PEDAGOGIJA, 1/04.
1
rasprave i
č
lanci
Dr Drago BRANKOVI
Ć
Banja Luka
OSNOVNI PROBLEMI POSEBNIH
PEDAGOŠKIH TEORIJA
Rezime
: Teorija u pedagogiji predstavlja najviši i najsloženiji moment procesa
nau
č
nog saznanja. Kriti
č
ka analiza istorijske geneze pedagoške nau
č
ne misli pokazuje
da su složeni problemi pedagoških teorija nedovoljno nau
č
no prou
č
avani. Teorijski ori-
jentisani pedagozi više pažnje poklanjali su opštim pedagoškim teorijama. Bez obzira na
to, deduktivnim metodološkim pristupom u pedagogiji konstituisane su brojne posebne
pedagoške teorije. Fundamentalni problemi takvih teorija još uvjek su nedovoljno nau
č
-
no osmišljeni. Ovaj rad predstavlja pokušaj kriti
č
kog analiziranja samo nekoliko osnov-
nih semanti
č
ko-metodoloških problema posebnih pedagoških teorija. Za preispitivanje
vrijednosti i organi
č
enja posebnih pedagoških teorija posebno je bitna analiza semanti-
č
kih pitanja (terminološka i pojmovna odre
đ
enja), metodoloških pristupa strukturi, te
empirijskih osnova posebnih pedagoških teorija.
Klju
č
ne re
č
i
: posebne pedagoške teorije, deskriptivni pristup, strukturni pris-
tup, osnovi teorije, jezgro teorije, izvedbeni modeli, empirijske osnove teorije, konstitui-
sanje teorije.
Uvod
U fokusu interesovanja ve
ć
eg broja teorijski orijentisanih pedagoga na-
laze se veoma složeni problemi pedagoških teorija. Bez obzira na to, pedagoška
saznanja o ovom problemu dosta su skromna i nisu na nivou na kojem se nalaze
Nau
č
ni rad
PEDAGOGIJA
LIX, 1, 2004.
UDK: 37.01
PEDAGOGIJA, 1/04.
2
saznanja o teorijama u drugim, pedagogiji bliskim, naukama (psihologija, socio-
logija, antropologija). U pedagogiji još uvijek nisu kriti
č
ki sagledani metodološ-
ki postupci konstituisanja teorija. Filozofsko-racionalno-deduktivni pristup do-
minantno se primjenjivao u koncipiranju opštih pedagoških teorija. Takav pris-
tup prenosio se, bez kriti
č
ke valorizacije, i u podru
č
je posebnih pedagoških teo-
rija. Vjerovatno zato su posebne pedagoške teorije ostale bez empirijske osnove,
što ih
č
ini apstraktnim i nedovoljno primjenljivim. Tu se nalaze razlozi za preis-
pitivanje, testiranje i rekonstrukciju ve
ć
eg broja pedagoških teorija i pedagoško-
teorijskih saznanja uopšte.
Polazni problem
č
ini, svakako, napuštanje dominantnosti filozofsko-
racionalno-deduktivnog metodološkog pristupa u konstituisanju posebnih peda-
goških teorija. Umjesto isklju
č
ivosti tog pristupa, posebne pedagoške teorije mo-
raju imati izraženiju empirijsku osnovu. U njihovom konstituisanju treba prim-
jenjivati i pozitivisti
č
ko-empirijsko-induktivni pristup. Novi pristup konstituisa-
nju posebnih pedagoških teorija prethodno podrazumijeva osmišljavanje nekoli-
ko fundamentalnih problema posebnih pedagoških teorija. Iz ve
ć
eg broja takvih
problema izdvajamo: a) semanti
č
ke probleme posebnih pedagoških teorija, b)
strukturu i strukturni pristup pedagoškim teorijama i c) empirijske osnove peda-
goških teorija.
Semanti
č
ki problemi
U drugoj polovini prošloga vijeka pedagoška nauka se malo bavila raz-
vojnim problemima pedagoških teorija. Na sadašnjem stepenu razvijenosti peda-
goške nauke potrebno je preispitati i kriti
č
ki prevrednovati odnos pedagoške na-
uke prema pojmovnom odre
đ
enju pedagoške teorije.
Postoje
ć
e definicije pedagoške teorije nisu na nivou odre
đ
enja pojma
teorije u opštoj metodologiji i drugim naukama. U nekim pedagoškim izvorima
(pedagoški rje
č
nici, pedagoške enciklopedije, univerzitetski udžbenici pedagogi-
je) još uvijek se zadržavaju odre
đ
enja koja možemo tuma
č
iti tako da je pedago-
ška teorija sve ono što nije praksa. Pored takvih pojednostavljenih i metodološki
neutemeljenih odre
đ
enja nalaze se i definicije (npr.
