O P Š T I D I O

1. POJAM, FUNKCIJA I KARAKTERISTIKE KRIVIČNOG PRAVA

Krivično pravo se može definisati kao

sistem zakonskih pravnih propisa

kojima se određuju krivična

djela i krivične sankcije, kao i osnovi i uslovi za primjenu krivičnih sankcija prema učiniocima krivičnih djela u
cilju zaštite ličnih sloboda i prava čovjeka, te drugih prava i društvenih vrijednosti zagarantovanih i zaštićenih
Ustavom BiH i međunarodnim pravom. Ono predstavlja onaj dio pravnog sistema čija je osnovna funkcija

zaštita društva od kriminaliteta

, obezbjeđivanje uslova za zajednički život ljudi u društvu organizovanom u

državi kao najvišem obliku društvene organizacije. Da bi se ta funkcija ostvarila, krivičnim pravom se određuje
koja ljudska ponašanja predstavljaju krivična djela, koje krivične sankcije i pod kojim uslovima se mogu
primjenjivati prema učiniocima takvih djela.

Krivično pravo sadrži materijalni i formalni elemenat.

Materijalni elemenat

, tj. sadržinu krivičnog

prava čini određivanje krivičnog djela, krivične odgovornosti i krivične sankcije u cilju ostvarenja zaštite.

Formalni elemenat

se ogleda u tome što se i krivična djela i krivične sankcije, kao i uslovi za njihovu primjenu

mogu određivati samo zakonom, što znači da je krivično pravo zakonsko pravo. Materijalna karakteristika
krivičnog prava sastoji se u njegovoj funkciji zaštite najznačajnijih društvenih dobara i vrijednosti određene
države. Ta zaštita se ostvaruje propisivanjem, izricanjem i izvršavanjem sankcija koje imaju prinudni karakter, a
koje se primjenjuju prema učiniteljima krivičnih djela kojima se povređuju ili ugrožavaju zaštićene vrijednosti.

Krivično pravo ima za cilj ostvarenje dvije funkcije: statičku i dinamičku.

Statička funkcija

predstavlja

zaštitu i osiguranje najznačajnijih društvenih dobara i vrijednosti od njihovog povrjeđivanja ili ugrožavanja
činjenjem krivičnih djela od strane pojedinaca ili grupa, tj. očuvanje postojećih odnosa, a

dinamička funkcija

sastoji se u praćenju dinamike i razvoja društvenih odnosa i učestvuje u njihovom mijenjanju i unapređivanju.
Funkcija krivičnog prava BiH je osiguranje i zaštita ličnih sloboda i prava čovjeka, te drugih prava i društvenih
vrijednosti koje su zagarantovane i zaštićene Ustavom BiH i međunarodnim pravom. Dva su osnovna objekta
zaštite:

čovjek i društvo

, odnosno država.

Krivično pravo se dijeli na: materijalno, procesno i izvršno.

Materijalno

predstavlja sistem zakonskih

pravnih propisa kojima se određuje pojam i karakteristika krivičnih djela, sistem krivičnih sankcija i osnovni
uslovi za utvrđivanje krivične odgovornosti i kažnjivosti.

Procesno

pravo kao sistem zakonskih pravnih propisa

određuje pojam i vrste procesnih subjekata, procesna načela i tok krivičnog postupka.

Izvršno

krivično pravo

određuje postupak, način i uslove izvršenja izrečenih krivičnih sankcija od strane krivičnog suda.

Materijalno krivično pravo

se dijeli na: opšte i posebno.

Opšti dio materijalnog krivičnog prava

uređuje osnovne pojmove i institute krivičnog prava uopšte: krivična djela, krivične odgovornosti i krivične
sankcije.

Posebni dio materijalnog krivičnog prava

određuje pojam i karakteristike osnovnih privilegovanih i

kvalifikovanih oblika i vidova ispoljavanja pojedinih krivičnih djela.

