1. NAZIV PREDMETA (POJAM, PODELA I OBELEŽJA INSTITUCIJA)

Da bi se odredio naziv predmeta ‘’Istorija pravnih institucija’’ prvo mora da se odredi pojam institucije, a zatim I pojam
pravne institucije.
Institucija na latinskom znači ustanova – nešto što je trajno ustanovljeno, pa se zato te dve reči koriste kao sinonimi. I
u srpskom jeziku pod institucijom se podrzumeva ustanova, zavod ili udruženje.
Institucije su veštačke, a ne prirodne tvorevine, jer su ih ljudi izumeli. Pojam institucije ima 4 osnovna značenja: 1.
Institucija kao organizacija čija je delatnost od nekog opšteg interesa, 2. Institucija kao pravno uređen oblik odnosa
među subjektima, 3. Institucija kao sinonim za formalnu organizaciju,
4. Institucija kao specifičan način odvijanja I povezivanja društvenih interakcija koji se ustalio.
Postoje različite podele institucija. Mogu da se dele prema društvenim odnosima koje uređuju. U pravnoj nauci govori
se o pravnim, političkim I ustavnim institucijama.
Pravna institucija podrazumeva skup svih pravnih normi koje se odnose na jedan društveni odnos ili grupu istih
odnosa, kao što su npr. brak, državljanstvo, ugovor itd. U savremenoj pravnoj nauci I pravni institute se takođe
definiše kao skup svih opštih pravnih normi koje uređuju jedan društveni odnos ili više srodnih odnosa. Iz ovih defini-
cija proizilazi da se izrazi institucija, institut I ustanova uglavnom koriste kao sinonimi.
Političke institucije su vezane za državu, I tu spadaju oblici I elementi državne organizacije. One ukazuju na koji način
je organizovana državna vlast u jednoj državi, a parlament, vladar, senat su oblici u kojima se ostvaruju zakonodavna,
izvršna I sudska funkcija.
Ustavne institucije su one čiji je predmet uređivanje ustavnih akata, odnosno one koje uređuju ustavnu materiju u for-
malnom ili materijalnom smislu.
Pravne institucije mogu da se podele I prema kriterijumu njihove unutrašnje strukture na proste I složene, zatim na
osnovu broja lica na koje se one odnose, a to su individualne I kolektivne, onda prema obimu na šire I uže, niže I više,
I prema kriterijumu pravnog akta koji ih ustanovljava na ustavne I zakonske.
Brojne pravne ustanove sadrže unutrašnja I spoljašnja obeležja. Unutrašnja predstavljaju pravila kako se zasniva
određen pravni status. Pravni status je skup prava I obaveza istog tipa koje pripadaju jednom subjektu prava u jednom
datom trenutku. A sa spoljašnje strane, pravne ustanove su elementi pravnog sistema, I one se sistematizuju u okvire
određenih delova tog sistema, pre svega u pravne grane.

Predmet istorije pravnih institucija je da uočava, proučava, prati i objašnjava, nastanak i razvoj osnovnih ili najvažnijih
pravnih institucija i ustanova koje pripadaju različitim pravnim sistemima.

STRUKTURA I PODELA PRAVA (PRAVNE GRANE, PRAVNI SISTEM, JAVNO I PRIVATNO PRAVO)

STRUKTURA PRAVA
Savremena pravna nauka u najopštijem smislu definiše pravo kao skup pravila o ponašanju ljudi koja važe u jednom
društvu, a kojima država osigurava primenu. Pravo se sastoji od pravnih instituta ili ustanova koji su definisani kao kao
skup svih pravnih pravila koja koja se primenjuju na jedan isti društveni odnos.
Pravna grana je skup više ustanova koje regulišu istu oblast društvenih odnosa, po istim načelima. Skup svih grana
prava jedne zemlje sačinjava pravni sistem. Pravni sistem je pojam koji označava pravo jedne države. Pravni sistem
se sastoji iz 2 glavna elementa i to su: 1. pravne ustanove ili institucije i 2. grane prava.
Inače, tvorac razvijenog pravnog sistema je bio rimski pravnig Gaj. On je prvi uvideo da se sve pravne norme mogu
grupisati prema jednom unapred propisanom obrascu, te je tako celokupno pravo podelio na 3 dela: ono koje se
odnosi na lica (personae), zatim na stvari (res) i na kraju na suđenje (actiones).