Pedagoška enciklopedija
,
Beograd, 1989) prema kojima se pojam “pedagoška teorija” stavlja u nivo peda-
goške koncepcije, pedagoškog sistema pa i nauke o vaspitanju. Takve pojmovne
nejasno
ć
e i neodre
đ
enosti bile su jedan od limitiraju
ć
ih faktora razvoja pedagoš-
kih teorija. Stoga proizilazi da je bitan zadatak pedagoške nauke na po
č
etku
novog milenijuma da odredi pojmovnu, sadržinsku i svaku drugu distinkciju iz-
me
đ
u teorije, koncepcije, sistema i nauke. Takva razgrani
č
enja relevantna su, ne
samo za “rekonstrukciju pedagoške teorije”, ve
ć
i za ukupni razvoj pedagoške
nauke. Pored navedenih postoje i neke druge nepreciznosti koje, tako
đ
e, pred-
stavljaju limitiraju
ć
e faktore razvoja pedagoških teorija. U takve sigurno spadaju
PEDAGOGIJA, 1/04.
4
ki nau
č
ni sistem, nauka o vaspitanju – pedagogija (pedagogika). Takva semanti-
č
ko-metodološka rješenja nisu omogu
ć
avala otkrivanje i analizu postupaka kon-
stituisanja pedagoških teorija. Na osnovu takvog opravdanog upozorenja, jedan
broj savremenih teorijski orijentisanih pedagoga ukazuje na postojanje ne samo
opšte ve
ć
i drugih vrsta pedagoških teorija. Tako V. Brecinka (Volfgang Bre-
cinka) isti
č
e da postoji teorija u širem i užem zna
č
enju. Prema njegovom shvata-
nju, teorija u širem zna
č
enju predstavlja subjektivnu misaonu tvorevinu, a u
užem u
č
enje ili sistem u
č
enja o jednom odre
đ
enom predmetu. Stoga se opravda-
no postavlja pitanje: da li u pedagogiji (na nivou sinteze i apstrakcije) postoji
jedna ili više teorija? Naša saznanja o tom problemu saglasna su sa shvatanjima
N. Potkonjaka, koji naglašava da bi možda bilo “ispravnije govoriti o teorijama
(u množini) nego o teoriji (u jednini) kada je rije
č
o pedagogiji i vaspitanju”.
(Ban
đ
ur, Potkonjak, 1999, str. 94). Postojanje više teorija ili teorijskih shvatanja
o vaspitanju nije slabost pedagoške nauke. Naprotiv, to pedagogiju
č
ini razvije-
nijom naukom, posebno u odnosu na složenost njenog predmeta prou
č
avanja
(vaspitanje), koji nije samo kompleksan ve
ć
i slojevit proces.
Novija teorijska istraživanja i kod nas pokazuju da su pored opšte kon-
stituisane i posebne pedagoške teorije. Ipak, rijetko se u rje
č
ni
č
ko-
enciklopedijskoj pedagoškoj literaturi pojam “posebna pedagoška teorija” defi-
niše. Stoga je prou
č
avanje složene problematike posebnih pedagoških teorija
mogu
ć
e samo ako se prethodno precizno definiše taj pedagoški pojam.
Naša
prou
č
avanja savremene filozofske, metodološke, psihološke, so-
ciološke i pedagoške literature pokazuju da je opravdano pojam posebna peda-
goška teorija definisati tako da se pod tim pojmom podrazumijeva
dokazana
sveobuhvatna nau
č
na hipoteza (teorijska ili empirijska) kojom su obuhva
ć
ene i
sintetizirane utvr
đ
ene pedagoške
č
injenice i otkrivene pedagoške zakonitosti
(formulisani pedagoški zakoni) o odre
đ
enom pedagoškom fenomenu ili pojedi-
nom aspektu vaspitanja
.
Takvo pojmovno odre
đ
enje preferira komponentne teo-
rije (“polje” dejstva teorije jesu pojedine komponente vaspitanja) koje se razli-
kuju od opštih teorija (“polje” dejstva jeste cjelina vaspitanja).