Zavisno od izvora, krivično pravo se dijeli na:

nacionalno

(interno) i

međunarodno

. Izvori

nacionalnog krivičnog prava su: domaći krivični zakoni (KZ RS, KZ FBiH, KZ BiH, KZ Distrikt Brčko), a
izvori međunarodnog krivičnog prava su: međunarodni pravni akti (Statut Haškog tribunala, Statuti tribunala za:
Ruandu, Siera Leone, Istočni Timur, Irak…). Nacionalno krivično pravo se može podijeliti na osnovno i
dopunsko. Osnovno krivično pravo je sadržano u krivičnim zakonima, dok dopunsko ili sporedno krivično
pravo čine krivičnopravne odredbe sadržane u drugim zakonima koji uređuju odnose u drugim oblastima prava.

2. IZVORI KRIVIČNOG PRAVA (pojam, vrste, značaj)

Izvore krivičnog prava možemo podijeliti na: materijalne i formalne. Pod izvorom krivičnog zakona u

formalnom

smislu podrazumjevaju se pravni akti koji sadrže krivičnopravne norme kojima se određuju

krivična djela i krivične sankcije. U

materijalnom

smislu izvor krivičnog prava predstavljaju društveni odnosi

regulisani putem krivičnopravnih normi.

Osnovni, glavni izvor krivičnog prava, koje se zasniva na načelu zakonitosti krivičnog djela i kazne,

jeste

zakon

. Najznačajniji izvor krivičnog prava kod nas je krivični zakon ili krivični zakoni. Na nivou BiH to

je krivični zakon BiH, u entitetima KZRS i KZFBiH, a u Brčko Distriktu - KZ Brčko Distrikta. Pored zakona se
kao posredni i dopunski izvori mogu javljati i drugi pisani propisi. Oni imaju karakter izvora krivičnog zakona
samo kada se zakon na njih poziva, a to su: normativni akti državnih organa, međunarodni ugovori, običajno
pravo, sudska praksa i pravna nauka.

ZAKON

je osnovni i glavni izvor u krivičnom pravu BiH. Krivična djela i krivične sankcije mogu biti

određene samo zakonom. Osnovni izvor krivičnog prava je krivični zakon. Taj osnovni izvor u BiH čine četiri
krivična zakona: KZBiH, KZRS, KZFBiH i KZ Distrikta Brčko. Pored osnovnog krivičnog prava postoji i

dopunsko krivično pravo čiji su izvor zakoni iz drugih oblasti koji sadrže krivičnopravne odredbe. Tim
zakonima predviđena su krivična djela i kazne kojima se osigurava poštovanje tih propisa, tj. zaštita onih
društvenih odnosa koji su predmet njihove regulative.

PODZAKONSKI AKTI

- niži normativni akti ne predstavljaju neposredne izvore krivičnog prava, jer

se njima ne mogu statuirati opšte krivičnopravne ustanove, niti se mogu propisivati krivična djela i krivične
sankcije, što nalaže načelo zakonitosti. Ipak, oni se mogu javljati kao posredni, odnosno dopunski izvori
krivičnog prava, što je prvenstveno slučaj kod tzv. blanketnih krivičnih djela. To su ona krivična djela čije
zakonsko biće u krivičnom zakonu nije u potpunosti određeno, pa u takvim slučajevima sam zakon upućuje na
neke druge propise i tek uz korištenje tih propisa moguće je utvrditi definitivno u čemu se sastoji takvo krivično
djelo. Ovo su posredni izvori krivičnog prava, za razliku od zakona koji je neposredan izvor, odnosno, oni imaju
karakter izvora krivičnog prava samo ukoliko krivični zakon putem blanketnih dispozicija na njih upućuje.

SUDSKA PRAKSA, NAUKA, OBIČAJNO PRAVO -

sudska praksa, običaji i teorija krivičnog prava

imaju veliki značaj za krivično pravo, ali oni ne predstavljaju izvore krivičnog prava, jer bi to bilo u suprotnosti
sa načelom zakonitosti. Kod nas sudska praksa nije stvaralac, već samo tumač zakona. Ipak, u suštinskom
smislu sudska praksa ima izuzetan značaj ne samo u primjeni već i u stvaranju krivičnog zakonodavstva
(kreativna uloga sudske prakse). U primjeni krivičnog zakona sudska praksa ima veliki značaj posebno u
utvrđivanju sadržaja pojedinih krivičnopravnih normi i njihovog prilagođavanja novim životnih potrebama i
uslovima. Ona, u jednom širem i suštinskom smislu, kao osnova za rješavanje određenih slučajeva ima značaj
funkcionalnog izvora krivičnog prava.

