Obligaciono Pravo – opšti deo
POJAM I PREDMET OBLIGACIONOG PRAVA Obligaciono pravo je deo građanskog prava, u
koje spadaju još i porodično, nasledno, stvarno i građansko procesno pravo.
Obligaciono pravo u objektivnom smislu je skup pravnih normi kojima se
regulisani obligacioni (dužnicko-poverilački) odnosi. U subjektivnom smislu to
su konkretna prava i obaveze koje pripadaju određenom licu (poveriocu i dužniku
iz konkretnog obligacionog odnosa), a koja su regulisana pravilima objektivnog
obligacionog prava. Obligaciono pravo u objektivnom smislu nastaje mimo volje
subjekata, voljom zakonodavca ili običaja i morala, dok obligaciono pravo u
subjektivnom smislu nastaje voljom pravnih subjekata Obligaciono pravo reguliše
promet roba i usluga, i ono odražava dinamiku pravnog prometa, za razliku od
stvarnog prava koje je statično. Predmet obligacionog prava su prava i obaveze
koji proizilaze iz obligacionog odnosa, pri čemu poverilac ima prava da zahteva
neko ponašanje (koje se sastoji u činjenju, nečinjenju ili trpljenju) a dužnik
ima obavezu da to učini. Sama reč obligare znači vezati, zavezati Pravna pravila
obligacionog prava su nastala sa napuštanjem naturalne privrede i razvojem
robno-novčanih odnosa. Mnogi instituti rimskog prava se i danas primenjuju. U
feudalnom društvu se vraća naturalna razmena pa obligaciono pravo doživljava
stagnaciju, da bi prelaskom na kapitalizam i pojavom buržoazije doživelo razvoj
(posebno u XIX i XX veku) i taj trend se i danas nastavlja. Ono se stalno menja
i razvija sa razvojem robnonovčanih i drugih društveno-ekonomskih odnosa, a
obligacioni odnosi predstavljaju najčešće pravne odnose u savremenom društvu.
ODNOS OBLIGACIONOG PRAVA I DRUGIH SRODNIH GRANA − odnos obligacionog i stvarnog
prava Obligaciona prava su relativna i deluju između tačno određenih ugovornih
strana, dok su stvarna prava apsolutna i deluju erga omnes (prema svima).
Izuzeci su obligacioni odnosi koji proizvode stvarnopravno dejstvo: ugovori u
korist trećeg lica, kolektivni ugovori, ugovor o zakupu nepokretnosti koji je
upisan u zemljišne knjige, paulijanska tužba koja se podiže protv trećeg lica sa
kojim poverilac nije u pravnom odnosu. Druga razlika je u predmetu, dok je
predmet stvarnih prava stvar, predmet obligacionih je ponašanje dužnika.
Razlikuju se i po načinu sticanja, stvarna se stiču predajom i upisom u
zemljišne knjige, a obligaciona na osnovu ugovora i drugih obligacionih poslova.
