Uvod
Sokobanja
je banjsko turističko mesto smešteno u podnožju planine Ozren u jugoističnoj
Srbiji i okružena je sa četiri planine, Rtanj (1560m), Ozren (1117m), Devica i Bukovik.
Kroz Sokobanju protiče reka Moravica koja izvire ispod planine Device i od nje je
napravljeno veštačko jezero koje se zove Bovansko jezero. U svom oruženju, Soko Banja
ima dosta netaknute prirodne lepote i mnogo lepih izletišta kao što su: Lepterija, stari
grad Sokograd, Kalinovica na Ozrenu, izvor reke Moravice (Vrelo), Barukdžije,
Sesalačka pećina, Vrmdžansko jezero i grad……
Za Sokobanju se spravom može reći da je gospodar banjskog turizma u Srbiji i da je
srpska kraljica turizma. Čist vazduh, kvalitetne termalne vode, mnoštvo parkova su
idealno mesto za lečenje plućnih bolesti, reumatska oboljenja, nervno obolele osobe, a
pogotovo se preporučuje za odmor i rekreaciju.
Slika 1. Panorama banje
Turizmom se Sokobanja bavi punih 180 godina a u zadnjih desetak godina se razvija
velikom brzinom zbog priliva zdravog kapitala i izgradnjom akva parka i wellness centra,
tako da pored zdravstenog turizma sa stopostotnim uspehom u lečenju Soko Banja ima i
rekreativno komercijalni turizam. Smeštaj u hotelima, privatnim vilama i apartmanima,
banja pod Ozrenom beleži iz godine u godinu veliki porast broja noćenja po jednoj
turističkoj sezoni.
Istorijat Sokobanje
Sokobanja, varošica u jugoistočnim delu Srbije, vezana je za najstariju istoriju
naseljavanja i života ovog područja. Njena kotlina je intezivnije naseljena tokom XIX
veka, naročito u vreme Prvog srpskog ustanka, mada o postojanju naselja i prisustvu
stanovništva na ovom prostoru ima izvesnih tragova koji datiraju još iz doba paleolita.
U narodu se pripoveda neobična legenda o nastanku Sokobanje, jačini i snazi njene
mineralne vode: “Nekada u vremena davna, silan velmoža, gospodar tvrdog Sokograda,
1
jahaše kotlinom. Odjednom smrači se nebo nad Ozrenom, sevnu munja s' Oštre čuke. Pa,
grunu grom i zadrhta zemlja sve do Šiljka na surom Rtnju. Poskoči uplašeni hat. Jahač
pade s njega i izgubi svest.
Kada se gospodar Sokograda osvesti, učini mu se da su sve kosti polomljene. Nije mogao
na noge da se osloni. Iznenada, začu klokot vodenog ključa. Polako se pridiže, da se bar
žedan od sveta ne rastavi.
Kad velmoža prvi gutljaj vode s' dotle vrela nepoznatog popi, u glavi mu se odmah sve
razbistri. Kad desnicu ruku u vodu stavi, snaga u njoj ožive. Kad to gospodar tvrdog
Sokograda vide onako u odelu gospodskome, okupa se u kladancu, ozdravi odmah, pa se
orno vrati u tvrdi grad. Odmah naredi da se kuća nad izvorom digne.
Zamalo, proču se glas ovodi isceliteljici na sve četiri strane sveta. Sa svih strana navalili
kljasto i bogaljasto – oni što im duša u nosu bejaše da na ključu vode vidarice melemom
svojim boljkama potraže lek.
Ozdraviše mnogi od vode u kotlini među Ozrenom i Rtnjem. Oni što su najviše bolni bili,
tu i domove podigoše”
Prema zapisu barona Herdera iz 1835. godine još su drevni Rimljani znali za lekovitost
Sokobanje. Banja je pod Turcima bila na daleko čuvena. Turci su dolazili na lečenje čak
iz Male Azije. U obnovljenoj obrenovačkoj Srbiji, Sokobanja je bila najčuvenija i
najposećenija banja.
Knez Miloš Obrenović je prvi put došao u Banju 1834. godine gde je privremeno i, ostao,
da bi koristio toplo kupatilo za svoju reumu, oporavljao se i odmarao. Te iste godine
(1834.) na osnovu naredbe Kneza Miloša da se staro tursko kupatilo, sagrađeno na
ostacima temelja rimske terme, potpuno obnovi i proširi, podignuto je znatno veće i
funkcionalnije kupatilo (“Amam”) sa Miloševom kadom u centralnom delu koja je
očuvana do danas. Napravljeno je još osam kada, izdvojeni su bazeni za muške i ženske
posetioce. Vlada Kneza Miloša svesrdno je pomagala razvoju Sokobanje. Knez se lečio u
Sokobanji u pratnji svog ličnog lekara, ali je dovodio i poznate lekare iz Beča.
Slika 2. Banjsko kupatilo
2
Klima u Sokobanji
Prostor Sokobanje karakterišu veoma povoljne klimatske karakteristike, koje joj daju
obeležja
klimatskog
lečilišta,
odnosno
vazdušne
banje.
Delovi teritorije opštine Sokobanja, odlikuju se umerenim klimatskim karakteristikama,
koje odgovaraju srednje visinskoj klimi ( 300-800 m ), sa odsustvom jakih vetrova,
dobrom osunčanošću, prisustvom šumskih aerosoli i aromatičnih supstanci u vazduhu.U
obodnim planinskim delovima teritorije preovladava visinska klima ( 800-1300 m ), sa
sniženim parcijalnim vazdušnim pritiskom, niskom aerozagađenošću, smanjenim
sadržajem vodene pare, sniženim odavanjem toplote sa ljudskog tela, čistom atmosferom,
intenzivnim infracrvenim i ultraljubičastim zračenjem itd. Iz navedenih karakteristika
proističe zaključak o veoma povoljnom rekreativnom i zdravstvenom dejstvu visinske
klime koja se funkcionalno može usmeriti u pravcu lečenja, rehabilitacije i rekreacije.