Ni nauka krivičnog prava ne predstavlja njegov izvor. Međutim, teorija krivičnog prava takođe ima

veliki značaj i uticaj na sudsku praksu u primjeni krivičnog prava, ali isto tako i na stvaranje prava. Kod nas
teorija ima mnogo veći uticaj na stvaranje prava, dok je njen uticaj na sudsku praksu nedovoljan.

Običaji nemaju snagu izvora krivičnog prava. Izuzetno, običajno pravo može se javiti kao posredni

izvor krivičnog prava kada se sam zakon u opisima zakonskih bića nekih krivičnih djela poziva na određena
običajna pravila, kao npr. kod određenog broja krivičnih djela protiv čovječnosti i pravila međunarodnog prava,
ili kada koristi neke pojmove čije tumačenje zavisi od određenih običajih pravila, npr. tzv. dobri poslovni
običaji koji vrijede u vršenju određenih privrednih ili drugih djelatnosti.

MEĐUNARODNI UGOVORI -

međunarodni ugovori su izvori krivičnog prava onda kada regulišu

određena pitanja iz oblasti krivičnog prava. Po svojoj pravnoj snazi oni su iznad zakona. Po pravilu, oni su
posredni izvori krivičnog prava, dakle, kada njegove odredbe preuzima naš zakon, ali oni mogu biti i direktni
izvori kada se primjenjuju neposredno. Od posebnog značaja su oni međunarodni ugovori u odnosu na koje je
preuzeta obaveza da se njihovim odredbama obezbijedi krivičnopravna zaštita, npr. četiri Ženevske konvencije
iz 1949. godine i Dopunski protokoli, uz te konvencije iz 1977. godine, na osnovu kojih je u naše krivično
zakonodavstvo unesen veći broj inkriminacija.

Kada se govori o izvorima krivičnog prava, onda se prvenstveno misli na

formalne izvore krivičnog

prava

, što zapravo čine one zakonske odredbe u kojima su sadržane krivičnopravne norme.

3. VREMENSKO VAŽENJE KRIVIČNOG ZAKONA

Važenje krivičnog zakona znači da je on

na snazi

i da ga organi pravosuđa

primjenjuju

, tj. da po

njemu sudovi sude u krivičnim stvarima. Međutim, krivični zakon nije univerzalan, kao ni bilo koji drugi zakon.
On djeluje u određenom vremenu, na određenom prostoru i u odnosu prema određenim licima. Zbog toga,
razlikuje se: vremensko, prostorno i personalno važenje krivičnog zakona.

Vremensko važenje

je opšte pravno pravilo i jednako se rješava kod svih zakona. Da bi počeo da važi,

svaki zakon prvo treba da bude proglašen, iz čega proizilazi osnovno pravilo da objavljivanje zakona mora
prethoditi njegovom stupanju na snagu. Početak važenja jednog zakona je dan ili momenat njegovog stupanja na
snagu, što može biti eksplicitno određeno u samom zakonu, ili se primjenjuju opšta pravna pravila o stupanju
zakona na snagu. Vrijeme od objavljivanja zakona u Službenom glsniku, pa do njegovog stupanja na snagu
može biti kraće ili duže, u zavisnosti od karaktera zakona njegove složenosti ili značaja, te da li se radi o posve
novom, znatno ili neznatno izmijenjenom zakonu. KZ važi do dana stupanja na snagu novog zakona koji ga
izričito ili prećutno ukida. KZ prestaje da važi, na osnovu zakonskog propisa koji određuje dan prestanka
njegove važnosti i stupanjem na snagu novog KZ, koji na drugi način reguliše istu materiju koju je regulisao i
ranije važeći KZ. Svi krivični zakoni u BiH predviđaju da se na učinioca krivičnog djela primjenjuje zakon koji
je bio na snazi u vrijeme učinjenja krivičnog djela. Utvrđivanje vremena učinjenja krivičnog djela je faktičko
pitanje, a utvrđivanje vremenskog važenja KZ je pravno pitanje.