Stvarna prava se štite reivindikacionom, a obligaciona akvilijanskom tužbom
(tužba za naknadu štete) Stvarna prava su taksativno nabrojana u zakonu (princip
numerus clausus), a obligaciona nisu zakonom ograničena i njihov broj se stalno
menja. Stvarna prava ne zastarevaju, za razliku od obligacionih. − odnos
obligacionog i naslednog Obligaciono pravo reguliše odnose među živima (inter
vivos), a nasledno pravo odnose za slučaj smrti (mortis causa). Stoga je
nasledno pravo neprenosivo i neotuđivo. Nasledna prava su specifična. Po svom
dejstvu, erga omnes, se približavaju stvarnim pravima, a sa druge strane i kod
njih dolazi do prelaza imovine sa jednog na drugo lice, kao što je slučaj sa
obligacijama. Međutim, za razliku od obligacija, taj prenos se ostvaruje u
slučaju smrti. − odnos obligacionog i porodičnog Prema kodifikacijama građanskog
prava u buržoaskom društvu, porodično pravo je svrstavano u oblast
1
Obligaciono Pravo – opšti deo
građanskog prava. U socijalističkom periodu porodično se izdvaja, ali se kasnije
opet vraća u porodicu građanskog prava. Mnogi porodični odnosi su imovinsko-
pravnog karaktera i predstavljaju izvore obligacija (predbračni i bračni ugovor,
izdržavanje itd)
IZVORI OBLIGACIONOG PRAVA I IZVORI OBLIGACIJA
Izvori obligacionog prava u formalnom smislu su propisi kojima su regulisani
obligacioni odnosi: Ustav RS, ZOO i drugi zakoni, podzakonski akti, međunarodne
konvencije i opšti akti. − ZOO je donet 1978 godine kako bi se pojedini
obligacioni odnosi regulisali na saveznom nivou, a ostali republičkim i
pokrajinskim zakonima, kao što su poklon, ortakluk, posluga. Međutim, ovi zakoni
nisu doneti. − uzanse i drugi trgovinski običaji - Do donošenja Zakona bilo je
dosta u primeni uzansi i drugih trgovinskih običaja, Nakon donošenja ZOO,
običaji i uzanse se mogu primeniti ukoliko stranke izričito ugovore njihovu
primenu, i ukoliko nisu u suprotnosti sa imperativnim normama Zakona. (Opšte
uzanse za promet robe koje je donela Glavna državna arbitraža Jugoslavije 1954.
imale su ogroman praktični značaj jer su predstavljale više pravila obligacionog
prava nego trgovinske običaje) − sudska praksa koju čine načelni stavovi,
shvatanja i odluke sudova, formalnopravno nije izvor obligacionog prava iako ima
velik uticaj. Naše pravo spada u kontinentalni pravni sistem, i za njega nije
karakteristično precedentno pravo. Delatnošću sudova došlo je do konkretizacije
određenih apstraktnih pojmova iz pravnih normii do definisanja pravnih
instituta. Od izvora obligacionog prava treba razlikovati izvore obligacija.
Izvori obligacija su pravne činjenice koje stvaraju obligacije: − ugovori −
prouzrokovanje štete − sticanje bez osnova − poslovodstvo bez naloga −
jednostrana izjava volje U izvore obligacija možemo svrstati i činjenice kao što
su brak, srodstvo, suvlasništvo, susedski odnosi isl, koji su regulisani drugim
propisima a ne Zakonom o obligacionim odnosima. Obligaciono pravo se deli na
opšti i posebni deo. Opšti deo obuhvata norme koje imaju opšti značaj i koje
važe za obligacione odnose u celini (načela, nastanak, dejstvo i prestanak
obligacija i ugovora, promena subjekata u ugovornom odnosu, obezbeđenje
ispunjenja ugovornih obaveza prouzrokovanje štete, sticanje bez osnova,
jednostrana izjava volje itd), a posebni deo obuhvata pravila koja važe za
pojedine vrste obligacionih ugovora. NAČELA OBLIGACIONOG PRAVA
1. načelo autonomije volje znači da subjekti svojom voljom zasnivaju, menjaju i
gase obligacione odnose.
Od volje ugovornih strana zavisi sa kim će zasnovati obligacioni odnos, koje
vrste, koje sadržine, forme (ako nije zakonom propisana obavezna forma) itd. Ovo
načelo najviše dolazi do izražaja u oblasti ugovora, a manje u materiji naknade
štete. Ograničeno je imperativnim propisima, javnim poretkom, moralom i dobrim
običajima
2
sudu ili arbitraži, ukoliko je ugovorena
12. načelo primene dobrih poslovnih običaja važi pre svega za privredne subjekte
koji obavljaju
privrednu delatnost. U privrednim odnosima postoje poslovni običaji i poslovni
moral kojih se privredni
3
Obligaciono Pravo – opšti deo
subjekti moraju pridržavati. Tu su i kodifikovani poslovni običaji (uzanse) čiju
primenu stranke moraju ugovoriti. Uzanse ne smeju biti u suprotnosti sa
imperativnim normama.
