Sociologija generacija
1-Pojam generacija i njegova sociološka obeležja
Generacija je realna društvena grupa, okvir samoopisa pojedinca i kategorija za
sređivanje prošlosti. Iako nas generacionalnost ne definiše u celosti, ona je važan okvir
samoviđenja. Generacijski položaj nastaje na temelju sraslojenosti doživljaja, a
generacijska svest je kolektivni obrazac doterivanja u korak doživljaja. Pripadati
generaciji znači sudelovati u istim zbivanjima, realnim i iskonstruisanim. Generacijski
odnosi su tačka spoja društvenog i pojedinačnog . Nema generacije po sebi, nego se
generacija formira u odnosu prema drugim generacijama. Generacija je naročita
kombinacija biologije (dobi) i kulture (vrednosti). Generecije se razlikuju prema: starosti,
iskustvu i tumačenju proživljenog iskustva. Kod porodičnih generacija, u središtu je
odnos predaka i potomaka, a porodica je nosilac vrednosti. Izvan porodice, kao element
društvene strukture, generacija je zajednica vršnjaka. Političke generacije su, verovatno,
najvidljiviji,ali ne i najaktivniji akteri. Iz reda političkih generacija se izdvajaju herojske i
ratne. Učešće u ratu, kao osnova generacijske pripadnosti, je i politički značajan podatak,
ali nije toliko rat, koliko mit o ratu, željeni identitetski prostor iskustva koji formira i
meša učesnike. Da bi se redukovao haos realnih i iskonstruisanih generacija, potrebno je
definisati njene razne verzije i razmotriti različite naučne pristupe generacijama.
Sinhrono gledano, generacije su razvrstane s obzirom na ključne formativne činioce
(političke, ekonomske, tehničke, kulturne), a idejnopolitički s obzirom na glavne
vrednosti (demokratija, klasna i nacionalna pripadnost). Dijahrono su razvrstavane
istorijski, s obzirom na vrednosti, ali i na norme, tj. na načine ostvarenja ovih vrednosti.
Osobenost generacije jeste upravo to što su vremenska komponenta društvene strukture.
Kao analitička kategorija, generacija je društveni oblik struktuiranja vremena.
Generacijske razlike je trebalo hermeneutički razumeti i uzročno objasniti. To je najpre
pokušao Manhajm,oslanjajući se na istorizam i marksizam. Manhajm je pružio sociološki
okvir za proučabanje generacija,a filozofski su ga ponajviše osmislili fenomenološki
pisci. U središtu fenomenološki usmerenih istraćivanja, generacije se opažaju kao spoj
iskustvenog prostora i horizonta očekivanja. Dakle, generacije se mogu određivati preko
fizičke starosti kao kohorte, zatim kvalitativno, rekonstrukcijom smisla u biografijama
izabranih aktera ili istorijskom hermeneutikom zbirnog generacijskog iskustva, npr.
analizom sudbinskih kolektivnih trauma.
Reč generacija, u mnogim jezicima, nastala je iz latinske reči generatio (rađanje,
stvaranje, stvaralačka sposobnost). Iz istoznačne grčke reči genos i latinske genus nastala
je indogermanska reč sa korenom gen (stvoriti). U Nemačkoj se ovaj pojam sreće od 17.
1
veka. Smešten u etimološke asocijacije danas pojam generacija ima, u osnovi, trojako
značenje:
demografsko- gde je u središtu starosna struktura stanovništva
genealoško – koje se odnosi na srodstvo i porodicu
kulturno-sociološko – koje se tiče kulturnih i političkih vrednosti
Kod definisanja pojma generacije, u sociologiji, postoji dijahorna (nasledna) i sinhrona
(iste vrednosti i ista zajednica sećanja) perspektiva. Manhajm je jedan od rodonačelnika
generacijske paradigme.
2-Idejni činioci i dr. okolnosti uobličavanja pojma generacije
Generacije se kao nove društvene grupe raspoznaju već krajem 18. veka kada se
menja porodica. U imućnim građanskim krugovima, gde je porodica prestala da bude
privredno jedinstvo, opadao je autoritet oca. I več samim tim, mladež je počela da traga
za vrednostima nestaleškog društva. Ekonomska nezavisnost mladeži je bila uslov novog
samoviđenja. Na sličan način, krajem 19 veka javila se oladinska proleterska kultura.
