INSTRUMENTI PLATNOG PROMETA

I DEO

Platni promet

obuhvata sva palćanja koja se vrše između pravnih i fizičkih lica. Pod PP-om se

podrazumevaju sva plaćanja izražena u novcu, bez obzira ko ih vrši, na koji način i u koju svrhu.

Plaćanje

se definiše kao prenos novčanih sredstava sa jednog, fizičkog ili pravnog lica na drugo da

bi se izvršila likvidacija privrednog ili drugog matreijalno-pravnog odnosa.
U vršenju platnog prometa neophodne su dve strane, jedna koja vrši plaćanje -

platioc

i druga koja

prima –

primaoc

Isplatioc i primaoc mogu sami između sebe vršiti plaćanja, ali između njih može stajati i posrednik.
Posrednici u plaćanju mogu biti:



Banke



Pošte



Poštanske štedionice



Klirinške ustanove



Biroi za obračune



Žiro centrale

Osnovni

uzroci

plaćanja su:

1. plaćanja za robu i usluge,
2. plaćanja po osnovu nastanka kreditnog i finansijskog odnosa.

Podela PP sa gledišta mesta gde se nalaze lica koja u njemu učestvuju:

unutrašnji

međenarodni.

Pod

unutrašnjim PP-om (UPP)

podrazumevaju se sva gotovinska i bezgotovinska plaćanja

izvršena između pravnih lica, odnosno pravnih i fizičkih lica novcem te zemlje.

UPP u širem smislu

– obuhvata sva plaćanja unutar jedne zemlje bez obzira na to da li se ona

obalvljaju posredstvom odgovarajuće institucije ili ne.

UPP u užem smislu

– samo određeni deo ukupnih plaćanja unutar jedne zemlje , i to onaj u kojem

učestvuju pravna lica, ostvarujući uzajamna plaćanja posredstvom posebnih ustanova.

Društveno organizovan PP obuhvata



Prijem naloga za plaćanje računa



Kontrolu ispravnosti naloga za plaćanje



Izvršavanje naloga za plaćanje



Obaveštavanje učesnika u PP-u o izvršenom plaćanju

Osnova funkcionisanja PP je

dobra organizacija

, uz istovremeno poštovanje principa efikasnosti i

ekonomičnosti.

Prednosti PP

: 1) omogućava normalan proces reprodukcije,

2) povećava privredne aktivnosti
3) doprinosi stvaranju optimalnog broja obrta novčanih sredstava
4) povećava likvidnost privrede
5) doprinosi smanjenju obima korišćenja kredita

Učesnici u procesu plaćanja moraju ispunjavati određene zahteve organizacije PP u pogledu:



Dosledne primene zakonskih propisa kojima se reguliše sistem i oblici plaćanja



Doslednog sprovođenja određenih propisa koji se oslanjaju na momenat izvršenja plaćanja



Pravilnog izbora odluka, načina i instrumenata plaćanja



Pravilnim ispostavljanjem nlaoga PP ...

Cilj PP

je brzo i efikasno izmirivanje dužničko-poverilačkih obaveza uz racionalno korišćenje

raspoložine novčane mase.

Metode regulisanja monetarne stabilnosti

I. Kada se na monetarno stanje deluje putem obaveznih rezervi koje poslovne banke drže kod

centralne banke

II. Operacije centralne banke na otvorenom tržištu

Značaj platnih sistema mnaifestuje se kroz njihovu izuzetno važnu ulogu u svakoj tržišnoj privredi
- kao vitalna komponenta finansijske infrastrukture privrede,
- kao sredstvo unapređivanja njene efikasnosti.

Klasifikacija PP:

na osnovu načina plaćanja

: neposredni,

posredni.

na osnovu vrste plaćanja

: gotovinski,

bezgotovinski: žiro promet,
čekovni promet,
klirinški promet.

na osonvu mesta plaćanja

: unutrašnji i međunarodni.

Žiro promet

je takav oblik PP kod koga se plaćanje u vezi sa dugovnim obavezama likvidiraju

jednostavno knjigovodstvenim preknjižavanjem novčanog iznosa sa računa dužnika u korist
poverioca u knjigama banke ili određene finansijske organizacije.
Promet na žiro računima može biti

direktan

ukoliko se vrši između dva žiro računa kod iste banke

ili

posredni

ukoliko se obavlja između dva žiro računa koji se vode kod različitih banaka u istom ili

različitim mestima u zemlji.