PODELA PRAVA
Danas postoje brojne i različite podele prava, ali najčešće se koriste podele na javno i privatno pravo, materijalno i
formalno pravo, unutrašnje i međunarodno pravo.
Podela na javno i privatno pravo potiče od rimskog pravnika Ulpijana, koji je objasnio da ’’Javno pravo je ono koje se
odnosi na položaj rimske države, a privatno na korist pojedinca. Jer nešto je korisno za državu, a nešto za privatna
lica’’.
JAVNO PRAVO
U savremenoj pravnoj nauci pod javnim pravom (public law) se podrazumeva skup grana prava koje regulišu odnose
u kojima je bar jedna strana nosiliac javne vlasti (državni organ). Javno pravo se određuje i kao skup normi koje
uređuju organizaciju javnih ustanova kao što je npr. država i vršenje vlasti od strane njihovih organa.
Najvažnije grane javnog prava su: ustavno i krivično pravo (mada savremeni pravni sistemi poznaju i ustavno pravo,
radno pravo itd.).
Ustavno pravo je deo javnog prava, koje uređuje osnove državnog i društvenog uređenja, pa se za ovu granu prava
koristi i naziv državno pravo.
Krivično pravo reguliše protivpravne i društveno opasne radnje u jednom društvu; propisuje opšte uslove krivične
odgovornosti, predviđa krivična dela i sankcije za njihovo izvršenje.

PRIVATNO PRAVO
Privatno pravo uređuje vršenje subjektivnih prava od strane privatnih lica. Ono reguliše pre svega imovinsko – pravne
odnose za koje je zainteresovano privatno lice, a ne nosiliac javne vlasti. Privatno pravo se naziva i građansko i
imovinsko pravo, a prema klasičnom shvatanjuz tu spadaju 4 grane prava: stvarno, obligaciono, nasledno i porodično
pravo.
Stvarno pravo reguliše odnose između ljudi povodom stvari. Najvažnija ustanova stvarnog prava je svojina, a pored
svojine značajni instituti stvarnog prava su i državina i zaloga.
Obligaciono pravo uređuje odnos u kome jedna strana koja se zove poverilac, zahteva od druge strane koja se zove
dužnik, neku činidbu koju je dužnik obavezan da ispuni. Najvažnija institucija obligacionog prava je ugovor kojih ima
mnogo vrsta, a najvažnije vrste ugovora su kupoprodaja, zajam, zakup, najam, ortakluk. Ostale značajne ustanove su
i krivica, šteta, opasna stvar.
Nasledno pravo reguliše pitanja šta će biti sa pravima i obavezama nekog lica posle njegove smrti. Testament je
jedan od najvažnijih i najstarijih pravnih instituta naslednog prava.
Porodično pravo je sistem normi kojim se uređuju lični i imovinski odnosi koji nastaju između članova porodice koji
proizilaze iz braka i srodstva. Osnovni instituti porodičnog prava su brak i usvojenje.

3. PODELA I NAČINI NASTANKA PRAVNIH SISTEMA

PODELA
Uobičajena podela pravnih sistema koji danas postoje u svetu je na 2 osnovne grupe: kontinentalno evropski (Civil
Law) i anglosaksonski (Common Law). Kontinentalno evropski sistem se zasniva na tradiciji rimskog prava i
kodifikacijama, anglosaksonski sistem se zasniva na običajima i precedentnom pravu. Ova podela se u osnovi
zasniva na kriterijumu načina stvaranja pravnog sistema – da li je vladajuće pravo stvorio poseban zakonodavni organ
ili u njima prvenstveno sud stvara pravo.
NAČINI NASTANKA
U pravnoj istoriji se uočavaju 3 osnovna načina nastanka pravnih sistema. Jedan od načina je razvijanje pravnog
sistema kroz unutrašnju evoluciju, kroz postepene promene države, prava i pravnih institucija. Drugi, češći način
formiranja pravnog sistema je putem nametanja tuđeg pravnog sistema kroz osvajanja ili kolonizaciju. Treći način je
kada se pravni sistem formira tako što se pojedina rešenja ili čitavi delovi tuđih pravnih sistema dobrovoljno i svesno
prihvataju i preuzimaju.