Mladi radnici, kadri da odlučuju o vlastitom slobodnom vremenu, pokazivali su još veću
samosvest. Sa pojavom levice, omladina je postala pomodna reč-kod, tj. sažeta formula
alternativnog društva i drugačijeg žiovotnog stila. Istovremenao nastaje i buržoaska
kultura mladeži. Na drugoj stranu, kod konzervativaca se javlja negativno viđenje ovog
mita, pa rastu upozorenja na opasnost od zavođenja mladeži. Do Prvog svetskog rata se
generacijski konflikt shvatao kao sukob sveta mladeži i odraslih. Tek nakon rata
generacije se poimaju kao zajednice doživljaja bez obzira na godine. Javlja se
„frontovska generacija“, „generacija iz rova“, „generacija“ novih žena“ i sl. Britanski
istoričar Mark Rouzmen je zaapzio da je sam pojam „frontovska generacija“ u stvari bio
fikcija. Naime, deo deklarisane generacije uopšte nije bio u ratu, a osim toga, bili su
različiti i doživljaji rata. Zaista je samo mali deo bio u rovovima. Otuda i sumnja da su
nove kohortne slike bile u stvari novi mitovi u generaciji, u kojima su se ogledali raniji
mitovi o mladeži. Izgleda da ova generacija nije bila toliko posledica zajedničkog
preživljavanja rata, koliko znak toga da su rat, masovna smrt i poraz bili kulturni šok koji
je stare mitove o mladeži skrenuo u nove forme. U naknadnoj obradi, ratne godine su
stekle naročiti ekteritorijalni status, ocenjuje berlinski istoričar književnosti Honold. Nije
se slučajno u književnosti skoro svih nacija koje su učestvovale u ratu javio motiv
„izgubljene generacije“.
Idejnopolitički šok koji je izazvao svetski rat i njegova složena kulturna
martirološka reakcija koja je nesumnjivo su podstakli emigranta Manhajma da se u svojoj
2
njegov rad danas je najzapazeniji.Kod Diltaja generacija je grupa ljudi koju karakterise I
veze osobeni kolektivni identitet.Nije to pripadnost grupi vrsnjaka nego zajednici koju
vezuju vrednosti I ciljevi.Najcesce su to kulture mladih koje se distanciraju od starijih.
Manhajm rasclanio je tri aspekta generacije:
*generacijski polozaj-iskazuje se u povezanosti vrsnjaka koji su pod utiskom istih
zbivanja
*generacijska veza-je tip generacijskog polozaja.Ucvrscuje ga zajednicka pogodjenost
istim zbivanjima unutar jednog doba (rat Ili revolucija)
*generacijsko jedinstvo-nastaje iz osecanja zajednicke pripadnosti jednoj novoj grupi ili
iz snaznog poistovecivanja sa njom.Polozaj I veza su pasivni a generacijsko jedinstvo je
aktivno.
Mladi menjaju kulturne obrasce sto utice na starije generacije jer time ruse autoritet
starih.U sredistu generacijskog pristupa nije pojedinac nego grupa koja je kadra da
donese nesto novo.
Manhajm jasno stavlja do znanja da su generacije nosioci kulture.Za razliku od
medjuklasne pokretljivosti pojedinac se ne moze kretati unutar generacija niti moze
menjati generacije dok je za klasu biolosko vreme nebitno.Generacije ne moraju
podrazumevati fizicku bliskost.
5,6- Istorijske i supkulturne generacije
Kod svake generacije, na delu je osobeno prožimanje biografije i istorije. Da li
samo društvenp priznati prelomni događaj razgraničava istorijske generacije? Da bi se
dao diferencirani odgovor, treba pomenuti dva shvatanja istorijskih generacija: (1)
revolucionarno, koje počiva na fiksiranju markantnih institucionalizovanih nultih časova
koje grupe pojedinaca prihvataju kao onsovu vlastitog smeštanja u vreme i (2) procesno,
koje generacije razvrstava na temelju manje vidljivih skrivenih procesa lišenih upadljivih
prekretničkih dešavanja. Revolucije, koje su nezamislive bez zahteva za novim
početkom, tesno su vezane za generacionalizovanje vremena. U revolucionarnim
situacijama generacije stiču središnju ulogu, jer se novo probijalo rušeći staro. Sa svakom
generacijom nastaje novi početak. U 18. veku, nisu samo nove klase, nego su i
generacije, kao zajednice iskustva, bile novi kolektivni subjekt koji je pripisivao pravo.