Čekovni PP

predstavlja u osnovi promet čekovima. Banka kao depozitar izdaje deponentnu

knjižicu čekova, pomoću kojih deponent ima mogućnost plaćanja po raznim osnovama i to
ispunjavajući ček u korist svojim poveriocima.

Klirinški promet

zasniva se na svakodnevnom izmirivanju novčanih obaveza prebijanjem

potraživanja i dugovanja banaka i drugih finansijskin organizacija posredstvom posebna ustanove
za obračun ili centralne banke.

Načela

organizovanja PP:

jedinstvena i racionalna tehnologija obavljanja PP;

racionalna mreža organizacionih jedinica nosilaca PP;

primena međunarodnih i domaćih finansijski standarda u izvršavanju PP;

jedinstvena komunikaciona mreža za prenos sredstava i obradu podataka u PP;

brz, siguran i racionalan prenos sredstava između učesnika u platnom prometu;

slobodno raspolaganje sredstvima na računu;

obezbeđivanje finansijskih podataka i njihova obrada;

Ciljevi

pravo učesnika u PP da imaju više računa kod više nosilaca PP preko kojih se vrše plaćanja;

pravo učesnika u PP da biraju nosioce PP kod kojih će voditi svoje račune;

sloboda raspolaganja sredstvima sa računa;

dovođenje u zavisnost likvidnost učesnika u PP sa likvidnošću nosilaca PP kod kog se vodi

račun tog učesnika;

primaen jedinstvenih, svetskih standarda u plaćanjima;

obavljanje PP putem jedinstvene računarsko-komunikacione mreže za prijem, procesiranje,

obračun i razmenu podataka u PP;

efikasnije obavljanje regulativne i kontrolne funkcije Narodne banke u sistemu plaćanje i PP.

Poslovi PP :

otvaranje i ukidanje računa;

plaćanja sa jednog na drugi račun: prenos, naplata, obračun, uplata i isplata;

Centralna banka

je osnovna i jedina monetarna vlast na monetarnom i valutnom prostoru koji

pokriva svojim poslovanjem.
U domaćem bankarskom sistemu kao centralna monetarna ustanova funkcioniše

Narodna banka

Srbije

- NBS.

Njoj je zakonom omogućena nezavisna pozicija u odnosu na Skupštinu, tako da samostalno
utvrđuje ciljeve i donosi mere monetarne i kreditne politike, ali na osnovu utvrđenih globalnih
ekonomskih ciljeva koje je usvojila skupština.
Narodna banka u PP se može pojaviti :



Kao korisnik platnog sistema

( pri svakom transferu sredstava koristi paltni sistem

kao i bilo koje drugo parvno lice),



Kao član platnog sistema

( prima uplate i vrši plaćanje za klijente koji imaju kod

nje otvorene račine),



U ulozi obezbeđivanja usluga plaćanja

( oragnizuje platne klirinške i obračunski

sisteme)



Kao čuvar javnih interesa

( vršenjem kontrole banka i i drugih nosilaca pp).

Banka

se može definisati kao ustanova koja se bavi kreditnim i novčanim poslovima.

Poslovi banke:



Prikupljanje depozita i pribavljane sredstava



Kreiranje novca i odobravanje kredita



Obavljanje pp

Da bi banke mogle da obavljaju pp nephodno je da:



Poseduju licencu NBS,



Imaju obezbeđenu hardversku i softversku podršku,



Stvaraju uslove za povećanje obima poslova na šalterkom i blagajničkom poslovanju sa

građanima i pravnim licima,



Zadovoljavaju uslove koji se tiču njihove solventnosti.

Zakonom je propisano da

banke obavljaju sledeće poslove pp

vode račune pravnih i fizičkih lica koja obavljaju delatnost, izvršavaju interne i

međubankarska transakcije plaćanja sa tih računa i na te račune;

vode račune fizičkih lica koja ne obavljaju delatnost,

učestvuju za račune koje vode u međubankarskom kliringu i obračunu izvršenih plaćanja,

utvrđuju za svakog klijenta dnevni promet i o tome ih posebno obaveštavaju,

primaju od fizičkih lica uplate koje se vode u toj banci,

primaju od fizičkih lica uplate , u korist računa koji se vode u drugoj banci,

obavljaju gotovinska plaćanja,

obavljaju blagajničko trezorska poslove,

primaju i naplaćuju čekove,

10.

organizuuju izdavanje platnih kartica i plaćanje platnim karticama,

11.

obavljaju i druge poslove pp u skladu sa ovim i drugim zakonom.