Ako se poslije učinjenja krivičnog djela jednom ili više puta izmijeni zakon, primjenjuje se zakon koji

je blaži za učinioca. Mora se ustanoviti koji je blaži zakon, stari ili novi, a da bi se to ustanovilo vrši se
upoređivanje odredaba jednog i drugog zakona vezanih za krivično djelo, krivičnu odgovornost i kažnjivost. To
je izuzetna dozvola retroaktivnosti kada je novi zakon blaži – retroaktivnost

in mitius

. Na konkretni slučaj u

cjelosti se može primijeniti samo jedan zakon, onaj za koji se utvrdi da je za datu činjeničnu situaciju povoljniji.

Radi se o djelima koja su upravljena protiv države, njenog ustavnog poretka i bezbjednosti ili nekog

drugog značajnog dobra, a koja su izvršena u inostranstvu, bez obzira da li je njihov izvršilac domaći
državljanin, stranac ili lice bez državljanstva. Pošto je tu riječ uglavnom o političkim dobrima, još i danas
postoji izvjesno nepovjerenje među državama u odnosu na njihovu zaštitu, jer jedna država ne može očekivati
od druge da je štiti kada su u pitanju određena krivična djela političkog karaktera npr. špijunaža.

Realni ili zaštitni princip nije na isti način postavljen u KZ RS i KZBiH. U KZBiH ovaj princip je

postavljen mnogo šire, u KZRS radi se samo u krivičnim djelima protiv ustavnog uređenja, a u KZBiH je njime
obuhvaćen znatno veći broj dosta različitih krivičnih djela. Realni princip je po svom karakteru primaran, a to
znači da se naše krivično zakonodavstvo na ovakve slučajeve primjenjuje bez obzira da li su navedena krivična
djela predviđena u krivičnom zakonu zemlje u kojoj su izvršena, da li je za njih tamo suđeno i da li je i u kojoj
mjeri izrečena kazna izdržana. Dakle, odstupa se kako od principa dvostruke kažnjivosti, tako i od principa

bis in dem

, s tim što se obavezno u izrečenu kaznu kod nas uračunava izdržana kazna ili njen dio.

Aktivni personalni ili nacionalni princip -

dok se kod realnog principa

radi o proširenju važenja našeg

krivičnog zakonodavstva na svakog ko van naših granica izvrši samo krivična djela nabrojana u odredbama, kod
principa aktivnog personaliteta ili nacionalnog principa, naša represivna vlast odnosi se samo na krivična djela
naših   državljana   koja   izvrše   u   inostranstvu,   izuzimajući   ona   krivična   djela   koja   su   obuhvaćena   realnim
principom. Uslov za ovo je da se naš državljanin nađe na našoj teritoriji ili joj bude ekstradiran, što je i izričito
istaknuto   određenim   odredbama   zakona.   Takodje,   odredbama   su   dati   i   ostali   uslovi   za   primjenu   našeg
zakonodavstva po ovom principu. Osnovni razlog opravdanja i usvajanja jednog ovakvog principa proizilazi iz
postulata pravičnosti i interesa svake zemlje da njeni građani u inostranstvu poštuju pravne norme. Ne bi se
smjelo   dopustiti   da   jedno   lice   samo   radi   toga   što   je   naš   građanin   izbjegne   pravdi   i   ostane   nekažnjen   za
kriminalna djela sklanjanjem u svoju državu. Obzirom da takvi učinioci, po pravilu, ne mogu biti ekstradirani,
bez ovakve odredbe oni bi ostali nekažnjeni, zato ova odredba i predstavlja svojevrsnu zamjenu za pravila o
neizručenju svojih državljana -

ili izruči ili sudi.