Revolucije, kao novi počeci formiraju istorijske generacije. One ubrzavaju vreme
otkrivajući razliku između iskustva i očekivanja i težeći da istu ukinu. Graničnici su bile
prekretničke revolucije koje su formirale istorijske generacije. Istoriju ne čini samo mreža
upadljivih dešavanja, nego i ritmovi dužih manje vidljivih procesa. Duboke promene
svesti teku lagano decenijama i oblikuju mentalitete u dugim procesima koji nadilaze
smene generacija. Neka osnovna uverenja i vrednosti sporo se menjaju. Sa stanovišta
svetskog sistematskog pristupa ovim dugim procesima na drugi način se tumači i pojava
generacija. „Važna društvena zbivanja“ ovde ne čine prekretnički događaji, nego procesi
dugog trajanja čime se prevazilazi događajni pristup kod tumačenja društvenih i
4
političkih promena. Istorijske generacije slede jedna drugu. Nema istorijske generacije
bez samosvesti i one ne moraju biti sukcesivne. Raspoznati istorijsku generaciju znači
uočiti distinktivnu generacijsku samosvest ili entelehiju u spoju geografskog položaja i
prelomnih događaja. Najpre treba uočiti vrstu važnih dešavanja koja formiraju
generacijsku samosvest. Dasbah navodi istoričara Braungarta koji je uočio 41 različit
generacijski pokret u raznim delovima sveta od početka 19. veka do 1980. Kao
formativne nije izdvojio događaje, nego duge talase ekonomskih uspona i padova.
Upravo ovi procesi, a ne događaji, utiču na to da stepen ekonomske sigurnosti koju
pojedinac oseća u formativnim godinama ostave ključni trag na njegovim kasnijim
političkim vrednostima. Dakle, ne bilo koji važan događaj, već neposredno iskustvo
kretanja ekonomije od ekspanzije ka stagnaciji formira istorijske generacije.
Političke vrednosti je teško izolovati od socijalnih i kulturnih. Geenracijama su
potrebni simboli koji izražavaju proživljeno i čine ga deljivim. Ivu simbolizaciju iskazuju
usmeno pripovedanje, muzika, književnost, spomenici, proslave. Iako je trauma
doživljena preko simbola, a ne u realnosti, lišena verodostojnosti, simboli ipak
omogućavaju uključivanje pridošlica različitim akcentovanjem prošlosti: dok neki
smatraju da je oktobar 2000. Bio osnova revanšizma, drugi smatraju da je bio pobedae
pacifizma. Antimiloševićevsku generaciju 2000-te u Srbiji ne čine samo demonstranti
koji su osvojili Skupštinu SRJ, nego i svi oni koji su taj događaj videli kao novi početak i
kao trijumf vlastitih težnji. Tek kasnije se kod društvene konstrukcije generacije otvaraju
sporovi oko izvornog smisla pobede i oko svojatanj ključnih simbola zajedničkog
doživljaja: ko je izdajni, a ko je dosledni nastavljač „oktobarskih težnji“.
Dok herojske generacije nose otvoreni politički karakter, supkulturne generacije
to nisu, ali to ne znači da su politički beznačajne. Najpre treba pomenuti da generacije na
različite načine stvaraju distancu prema pojedincima. Generacijski identitet je manje
očevidan od revolucionarnog ili ratnog, a njihov konstitutivni događaj može biti učešće u
simboličkim muzičkim i modnim ritualim i u karnevalizaciji: festivali, trube, piva,...