Banke svoje odnose sa klijentima regulišu

ugovorom o otvaranju i vođenju računa

Osnovne elemente ugovora čine



pun naziv banke, odnosno pravnog lica



mesto i adresa sedišta



matični broj



ime, prezime i funkcija lica koje zastupa banku



poslovi koje će banka obavljati za klijenta



broj i naziv računa koji se otvara



način na koji će banka vršiti korekcije na računu



način izdavanja naloga za plaćanje



način i rokovi dostavljanja izveštaja o promenama na računu



odgovornost obe strane i naknada štete



nadležnost suda u slučaju spora



rok za rakid i ugovora i svi ostali uslovi koje stranke dogovore.

Zakonom je predviženo da

agent

može delovati u ime banke kao

posrednik u komunikaciji,

agent banke za upravljanje ili izvršenje naloga za račun klijenta,

mesto za prijem i slanje nlaoga za plaćanje koje banka šalje ili prima i kome klijenti mogu

neposredno pristupiti za salnje i primanje tih naloga,

poserednik za kliring i prenos podataka.

Poslovi pp preduzeća PTT saobraćaj



primaju uplate od fizičkih lica u korist računa koji se vode kod banke i vrše isplate tim

licima za račun klijenata,



primaju uplate dnevnog pazara za račun klijenata,



primaju, obarčunavaju i naplaćuju čekove po tekućim računima građana,



obavljaju druge poslove pp u skladu sa drugim zakonima.

Obezbeđivanje uloge agenta pruža preduzećima PTT saobraćaja široke mogućnosti

uključivanja u novi sistem platnog prometa i to :



kao posrednika u komunikaciji



kao mesto za prijem i slanje naloga za plaćanje



kao posrednik za kliring i penos podataka

Prednosti

koje poste imaju u odnosu na druge agente su:

razvijena mreža šaltera pošta

kadrovski potencijal

razvijena telekomunikaciona i informatičaka struktura...

Pod

instrumentima unutrašnjeg platnog prometa

podrazumevaju se popunjeni obrazci koji se

koriste u novčanim transakcijama u korist ili na tertet deponenata.

Postoje 4 ipp:



nalog za uplatu



broj modela poziva na broj zaduženja



mesto i datun prijema



potpis primaoca, broj LK i mesto izdavanja



datum valute



pečat i potpis isplatioca

Nalog za prenos

je bezgotovniski instrument platnog prometa i koristi se kada dužnik nalaže banci

da na teret njegovog računa prenese sredstva u korist računa poverioca. Nalog za prenos sadrži
sledeće elemente:



oznaka načina izvršenja naloga – hitno



naziv poverioca – primaoca



broj računa dužnika – nalogodavca



iznos



naziv dužnika – nalogodavca



broj računa poverioca – primaoca



oznaka valute



svrha plaćanaja



poziv na broj zaduženja



broj modela poziva na broj zaduženja



broj modela poziva na broj odobrenja



poziv na broj odobrenja



datum valute



mesto i datum prijema



pečat i potpis dužnika

Nalog za naplatu

je instrument bezgotovinskog platnog prometa kojim poverilac inicira da se

izvrši naplata sredstava sa računa dužnika i to u skladu sa ovlašćenjem dobijenim od njega. Nalog
za naplatu sadrži sledeće elemente:



naziv i broj računa dužnika



naziv poverioca – nalogodavca



oznaku valute



broj računa poverioca – nalogodavca



šifra plaćanja



iznos



svrha plaćanja



poziv na broj zaduženja



broj modela poziva na broj zaduženja



poziv na broj odobrenja



broj modela poziva na broj odobrenja



datum valute



mesto i datum prijema



pečat i potpis poverioca

Jednostrano pismeno ovlašćenje

je obrazac koi sadrži osnovne podatke o dužniku i poveriocu,

osnov za zaduženje računa, pečat i potpis ovlašćenog lica dužnika kao i ovlašćenog lica u banci,
iznos sredstava i dan dospeća.

Ček

je instrument plaćanja koji se izdaje u zakonski propisanoj formi, u kojoj njegov izdavalac

(trasant) daje nalog banci (trasatu) , da na teret njegovog pokrića kod te banke isplati određeni
iznos ovca korisniku čeka (remitentu) , samom izdavaocu čeka ili donosiocu.
Ček treba da sadrži sledće osnovne elemente:

označenje da je ček, napisano u samom slogu isprave

bezuslovni uput da se plati oderđena svota novca iz trasantovog pokrića

ime onoga koji treba da plati – trasat

mesto gde treba platiti

označenje dana i mesta izdavanja čeka