PRAVNI I POLITIČKI SISTEMI
VLADE, SISTEMI I REŽIMI
Tradicionalni načini klasifikacije
Pojam vlast
se odnosi na institucionalne procese tokom kojih se donose odluke koje se
odnose na veći broj ljudi i koje su obično obavezujuće.
Politički sistem
ili režim je širi pojam koji obuhvata ne samo mehanizme vlasti i državne
institucije već i strukture i procese preko kojih djeluje na društvo u cjelini. U stvari
politički sistem je podsistem većeg društvenog sistema. Sistem je po tome što postoje
međuodnosi u okviru složene cjeline, a politički po tome što se oni tiču raspodjele moći,
bogatstva i resursa u društvu.
Zašto pravimo klasifikaciju političkih sistema
Klasifikacija političkih sistema proističe iz dva razloga:
-Prvi razlog je taj što je klasifikacija ključni pomagač za razumijevanje politike i vlasti.
Razumijevanje politike najvećim dijelom stiče se poređenjem, pogotovo što su
eksperimentalne metode uglavnom neprimjenljive.
-Drugi razlog klasifikovanja je da se, prije analize, olakša proces evaluacije.
U svom krajnjem obliku ovaj proces može da obuhvati potragu za idealnim sistemom
vlasti, pa čak i utopijom, što se može naći u djelima Platona, Tomasa Mora i Pjotra
Kropotkina.
Svi načini klasifikacije imaju svoje mane. Kao i kod svih analitičkih sredstava postoji
opasnost od pojednostavljivanja. Sličan problem predstavlja mogučnost da previdimo
kako neka pojava ima različita značenja u različitim kontekstima. Tako je komparativna
analiza izložena stalnoj opasnosti od etnocentrizma.
Etnocentrizam
predstavlja primjenu vrijednosti i teorija na druge grupe i narode. On
podrazumijeva pristrasnost i iskrivljivanje.
Blokada vlasti
– paraliza izazvana institucionalnim rivalitetom u okviru vlasti ili
pokušajem da se odgovori na zahtjeve javnosti.
Vladavina
U najširem smislu, vladati znači upravljati nekim ili kontrolisati nekoga. Suštinske
funkcije vlasti su: donošenje zakona, sprovođenje zakona i tumačenje zakona.
Utopija, utopizam
doslovno označava idealno ili savršeno društvo. Utopizam je jedna
vrsta političke teorije koja kritikuje postojeći poredak tako što pravi model idealnog ili
savršenog društva koje bi ga moglo zamijeniti. Dobri primjeri za to su anarhizam i
marksizam.
Demagog
je politički vođa koji kontroliše mase tako što izaziva histerično oduševljenje.
Klasične tipologije
Najuticajnija je Aristotelova klasifikacija iz četvrtog vijeka p.n.e. koja se zasnivala na
njegovoj analizi 158 tada postojećih grčkih gradova-država. Aristotel ja smatrao da se
vladavine mogu podijeliti na osnovu dva pitanja: «ko vlada» i «ko ima korist od
vladavine». On je identifikovao šest oblika vladavine:
K o v l a d a?
jedan čovjek nekolicina većina
V l a d a r i
tiranija oligarhija demokratija
K o i m a k o ri s t i?
svi monarhija aristokracija politeja
1
Liberalna demokratija
je oblik demokratske vladavine koji održava ravnotežu između
načela ograničene vlasti i ideala narodnog pristanka. Njene najznačajnije osobine su:
-ustavna vlast koja se zasniva na zakonski propisanim pravilima,
-zajamčene građanske slobode i prava pojedinaca,
-podjela vlasti i sistem kontrole i ravnoteže,
-redovni izbori,
-politički pluralizam,
-nezavisnost organiovanih grupa i
-privreda organizovana na privatnom poduzetništvu i tržišnim principima.
Režimi savremenog svijeta
Jedna od prepreka utvrđivanja novog sistema klasifikacije režima savremenog svijeta je
što ne postoji sigurnost o kriterijumima na kojima bi se taj sistem zasnivao. Ni jedan
sistem ne počiva na jednom opštevažećem činiocu. Određeni sistemi teže da istaknu
različite grupe kriterijuma, među kojima su najčešći: ko vlada, da li je vlast
centralizovana, kako se obezbjeđuje poslušnost, kakva ravnoteža postoji između države
i pojedinca, koji je stepen materijalnog razvoja, kako je organizovan privredni život,
koliko je režim stabilan.