Supsidijarni (ograničeni) realni princip i princip pasivnog personaliteta

– prema ovom principu

naše krivično zakonodavstvo važi i za stranca koji van naše teritorije izvrši neko krivično djelo upravljeno
prema našoj državi ili našem državljaninu, naravno ako se zatekne na našoj teritoriji ili nam bude ekstradiran,
odnosno ne bude izručen drugoj državi. Tako se zaštita naših pravnih dobara u inostranstvu proširuje i na druga
pravna   dobra   koja   su   povrijeđena   krivičnim   djelom   koje   izvrši   stranac,   izvan   onih   djela   navedenih   kod
primarnog   realnog   principa.   Znači,   na   osnovu   zaštite   naših   pravnih   dobara   od   krivičnih   djela   izvršenih   u
inostranstvu, nastalo je više principa na temelju kojih se primjenjuje naše krivično zakonodavstvo. Prvi princip
(realni) obezbjeđuje njegovu primjenu kada je u pitanju zaštita značajnih pravnih dobara, po pravilu političkog
karaktera i ta su djela posebno navedena. U ovoj odredbi sadržana su zapravo dva principa:

1. kojim se obezbjeđuje primjena našeg zakona kada se radi o krivičnim djelima izvršenim izvan naše

teritorije, a kojim se povrijeđuju pravna dobra koja nisu obuhvaćena realnim principom i

2. koji se odnosi na primjenu našeg krivičnog zakonodavstva onda kada su u pitanju krivična djela

izvršena u inostranstvu protiv naših državljana. Radi se o djelima gdje su naši državljani žrtve krivičnog djela,
u krivičnopravnom smislu pasivni subjekti pa se zato ovo pravilo još naziva i principom pasivnog personaliteta,
koje takođe spada u realni princip.

Univerzalni princip -

ili kosmopolitski princip podrazumjeva primjenu našeg krivičnog zakonodavstva

prema   strancu   koji   van   naše   teritorije,   prema   stranoj   državi   izvrši   krivično   djelo   za   koje   se   prema   tom
zakonodavstvu može izreći kazna zatvora od pet godina ili teža. Riječ je o situacijama u kojima krivično djelo,
njegov učinilac, ni ugrožena pravna dobra nisu u bilo kakvom odnosu sa našim pravnim poretkom. Pravi smisao
ovog principa proizilazi između narodne solidarnosti i potrebe sprečavanja teških krivičnih djela upravljenih
protiv takvih vrijednosti koje su kosmopolitske, koje predstavljaju opšte interese svih naroda (npr. najveći broj
krivičnih djela protiv međunarodnog humanitarnog prava kao što su genocid, ratni zločini i sl. ali i sva krivična
djela koja su po svom karakteru internacionalna: trgovina ljudima, neovlaštena proizvodnja i promet opojnih
droga). Prema našem krivičnom zakonodavstvu primjena ovog principa je supsidijarna. Za njegovu primjenu je
potrebno da je ispunjen i uslov dvostruke inkriminacije, tj. da je dato djelo predviđeno kao krivično djelo i u
zakonu zemlje u kojoj je učinjeno, osim izuzetno ako se radi o djelu koje je u vrijeme kada je izvršeno smatrano
krivičnim djelom prema opštim pravnim načelima priznatim od međunarodne zajednice.

5. OPŠTI POJAM KRIVIČNOG DJELA I OSNOVNI ELEMENTI

Krivično djelo je protivpravno djelo koje je u zakonu određeno kao krivično djelo, čiji su

elementi određeni zakonom i za koje je zakonom predviđena krivična sankcija.

Krivično djelo predstavlja osnovnu ustanovu krivičnog prava, središte njegovog cjelokupnog sistema.

Ono je jedini legitimni osnov postojanja krivičnog prava i prava na kažnjavanje. Sa određivanjem opšteg pojma
krivičnog djela povezane su i druge dvije osnovne kategorije krivičnog prava, one se iz njega izvode:

učinilac

krivičnog djela

njegova krivična odgovornost i kazna

, odnosno sankcija. Krivično djelo je prvenstveni i

osnovni uslov i osnov za mjeru krivične represije, za primjenu krivičnih sankcija u svakom konkretnom slučaju.
Osnovni objekt krivičnog prava i njegovih normi je

krivično djelo

, tj. ponašanje čovjeka koje zakon proglašava

kao zabranjeno i kažnjivo. Zajedno sa krivicom ono je osnovno mjerilo pravičnosti. Za krivično djelo postoje
različite definicije: formalna, materijalna i formalno-materijalna.