Veliki globalni, ideološki i ratni potresi koji su društveno priznati i institucionalno
zaštićeni tvore istorijsku generaciju. Sa stanovišta razvoja pojedinca, to su zbivanja sa
kojima se suočio izvan porodice i to, otprilike, između 15. i 20. godine. Za razliku od
istorijskih, supkulturne generacije ne raspolažu dovljno snažnim spoljnim doživljajem,
već ga moraju stvarati naročitim simboličkim ritualom kako to rade bitnici, hipici i ostale
generacije koje stvaraju vlastiti način života i slede modu. Proces nastanka supkulturnih
generacija je složen i otuda se u njima prožimaju generacijski položaji raznih starosnih
kohorti. Veberova razlika između virtuoza i laika može, donekle, pomoći razlikovanju
originalnih i epigonskih generacija. Virtuozi su kadri da uobliče zajedničke generacijske
sadržaje u književnosti, nauci i umetnost, dok laici samo preuzimaju i imitiraju ove
simbole. Kod toga je važno da generacijske vrednosti iskazuje snažna harizmatska
ličnost, jer ova snažni generacijsko jedinstvo i podstiče poistovećivanje sa njim. Važno je
5
hladnog rata ili urušavanje razvijenog evropskog socijalizma, verovatno je generacijski
naplodniji bio Prvi svetski rat. Čak postoji dilema da li su 1968.-ši „prva globalna
generacija“ ili su to već bili mladi iz 1914. Prvi svetski rat je bio ne samo prvi globalni
ratni sukob, nego i prekretnički evropski proboj republikanstva i socijalizma. Utoliko se
može reći da istinski nove generacijske obrasce opažanja i tumačenja stvara ni ratno ni
poratno iskustvo, nego tek sveobuhvatna izmena sistema koja menja životne sfere i
očekivanja, razara postojeći poredak i omogućava nastanak novog. Istorijske generacije
nisu formirane isključivo na iskustvu globalnih, evropskih, nego i domaćih preokreta.
Naime, neke važne istorijske promene, u staroj Jugoslaviji, bile su autarhične (samostalni
antifašistički pokret, otpor Staljinu, raspad države ’90.-ih) Tako je u radničkom slomu
monarhizma i kapitalizma 1945. došla na vlast generacija proistekla iz skoro 800000
boraca NOR-a. Borci su još u ratu postupno prihvatali nove vrednosti, a nakon rata, nova
iskustva doterali su u koram i stopili u novu boračku institucionalno negovanu snažnu
generacijsku zajednicu sećanja koja je postala jezgro komunističke ideologoje i
društvenointegrativne misli uopšte. Klasa i generacije nisu suprotnosti, nego različite
sociološke perspektive. Dok klasa i sloj polaze od određene postojanosti grupisanja,
smena generacija svedoči da postoje kontigentna utivanja na društveno grupisanje koja
vremenom postaju konstitutivna: ratovi, revolucije, inflacije ili uvođenje evra. Generacije
se, zapravo, konstituišu tek onda kada bliska gdišta uzajamno osete jedinstvo kod
doživljavanja važnog.
8. Kulturne generacije
Generacije su oblici kulturnih regulativnih sistema koji poažu sređivanje
društvenog, a ne fizikalnog vremena. Na vremenskoj osi, reguliše se društveno sećanje i
zaborav, a unutar generacija uvek se iznova raspoznaju i obrađuju uzajamno formirani
odnosi između stranaca. U razgraničavanju kulturnih generacija, starost gubi
pregnantnost, katkad čak i postaje i teorijski nevažna, jer na njeno mesto stupa
„situacija“. To znači da nepovezanim kohortama vršnjaka često nedostaje svest o
sudbinskom zajedništvu životne situacije ( svest o zajedničkom položaju, zajednički
doživljaj i njegovo srodno tumačenje), kao i to da važna nova kulturna iskustva ne
zbližavaju samo malđe, nego isto tako povezuju starije i malđe. Tek zajednički doživljeno
iskustvo životne situacije kohorte, a koje je u formativnom smislu dovoljno snažno ,
stvara generacijski položaj i jedinstvo. Doživljaj može biti politički, kulurni ili tehnički.
Političke generacije nije uvek moguće razdvojiti od kulturnih. Ipak, za razliku od
političkih generacija, koje nastaju proživljavanjem krupnih i traumatičnih gdešavanja,
kulturne generacije se formiraju više pod uticajem slabije vidljivih novih talasa iskustva,
manje ili više institucionalizovanih u verovanjima i stilovima života. Kod kulturnih
generacija treba razlikovati subjektivni obrazac samoopisa od objektivnog generacijskog
položaja. U prvom smislu, generacija je veza pojedinca i kolektiva, tj. pojedinac se
povezuje sa drugima koji sebe vide na sličan način (fanovi na rok koncertu). U drugom
7