U 19-tom i početkom 20. vijeka prihvaćen je ustavno-institucionalni pristup klasifikaciji
vlasti.
Tokom pedesetih i šezdesetih godina 20.stoljeća razvio se strukturno-funkcionalni
pristup.
Pristup zasnovan na tri svijeta bio je ekonomsko-ideološki po usmjerenju.
Međutim pristup usvojen u ovoj knjizi polazi od činjenice da su tri ključne odlike svakog
režima: politički, privredni i kulturološki činioci.
U savremenom svijetu može se prepoznati pet vrsta režima:
-zapadne poliarhije,
-nove demokratije,
istočnoazijski režimi,
-islamski režimi i
-vojni režimi.
Zapadne poliarhije
Jezgro zapadne poliarhije čine sjeverna Amerika, Evropa i Australoazija. Sve države s
višestranačkim izborima imaju oblike poliarhijskog uređenja. Sve zapadne poliarhije nisu
iste. Neke od njih naginju centralizaciji i vlasti većine, a druge podijeljenosti i pluralizmu.
Lijphart pravi razliku između demokratije većine i demokratije konsenzusa.
Demokratija većine organizovana je oko parlamenta po tkz. vestminsterskom modelu (V.
Britanija, N.Zeland, Kanada, Australija, Izrael i Indija).
Nasuprot vestminsterskom modelu, druge zapadne poliarhije odlikuje podjela vlasti kroz
sistem vlasti i stranački sistem.
U državama kao što su Belgija, Austrija i Švajcarska razvijen je sistem konsocijalne
demokratije.
Poliarhija
se može smatrati kao grubo približavanje demokratiji, po tome što djeluje kroz
ustanove koje primoravaju vladare da uzmu u obzir interese i želje izbornog tijela.
Osnovne odlike poliarhije su:
-vlast je u rukama izabranih zvaničnika,
-izbori su slobodni i pošteni,
-sva odrasla lica imaju pravo glasa,
-ne postoje ograničenja kandidiranja za neki položaj,
-postoji sloboda izražavanja,
3
-građani imaju pristup različitim izvorima informacija,
-grupe i udruženja su nezavisni od vlasti.
Liberalizacija
predstavlje uvođenje unutrašnjih i spoljašnjih kontrola vlasti i pomijeranja
ka privatnom poduzetništvu i tržištu.
Vestminsterski model
je sistem vlasti u kojem izvršna vlast proističe iz skupštine ili
parlamenta, i kojima je ona odgovorna.
Zapad
ovaj pojam ima dva značenja. U opštem smislu, on se odnosi na kulturno i
filozofsko evropsko naslijeđe, koje je migracijama i kolonijalizmom često prenošeno na
nova tla. U užem smislu pod Zapadom se mislilo na kapitalistički blok, na čelu sa SAD,
nasuprot SSSR-u koji je dominirao Istokom.
Konsocijalna demokratija
je oblik demokratije koji djeluje kroz podjelu vlast i tijesne
veze velikog broja stranaka.
Posebnost
odlike političkog sistema jedinstvene ili posebne za taj sistem.
Nove demokratije
su režimi u kojima proces demokratske konsolidacije nije završen.
Odlike režima nove demokratije. Prihvatanje višestranačkih izbora, uvođenje na tržištu
zasnovanih privrednih reformi. Ove zemlje prolaze kroz tranziciju koja će ih na kraju
izjednačiti sa zapadnim poliarhijama. Postoje dva razloga zašto ih tretiramo kao
posebne sisteme:
-njihovo komunističko naslijeđe ne može se otpisati preko noći,
-problemi koji se javljaju u ovim zemljama različiti su od onih u zapadnim poliarhijama.
Komunizam
je kolektivna organizacija društvenog života zasnovana na kolektivnom
vlasništvu. Najčešće se dovodi u vezu sa Marksovim djelima, za koga je komunizam
značio besklasno društvo. Odlike komunizma:
- Marksizam-lenjinizam kao zvanična ideologija,
- komunistička partija ima monopol političke vlasti,
- spojen državni i partijski aparat,
- Komunistička partija kontroliše sve ustanove u društvu
- privredni život zasnovan je na kolektivizaciji i državnom planiranju.
Istočnoazijski režimi
odlike:
-više su usmjerene na privredne nego na političke ciljeve (više su zainteresovani da
podstaknu rast i obezbjede obilje, a ne da uvećavaju slobode pojedincima u zapadnom
značenju građanskih sloboda).