Prema

formalnoj

definiciji, krivično djelo je ono čovjekovo ponašanje koje je u zakonu određeno kao

krivično djelo, čime se kao suštinski elemenat krivičnog djela ističe formalna zabranjenost ili predviđenost
krivičnog djela u zakonu.

Prema

materijalnom

shvatanju, krivično djelo se javlja kao povreda društvenih uslova života ili kao

povreda njegovih vrijednosti bez kojih ono ne bi moglo postojati kao organizovana zajednica.

Prema

materijalno-formalnom

pojmu krivično djelo ima svoju sadržinu i formu. Sadržina se izražava

kroz formu, a forma ne može postojati bez sadržine. U jedinstvu te dvije strane krivično djelo se pojavljuje kao
ljudsko ponašanje koje je u zakonskoj normi opisano kao kažnjivo djelo, djelo kojim se povrijeđuju ili
ugrožavaju pravno zaštićene vrijednosti.

Krivično djelo se sastoji od četiri osnovna, opšta elementa:

radnja

protivpravnost

opasnost

krivica

. Nepostojanje jednog i to bilo kojeg elementa isključuje postojanje krivičnog djela. Opšti elementi

krivičnog djela mogu se podijeliti na materijalne i formalne. Materijalni elementi su: djelo čovjeka (radnja sa
posljedicom) i društvena opasnost, a formalni: protivpravnost i određenost djela u zakonu.

6. RADNJA KAO ELEMENAT U OPŠTEM POJMU KRIVIČNOG DJELA
(pojam, vrste, radnja izvršenja)

Radnja predstavlja

osnovni konstitutivni elemenat, kako opšteg tako i svakog posebnog krivičnog djela.

Nijedno krivično djelo ne postoji bez ljudske radnje, jer je samo čovjekova radnja prikladna za proizvođenje
krivičnopravnih posljedica. U savremenom krivičnom pravu prihvaćeno je načelo da: mišljenje, ubjeđenje,
namjere i planovi ne predstavljaju radnje izvršenja i da takvi unutrašnji akti čovjeka ne podliježu kažnjavanju
(

niko ne može biti kažnjen za mišljenje

). Postoji više shvatanja radnje krivičnog djela:

objektivno, objektivno-

subjektivno i finalističko shvatanje.

Prema

objektivno-subjektivnom

shvatanju radnja krivičnog djela je svjesno i voljno ponašanje čovjeka

kojim se ostvaruje krivično djelo. Ponašanje koje nije voljno (ako je prouzrokovano fiziološkim procesom -
kihanjem ili snom ili djelovanjem spoljne sile - okliznućem na ledu) ne može se smatrati radnjom u
krivičnopravnom smislu.

Prema

objektivnom

shvatanju radnja krivičnog djela predstavlja preduzimanje tjelesnog pokreta ili

propuštanje tjelesnog pokreta, bez obzira da li je to preduzimanje, odnosno propuštanje ostvareno sa voljom ili
bez nje.

Prema

finalističkom

(ciljanom) shvatanju radnja krivičnog djela je ciljna djelatnost, djelatnost

preduzeta u cilju ostvarenja posljedice koja je krivičnopravnim propisima zabranjena. Radnja krivičnog djela se
može učiniti na dva načina:

činjenjem i nečinjenjem.

Pod činjenjem se podrazumijeva svjesno i voljno

preduzimanje tjelesnih pokreta, a pod nečinjenjem propuštanje tjelesnih pokreta. Po pravilu radnja se izvodi
pokretima tijela i udova, prije svega ruku. Ona se može ostvariti i izgovaranjem riječi, npr. kod verbalnih
delikata, kao i nekom drugom vrstom ponašanja (simbolima ili konkludentnom radnjom). Radnja se može
sastojati iz jednog pokreta, tj. prosta radnja ili više povezanih djelatnosti, npr. obijanje tuđeg stana i oduzimanje
stvari kod teške krađe, tj. složena radnja.