13. načelo postupanja u skladu sa opštim aktima nalaže pravnim licima da
postupaju u skladu sa svojim
opštim aktima u zasnivanju obligacionog odnosa. Akt koji je zaključen suprotno
aktima ostaje na snazi ako je druga strana znala ili morala znatik za to. POJAM
I KARAKTERISTIKE OBLIGACIJA
Obligacija je pravni odnos između najmanje dva lica u kome jedno lice
(poverilac) ima pravo da zahteva od drugog lica (dužnika) da nešto preda, učini
ili trpi. U užem smislu obligacija je obaveza dužnika, odnosno dug.
Karakteristike: − pravni odnos zaštićen sankcijom. Zaštita se realizuje putem
tužbe i prinudnim putem u izvršnom postupku, kao i prigovorima koji stoje na
raspolaganju − to je odnos između određenih lica, poverioca i dužnika. Poverilac
ima pravo da zahteva od dužnika neko činjenje (nečinjenje ili trpljenje), a
dužnik ima obavezu da to ispuni. U zavisnosti od toga da li se prava i obaveze
nalaze na obe strane ili samo na jednoj, razlikujemo jednostrano i dvostrano-
obavezne obligacije − odnos sa određenom sadržinom. Sadržinu čine prava i
obaveze ugovornih strana (davanje, činjenje, nečinjenje, trpljenje). Davanje je
obaveza dužnika da preda neki stvar, činjenje da izvrši određenu radnju,
nečinjenje da se uzdrži od činjenja na koje bi inače imao pravo, trpljenje
obaveza da dozvoli poveriocu da učini nešto što bi inače imao pravo da mu
zabrani. Trpljenje treba razlikovati od stvarne službenosti, jer je službenost
apsolutnog karaktera, a tgrpljenje relativnog i deluje samo u odnosu na
konkretnog poverioca i dužnika, a službenost u odnosu na bilo kod vlasnika
povlasnog dobra. − odnos koji ima imovinsku vrednost − relativnog karaktera, što
znači da ima dejstvo samo u odnosu na lica koja su zaključila obligacioni odnos,
pri čemu poverilac ima pravo samo od dužnika da zahteva ispunjenje obaveze.
Izuzeci od ovog su u slučaju upisa zakupa nepokretnosti u zemljišne knjige (pri
čemu ovaj obligacioni odnos dobija stvarnopravni karakter i deluje prema svima),
i u slučaju paulijanske tuzbe (gde poverilac pobija raspolaganje dužnika sa
trećim licem iako nije ni u kakvom pravnom odnosu sa trećim licem) Da bi bila
punovažna obligacija mora da bude: − moguća što znači da se dužnik obavezuje na
nešto što je moguće izvršiti. Nemogućnost može da bude objektivna (kad
obligaciju ne može izvršiti ni jedno lice), subjektivna (kad obavezu ne moze
izvrsiti duznik), početna (kad je nemogućnost postojala u momentu nastanka
obligacije), naknadna (kad je obligacija bila moguća prilikom nastanka ali je
postala nemoguća kasnije), fizička (kad je predmet propao), pravna (obavezu
pravno nije moguće izvršiti) − određena/odrediva odnosno i jedna i druga strana
moraju znati svoje prestacije (prava i obaveze) ili moraju znati kriterijum na
osnovu kojeg će ih odrediti − dopuštena što znači da ne sme biti u suprotnosti
sa prinudnim propisima, javnim poretkom i dobrim običajima (inače je apsolutno
ništava) KLASIFIKACIJA OBLIGACIJA
4
Obligaciono Pravo – opšti deo
SUBJEKTI OBLIGACIJA Subjekti obligacija su fizička i pravna lica između kojoh
postoji konkretan obligacioni odnos. To su poverilac (kreditor) i debitor
(dužnik) PROMENA SUBJEKATA U OBLIGACIJI U toku obligacionog odnosa može doći do
promene subjekata obligacije (putem ugovora, zakona, testamenta ili sudske
odluke), a da se ne menja sadržina obligacije.