-postoji velika podrška jakim vladama (država je opštepoštovana).
-priroda naroda je da slijede vođe zbog konfučijanskog naglašavanja odanosti i
discipline.
Azijske vrijednosti
su vrijednosti koje navodno odražavaju istoriju i kulturu azijskih
država i društava, a to je vjerovanje u porodicu.
Konfučijanstvo
je etički sistem koji su sastavili Konfučije i njegovi učenici, izložili je u
knjizi Odlomaka. Ono se bavi temama dvojnosti ljudskih odnosa i njegovanju sopstvenog
duha.
4
Elementi liberalizma
Individualizam
predstavlja osnovno načelo liberalne ideologije. On odražava vjerovanje
u vrhunski značaj ljudske jedinke u odnosu na bilo koju društvenu grupu ili kolektivno
tijelo.
Sloboda
Lična sloboda predstavlja središnju vrijednost liberalizma. Njoj se daje
prednost u odnosu na jednakost, pravdu i autoritet. Liberali prihvataju ideal po kome bi
svi ljudi trebalo da uživaju jednake maksimalne slobode.
Razum
Liberali smatraju da svijet ima racionalnu strukturu koja se može spoznati
razumom i analitičkim istraživanjem.
Jednakost
individualizam podrazumijeva vjerovanje u fundamentalne jednakosti. To se
iskazuje u liberalnom zastupanju jednakih prava pogotovo u obliku pravne i političke
jednakosti. Liberali zastupaju načelo meriokratije, gdje se pod sposobnošću smatra
talenat ujedinjen s teškim radom.
Tolerancija
liberali vjeruju da je tolerancija istovremeno garant individualne slobode i
sredstvo za uvećevanje društvenog bogatstva. Liberali vjeruju da postoji ravnoteža
između suprotstavljenih pogleda i interesa i zato odbacuju ideju o nerješivom konfliktu.
Pristanak
po liberalnom gledištu, vlast i društveni odnosi uvijek treba da se zasnivaju na
pristanku, odnosno na sporazumu koji proističe iz slobode volje. Vlast mora da počiva na
pristanku onih kojima se vlada.
Konstitucionalizam
liberali vjeruju u ograničenu vladu. To se postiže podjelom vlasti
stvaranjem sistema kontrole i ravnoteže između različitih ustanova vlasti.
Klasični liberalizam
središnja tema klasičnog liberalizma jeste da podržava krajnji vid
individualizma. Ljudska biča se smatraju sebičnim i samodovoljnim stvorenjima. Takođe
temelj ovog stanovišta čini ekonomski liberalizam, čvrsta vjera u mehanizme slobodnog
tržišta i najbolje funkcionisanje ekonomije kad se vlada u nju ne miješa. Smatra se da
lajzes-fer kapitalizam obezbjeđuje napredak, podržava ličnu slobodu i obezbjeđuje
društvenu pravdu oslanjajući se na uspone i padove pojedinca.
Atomizam
je vjerovanje
da je društvo sastavljeno od skupa pojedinaca koji jedni
drugima duguju veoma malo ili ništa.
Velika vlada
je intervencionistička vlada, podrazumijeva se upravljanje ekonomijom i
kontrola društva.
Džon Lok
engleski filozof i političar. Lok je bio mislilac koji je najviše doprineo razvoju
ranog liberalizma i stavljo je poseban naglasak na prirodna prava, odnosno prava koja je
podario Bog, određena kao pravo na život, slobodu i svojinu. Najznačajnija njegova djela
su Pisma o toleranciji i Dvije rasprave o vladi.
Moderni liberalizam
odlikuje se blagonaklonijim odnosom prema državnom
intervencionizmu. Pod uticajem djela Dž.S.Mila takozvani novi liberali zastupali su šire
pozitivno viđenje slobode. Ovo stanovište dalo je osnov za socijalni liberalizam, odnosno
liberaluizam blagostanja.
Redistribucija
smanjenje materijalne nejednakosti kombinacijom progresivnog
oporezivanja i socijalnih davanja.
Džon Stjuart Mil
britanski filozof, ekonomista i političar.Milovo raznovrsno i složeno
djelo označilo je prelaz od klasičnog ka modernom liberalizmu. Imao je nepovjerenje
preme državnoj intervenciji. Naglasak je stavljao na kvalitet individualnog života. Pravo
glasa žene i stvaranje radničkih zadruga su ciljevi za koje se Mil zalagao.
6