Prema doprinosu u nastajanju krivičnog djela, radnja može biti:

radnja izvršenja, radnja podstrekivanja i

radnja pomaganja.

Radnja izvršenja

je ona radnja koja je označena u opisu datog krivičnog djela kao njegova

radnja izvršenja, tj. radnja kojom se izvršava to krivično djelo. Radnja izvršenja je djelatnost kojom se ostvaruje
krivično djelo prouzrokovanjem posljedice, npr. kod krivičnog djela ubistva radnja izvršenja se sastoji u
lišavanju života drugoga. Kod nekih krivičnih djela radnja izvršenja je određena jasnom radnjom (kod djela
krađe - oduzimanje, kod utaje - prisvajanje). Takva krivična djela mogu se izvršiti samo tom radnjom. Kod
nekih krivičnih djela radnja izvršenja je izražena kroz posljedicu, odnosno jednim te istim izrazom određena je i
radnja i posljedica (npr. ko drugog liši života - kod ubistva, ko drugog tjelesno povredi - kod tjelesne povrede).

Radnja izvršenja može biti određena

kumulativno

alternativno

. Kod kumulativnog određivanja za

postojanje krivičnog djela potrebno je da sve radnje sadržane u opisu djela budu ostvarene, jer one sve zajedno
čine jednu radnju izvršenja, npr. razbojništvo. Kada zakonodavac predviđa više radnji alternativno, krivično
djelo postoji ako je bilo koja od previđenih radnji ostvarena, jer svaka od njih uzeta samostalno čini radnju
izvršenja, npr. teška krađa.

Radnje podstrekivanja

pomaganja

pretpostavljaju uslov da u učinjenju krivičnog

djela učestvuje više osoba. Svim ovim radnjama se na poseban način doprinosi izvršenju krivičnog djela.

sva njegova bitna zakonska obilježja, a to će biti onda kada je ostvareno činjenično stanje konkretnog slučaja
odgovara biću određenog krivičnog djela na način na koji je ono opisano u datoj zakonskoj odredbi. Npr.
zakonsko biće krivičnog djela krađe čine obilježja: oduzimanje, tuđa pokretna stvar i namjera da se time pribavi
protivpravna imovinska korist. Ukoliko nedostaje bilo koji od ovih elemenata nije ostvareno njegovo zakonsko
biće i zato krivično djelo ne postoji. Npr. ako neko oduzme tuđu pokretnu stvar u namjeri da je vrati, nema djela
krađe jer ne postoji bitno obilježje djela, a to je namjera pribavljanja protivpravne imovinske koristi. Svako
krivično djelo ima svoje posebne elemente koji proizilaze iz njegovog zakonskog opisa datog u odredbi
posebnog dijela. Tako se posebni elementi javaljaju kao konkretizacija opštih elemenata, prvenstveno radnje
kao obaveznog elementa bića krivičnog djela, dok svi drugi elementi imaju funkciju dopunskih obilježja koja
radnju bliže određuju, a to su subjekt radnje, objekat, način, mjesto i vrijeme njenog preduzimanja. Jedan dio
elemenata krivičnog djela karakterišu objektivnu, a drugi subjektivnu stranu zakonskog bića krivičnog djela, pa
se zato ona redovno i dijele na objektivna i subjektivna obilježja.

objektivna

spada prije svih radnja izvršenja kao osnovni i obavezni element svakog krivičnog djela,

ali koja je različita kod pojedinih krivičnih djela. Npr. kod krivičnog djela ubistva, radnja izvršenja je lišenje
života, dok je kod krađe oduzimanje tuđe pokretne stvari. U obilježja krivičnog djela spadaju i dr. okolnosti
kojima zakon bliže konkretizuje određeno krivično djelo. Oni se najčešće odnose na poseban način i sredstvo
izvršenja djela, lično svojstvo, lični odnos izvršioca, a ponekad vrijeme i mjesto izvršenja.

Subjektivna

obilježja bića krivičnog djela čine oni subjektivni elementi koji su konstitutivna obilježja subjektivne strane
datog djela ili koja čine njegovo subjektivno biće. To su prvenstveno umišljaj i nehat kao elementi subjektivne
strane krivičnog djela, ali su to kod nekih krivičnih djela i određena namjera, pobuda, znanje izvjesne okolnosti.