Kao što je složeno definisati pojam “posebna pedagoška teorija” tako je
još složenije odgovoriti na pitanje nivoa njihove nau
č
nosti. Prema osnovnim
metodološkim kriterijumima nau
č
na je samo ona teorija koja zadovoljava bar
dva uslova: prvo, da predstavlja ure
đ
en sistem saznanja o objektivnoj stvarnosti
(pedagoški pojmovi, pedagoške
č
injenice, pedagoški zakoni) kojima se mogu
tuma
č
iti odre
đ
ene pojave u tom podru
č
ju, i drugo, da taj sistem saznanja obezb-
je
đ
uje daljnja istraživanja te stvarnosti. Pri tom, što je tako
đ
e važno, teorijski
sistem saznanja treba da je ure
đ
en tako da se njegova suština izražava skupom
“koji je zatvoren pod relacijom logi
č
ke konzekvence u smislu da on sadrži sve
logi
č
ke konzekvence (izrazive u jeziku teorije) bilo kojeg od svojih podsku-
pova”. (C.G.Hempel, str. 206). Da bi to posebna teorija obezbijedila, ona sistem
PEDAGOGIJA, 1/04.
5
svojih saznanja mora da podigne na nivo sinteze, uopštavanja i apstrakcije. Pos-
tupak konstituisanja posebne pedagoške teorije do nivoa sinteze i apstrakcije
determinisan je i unutrašnjom strukturom teorije.
Struktura i strukturni pristup pedagoškim teorijama
Pojam “struktura pedagoške teorije” spada u one pojmove koji se rijetko
koriste u pedagoškoj nauci. Taj pojam kod nas nije precizno odre
đ
en. Postoje
ć
a
odre
đ
enja, tek u manjem broju radova, nisu na nivou zna
č
enja pojma “struktura
nau
č
ne teorije” u opštoj metodologiji i drugim pedagogiji bliskim naukama. A
struktura pedagoške teorije jedno je od onih suptilnih pitanja kojima treba da se
bavi ne samo opšta pedagogija ve
ć
i metodologija pedagogije. Sa metodološkog
aspekta postoje dva pristupa strukturi pedagoške teorije. Prvi, terminološki odre-
đ
ujemo kao deskriptivni, a drugi, kao strukturni pristup pedagoškim teorijama.
Deskriptivni pristup
(prema semantici tog pojma) omogu
ć
ava otkriva-
nje “površinskih” karakteristika pedagoške teorije. Skoro cjelokupna istorija pe-
dagoških teorija svo
đ
ena je na upoznavanje smisla, funkcija i samo uopštenih
postavki nekih teorija. U razvoju pedagoške nau
č
ne misli bio je dominantan de-
skriptivni pristup. U stvari, u pedagoškoj nauci više se razvijala opšta pedagoška
teorija (pedagoški sistem ili pedagogija kao jedinstvena teorija) nego posebne i
pojedina
č
ne teorije. Takvi razvojni tokovi determinisali su ve
ć
i broj slabosti i
ograni
č
enja pedagoške teorijske misli. Bez obzira na takva kriti
č
ka upozorenja
analiza deskriptivnog pristupa ukazuje i na neke njegove metodološke vrijednos-
ti. Rije
č
je, prije svega, o osnovnim shvatanjima koja izražava opšta pedagoška
teorija. Budu
ć
i da se ta teorija naj
č
eš
ć
e poimala u širem zna
č
enju (pedagoška
koncepcija, pedagoški sistem, nauka o vaspitanju), deskriptivnim pristupom
ukazivano je samo na postojanje (bez identifikacije i analize) nekih unutrašnjih
komponenti teorije. Otuda su primjenom deskriptivnog pristupa pedagozi samo
“površinski” analizirali vrijednosti, domete i ograni
č
enja pedagoških teorija. U
suštini taj pristup ne omogu
ć
ava “poniranje” u suštinu teorije, njenu strukturu i
odnose izme
đ
u strukturnih komponenti. A bez poznavanja strukturnih kompo-
nenti i njihovih odnosa nije mogu
ć
e razumjeti a kamoli primjenjivati bilo koju
teoriju.
Drugi pristup pedagoškim teorijama odre
đ
ujemo kao
strukturni pris-
tup
. Kod nas se ovaj metodološki pristup pedagoškim teorijama pominje tek
posljednjih dvadeset godina. Strukturnim pristupom pedagoška teorija se prou-
č
ava sa stanovišta komponenti koje
č
ine teoriju. Posmatrano sa tog aspekta,
strukturnim pristupom otkrivaju se ne samo strukturne komponente teorije, ve
ć
odnosi i relacije izme
đ
u tih komponenti, njihove povezanosti u cjelinu (kreativna
sinteza). Bez obzira na to, strukturnim pristupom teško je (skoro nemogu
ć
e)
prou
č
avati opštu pedagošku teoriju. Stoga je ovaj pristup primjeren samo za ut-