Srednja godišnja temperatura vazduha iznosi 10,29°C. Najladniji mesec je januar, sa
prosečnom temperaturom, merenom u dužem vremenskom periodu, od -1,25°C.
Najtopliji mesec je jul sa prosečnom temperaturom od 21,4°C. Prosečan broj dana u
godini sa temperaturama iznad 18°C, koji je pogodan za turistička kretanja i smatra se
turističkom sezonom,iznosi 92 dana.Sezona počinje 1.maja i završava se početkom
oktobra.
Slika 4. Reljef planina Sokobanje
Vremenske pojave u Sokobanji i direktnoj su vezi sa kretanjem vazdušnih masa.
Promene izazvane uticajem vetra ogledaju se u promeni temperature, vlažnosti vazduha,
pojavi oblačnosti i sl. U Sokobanji umereno jake vazdušne struje, ne samo da obolelom
organizmu ne nanose štetu, već povoljno utiču na njegov oporavak. Najčešće duvaju
vetrovi iz zapadnog (W 15,76 %), istočnog (E 14,03 %) i jugozapadnog pravca (SW
12,08 %). Ovakav raspored učestalosti vetrova po pravcu je posledica reljefa (klisura reke
Moravice se pruža u pravcu zapad istok). Kako je banja okružena planinama (Ozrenom,
Rtnjem, Bukovikom i Devicom), istočni i severozapadni vetar uslovljavaju nad
Sokobanjom stalno kruženje svežeg šumskog vazduha. Promena vazduha u kotlini
najviše se oseća u kasnim večernjim časovima kao prijatno osveženje. Najmanju
učestalost imaju severni, severozapadni i jugoistočni vetar što je posledica zaklonjenosti
tih pravaca planinama
.
4
Geomorfološke turističke vrednosti
Poseban značaj razvoju turizma u Sokobanji daje i mogućnost kompementarnog
povezivanja banjskog turizma sa njenim neposrednim planinskim okruženjem.
Atraktivni potencijal Rtnja, Ozrena i Device pospešuju razvoj turizma na ovom
podneblju. Rtanj se odlikuje pejzažno dekorativnim i prijatnim planinskim ambijentom.
Saobraćajno je pristupačan iz pravca Sokobanje. Rtanj, kao planina sa atraktivnim
potencijalom za razvoj turizma, svojim motivskim vrednostima otvara mogućnost za
razvoj zimskog i letnjeg sportsko-rekreativnog, izletničkog, seoskog i lovnog turizma.
Brojni vidikovci Ozrena i Device čine ove planine interesantnim za izlete i šetnje.
Ozren, sa svojim klimatskim, vegetacionim, pejzažno-estetskim, ekološkim,
ambijentalnim i drugim prirodnim vrednostima, uz prisustvo ozona i gasa radona u
banjskom vazduhu, daje specifična i vredna zdravstveno rekreativna obeležja području
Sokobanje, čineći ga interesantnim i privlačnim za ovaj segment turističke tražnje. U
budućem razvoju turističke ponude Sokobanje ova zona mora dobiti daleko veći značaj,
što podrazumeva i njeno adekvatnije prostorno uređenje i opremanje odgovarajućim
objektima i sadržajima, kao i znatno kvalitetnije saobraćajno povezivanje.
Posebna prednost ove zone sadržana je u tome što se ona direktno naslanja i nadovezuje
na banjsku zonu, tako da postoje mogućnosti uspostavljanja visokog stepena njihove
kompementarnosti, sadržinske usklađenosti i funkcionalne sinhronizovanosti.
Atraktivnom potencijalu Ozrena doprinosi i stimulativna sub planinska klima, na osnovu
koje je, a prema funkcionalnoj klasifikaciji planina Srbije, Ozren i svrstan u planine
oporavilišta.
Rtanj,Ozren i Devica sa aspekta razvoja turizma još uvek predstavljaju potencijalne
turističke vrednosti ovog prostora. Značaj njihovog turističkog aktiviranja ogleda se u
komlementarnosti sa već afirmisanim banjskim turizmom. Zbog toga je neophodno
kompleksno i komplementarno sagledavanje i povezivanje banjskog sa planinskim
turizmom, kako bi se ostvarili bolji ekonomski i društveni efekti valorizacije postojećeg
prirodnog i stvorenog bogatstva. Iz pravca Sokobanje svi turistički lokaliteti na Ozrenu
(Ripaljka, Šopur, Bele vode, Kalinovica) dobro su povezani.
Poseban motiv iz grupe geomorfoloških vrednosti Sokobanje predstavljaju vodopad
Ripaljka, klisura Moravice iSesalačka pećina. Ripaljka je prvi spomenik prirode u
Jugoslaviji zaštićen zakonom iz 1948. godine. Prema navodima Jovana Cvijića, ovo je
bio najviši vodopad Srbije u tadašnje vreme.
Ripaljka spada u grupu akumulativnnih vodopada. Nalazi se na nadmorskoj visini od 420
metara, a on sam visok je 17,5 metara. Tokom leta i jeseni reka Gradašnica presušuje,
tako da i vodopad nestaje.
Seselačka pećina predstavlja tipičnu tunelsku pećinu, odnosno prerast Zarvine reke.
Atraktivnost ovog arheološkog objekta sadržana je u njenoj morfologiji, ali i u prirodnom
ambijentu u kom je smeštena.Turistički ova pećina nije još uvek uređena tako da ona još
uvek predstavlja potencijalni, neiskorišćeni resurs.
5