9. NEZNATNA DRUŠTVENA OPASNOST (zanemarljivo opasno djelo)

Društvena opasnost se u konkretnim oblicima ispoljavanja krivičnog djela u svakodnevnim životnim

situacijama može javiti u različitom stepenu, pa tako težina krivičnog djela zavisi od intenziteta konkretno
ispoljene društvene opasnosti. Intenzitet društvene opasnosti zavisi od društvenog značaja napadnutog objekta i
obima   i   intenziteta   prouzrokovane   posljedice.   Posebnu   društvenu   opasnost   utvrđuje   sud   imajući   u   vidu
objektivne   i   subjektivne   okolnosti   konkretnog   učinjenog   krivičnog   djela   i   njegovog   učinitelja.   Neznatna
društvena   opasnost   postoji   u   onim   slučajevima   kada   je   intenzitet   društvene   opasnosti   tako   mali   da   njeno
postojanje bude gotovo beznačajno.

Nije krivično djelo ono djelo koje je, iako sadrži obilježja krivičnog djela određena zakonom, u

zanemarljivoj mjeri opasno zbog svog malog značaja i zbog neznatnosti ili odsutnosti štetnih posljedica. Djelo
je malog značaja ako na to ukazuje njegova priroda, težina, okolnosti pod kojima je učinjeno, nizak stepen
krivične odgovornosti učinioca ili njegove lične okolnosti. Uslovi za postojanje neznatne društvene opasnosti su
da je djelo

malog značaja

neznatnost štetne posljedice

Djelo je malog značaja ako se njime ne napada neko dobro koje ima veću vrijednost ili veći značaj za

društvo. Da bi djelo bilo neznatna društvena opasnost sud je dužan da uzme u obzir sljedeće okolnosti: prirodu
učinjenog krivičnog djela, njegovu težinu i okolnosti pod kojima je učinjeno djelo - to su

objektivne okolnosti

nizak stepen krivične odgovornosti i lične prilike učinioca -

subjektivne okolnosti

. Drugi uslov za postojanje

neznatne društvene opasnosti je da je štetna posljedica neznatna ili nepostojeća. Dakle, iako jedno ponašanje
formalno može odgovarati zakonskom biću nekog krivičnog djela, ukoliko ne posjeduje potrebni stepen
opasnosti ono nema karakter krivičnog djela. To znači da u svim takvim slučajevima u kojima nedostaje za
krivično djelo potreban minimum opasnosti ili štetnosti ono gubi kriminalni značaj i izlazi iz krivičnog prava.
Međutim, djelo i dalje ostaje nedopušteno, jer je u njemu samo isključena krivičnopravna protivpravnost, ali ne i
protivpravnost uopšte, pa zato može postojati neki drugi vid kažnjive radnje, npr. prekršaj.

10. NUŽNA ODBRANA (pojam, elementi, prekoračenje nužne odbrane, krivičnopravni značaj)

Nužna odbrana je ona odbrana koja je neophodno potrebna da učinilac od sebe ili drugog odbije

istovremeni ili neposredni predstojeći protivpravni napad i koja je srazmjerna sa tim napadom.

Ona obuhvata takve konfliktne životne situacije u kojima su u sukobu pravo i nepravo.

Djelo učinjeno u

nužnoj odbrani nije krivično djelo

. Nužna odbrana se često primjenjuje u sudskoj praksi, uglavnom kod

krivičnih djela protiv života i tijela. Kako ona predstavlja osnov isključenja krivičnog djela, ako sud nađe da je
krivično djelo koje je optuženom stavljeno na teret učinjeno u stanju nužne odbrane, u tom slučaju se donosi
presuda kojom se optuženi oslobađa od optužbe, jer učinjeno djelo nije krivično djelo. Da bi institut nužne
odbrane imao takvo dejstvo, tj. da ga zakon tretira kao opšti osnov isključenja krivičnog djela , neophodno je da
budu ispunjeni određeni uslovi koje zakon postavlja, a koji se odnose na njegove dvije osnovne komponente:
napad i odbranu.