ličnost dužnika ne menjaju. Prenošenje se vrši putem ugovora. Tri lica:
ustupilac (cedent), novi poverilac (cesionar) i dužnik (cesus). Za cesiju se ne
zahteva saglasnost dužnika, ali ako nije obavešten dužnik svoju obavezu može
ispuniti i starom poveriocu. Sa glavnim potraživanjem prenose se i sporedna
potraživanja. Cesijom se mogu preneti novčana potraživanja i činjenje, dok se
obligacije vezane za ličnost (naknada nematerijalne štete, izdržavanje) ne mogu
ustupiti. Forma zavisi od forme ugovora koji je poslužio kao osnov cesije
Zaključenjem ugovora o cesiji nastaje trostrani odnos. Dužnik više nije u
obavezi prema starom poveriocu, ali se pravni položaj dužnika ne menja. Posebni
slučajevi cesije: • ustupanje potraživanja bez obaveštavanja dužnika, tako da
dužnik svoju obavezu ima samo prema starom poveriocu • ustupanje potraživanja
umesto ispunjenja i radi naplaćivanja, pri čemu dužnik umesto da ispuni svoju
obavezu prema poveriocu, ustupa svoje potraživanje koje ima prema trećem licu.
Dužnikova obaveza se gasi do iznosa ustupljenog potraživanja. Ako je u pitanju
ustupanje radi naplaćivanja, dužnikova obaveza se gasi tek kad poverilac naplati
potraživanje • ustupanje radi obezbeđenja služi samo za obezbeđenje
potraživanja, i kad se poverilac naplati može da zadrži za sebe koliko iznosi
njegovo potraživanje, a ostalo da vrati dužniku • ustupanje hartije na donosioca
– ustupanjem hartije ustupa se i samo potraživanje i nikakvu drugu radnju nije
potrebno izvršiti za valjanost cesije. Ukoliko se radi o ustupanju hartije po
naredbi, potrebno je upisati ime novog poverioca Razlika između cesije i
subrogacije: cesija nastaje na osnovu saglasnosti poverioca, a subrogacija i
mimo njegove volje; kod cesije cedent garantuje za postojanje potraživanja, a
kod subrogacije nema garancija; u slučaju stečaja poverilac kod subrogacije ime
prvenstvo, dok se cedent i cesionar naplaćuju istovremeno i proporcionalno.
1. cesija je prenošenje potraživanja jednog poverioca na drugo lice, pri čemu se
sadržina obligacije i
saglasnost i pristanak poverioca. Poverilac se poziva da u određenom roku da
svoj pristanak, a ukoliko se ne izjasni smatra se da ga nije dao. Forma zavisi
od forme ugovora koji je poslužio kao osnov preuzimanja duga. Dugovi koji su
vezani za ličnost se ne mogu preneti. Dejstva: preuzimanjem duga novi dužnik
stupa na mesto starog i ima sva prava i obaveze koje je imao i stari dužnik.
Ukoliko poverilac nije znao za insolventnost novog dužnika tada obaveza starog
ne prestaje, već preuzimanje duga ima dejstvo ugovora o pristupanju duga. Licna
obezbedjenja potrazivanja se moraju ponovo dati (jemstvo, zaloga) inace se gase
prema novom duzniku. Preuzimalac ne odgovara za nenaplaćene kamate koje su
dospele pre preuzimanja. Kad je dug obezbeđenjen hipotekom, smatra se da je
poverilac dao pristanak ukoliko se u roku do 3 meseca ne izjasni, ali mora biti
upozoren na rok do 3 meseca u kome treba da se izjasni. U protivnom, smatraće se
da poziv nije ni upućen.
2. preuzimanje (prijem) duga predstavlja promenu dužnika u obligacionom odnosu
za koji se zahteva
6
