše telesne ili smrtne kazne po njihovom naređenju.
Simbolika fascija predstavlja snagu kroz
jedinstvo: jedan prut se lako lomi, dok je snop teško slomiti. Slične simbole su razvili drugi
fašistički pokreti: npr. simbol Falange je pet strela spojenih jarmom.
3
1.2 DEFINICIJE
Istoričari, politolozi i drugi naučnici su dugo raspravljali o pravoj prirodi fašizma. Svaka
skupina opisana kao fašistička ima barem jedan jedinstveni element, a mnoge definicije fašizma
kritikovane su ili kao prešireko ili kao preuske.
Prema mnogim naučnicima, fašizam — naročito kada je na vlasti — kroz istoriju je
napadao komunizam, konzervatizam i parlamentarni liberalizam, privlačeći podrušku prije svega
krajnje desnice.
Jedna uobičajena definicija termina, koju pouzdani izvori često navode kao standardnu,
jeste definicija istoričara Stenlija Dž. Pejna. On se fokusira na tri koncepta:
- „fašističke negacije”: antiliberalizam, antikomunizam i antikonzervativizam;
3
Milosavljević, O. (2010): Savremenici fašizma 1 - Percepcija fašizma u beogradskoj javnosti 1933-1941,
Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, Beograd.