4. NASTANAK I RAZVOJ PRAVNE ISTORIJE KAO NAUKE (ETAPE I KADA JE NASTALA)

Istorija pravnih institucija spada u pravnu istoriju, i da bi se bolje shvatio taj pojam potrebno je prvo odrediti šta je
istorija, a šta pravna istorija.
Istorija je nauka koja u prostoru i vremenu istražuje razvoj ljudskog društva u prošlosti, traži uzroke razvoja i
zakonitosti određenog društveno-ekonomskog poretka. Sam izraz istorija potiče iz starogrčkog jezika, gde reč hister
znači svedok, reč hister svedok, a reč historeo znači istraživati, saznavati.
Začeci pravne istorije nalaze se tek u kasnom Srednjem veku. Interesovanje za pravne norme iz prošlosti prvi su
pokazali glosatori i postglosatori koji su od XI i XII pa do XVI veka oživljavali klasično rimsko pravo.
Stvaranje pravne istorije kao nauke vezuje se za Školu elegantne jurisprudencije u XVI i XVII veku koja je naročito
cvetala u Francuskoj. Osnovni postulat ove škole je bio povratak izvorima i utvrđivanje porekla pojedinih normi i
pravnih ustanova. Tako je prvi put u istoriji pravo počelo da se tumači i istorijski, a ne samo dogmatski. Ova škola je je
stvorila pojam istorija prava ili istorija zakona. Iako je začeta na rimskom pravu, ona se proširila i na druge sisteme, na
vizantijsko pravo, kao i na izučavanje istorije domaćih prava. Tako su postavljeni temelji pravne istorije. Najpoznatiji
predstavnik ove škole je Žak Kiža.
Škola prirodnog prava, jusnaturalistička škola je procvetala u XVII i XVIII veku i predstavlja drugu fazu u razvoju
pravne istorije kao nauke. Ona se zasniva na ideji da pored pozitivnog prava postoji i prirodno pravo (ius naturale)
koje je univerzalno i važi za sve narode i za sva vremena. Postojala su različita uverenja odakle prirodno pravo
proističe. Jedni su verovali da ono proističe od boga (Toma Akvinski), a drugi da ono izvire iz same prirode (Džon Lok,
Žak Žan Ruso), a racionalizam je razvio uverenje da prirodno pravo proizlazi iz ljudskog razuma (Hugo Grocijus).
Jusnaturalizam polazi od uverenja da ne samo priroda, već i pojedinac i društvo podležu određenim prirodnim
zakonitostima. Takvi prirodni zakoni postoje nezavisno od naše volje i svesti. Najistaknutiji predstavnici su Ruso,
Monteskje i Boden.
U XIX. veku se javlja novi pravac - istorijska pravna škola, sa kojom se konačno formira Opšta pravna istorija. Većina
pravnika danas smatra da se nastanak pravne istorije kao posebne naučne discipline vezuje za nemačkog pravnika,
profesora rimskog prava Karla Fridriha Savinjija. On je bio osnivač istorijske škole prava. Ova škola se zasniva na
sledećim idejama: negira se ideja o postojanju nekog opštevažećeg prava, univerzalnog prava koje je stvorio razum;
svaki narod ima svoje specifično pravo koje samo njega odlikuje; zastupnici ove škole su izučavali običajno pravo, i
smatrali su, da je pravo podložno evoluciji, nasuprot ideji o večitom i nepromenljivom pravu. Zasluga ove škole je što

7. PERIODIZACIJA

Radi pouzdanijeg proučavanja prošlosti istoričari su prinuđeni da vrše različite podele istorije ljudskog društva. Postoje
dva osnovna kriterijuma za podelu istorije: prema stepenu razvijenosti sredstava za proizvodnju i prema vremenskom
redosledu događaja. Najvažnija je vremenska podela istorije ili periodizacija. Zadatak periodizacije u istoriji je da
pronađe određene istorijske događaje koji su bili presudni, i koji bi označavali kraj jednog i početak drugog perioda.
U Starom veku je postojala periodizacija koja je delila istoriju na 4 velika carstva: asirsko, persijsko, grčkomakedonsko
i rimsko, ali nije bila prihvaćena od strane hrišćana. U Srednjem veku je postojala periodizacija koju je izneo Aurelije
Augustin. On je polazeći od podataka koje pruža Biblija podelio čitavu ljudsku istoriju na 6 razdoblja: 1. od Adama do
Noja; 2. od Noja do Avrama; 3. od Avrama do Davida; 4. od Davida do Vavilonskog ropstva; 5. od Vavilonskog
ropstva do Isusovog rođenja; 6. od Isusovog rođenja do kraja sveta. Novu podelu načinio je Italijan Nikolo Makijaveli.
Period grčke i rimske istorije nazvao je antičkim ili starim vremenima. Doba u kome je Makijaveli živeo (renesansu)
nazvao je novim vekom, jer je smatrao da je nastupilo novo doba. Vreme između antike i novog doba, postalo je
srednji vek. Tako je nastala najprihvaćenija periodizacija koja istoriju ljudskog društva deli na tri perioda: Stari, Srednji
i Novi vek.
Stari vek podrazumeva vreme od postanka prvih država u IV milenijumu p.n.e. do V veka n.e. kada propada Zapadno
Rimsko carstvo (476. godine kada je zbačen poslednji zapadnorimski car). Kraj starog veka obeležava konačno
formiranje Vizantije na istoku i početak stvaranja varvarskih državnih tvorevina na zapadu evrope.
Srednji vek počinje u V veku nove ere, padom zapadnog rimskog carstva, i traje do XV veka odnosno prema nekim
mišljenjima čak do XVIII veka. Srednji vek se završava krupnim istorijskim prekretnicama: propašću Vizantije 1453.
godine, otkrićem Amerike 1492. godine, pronalaskom baruta i drugih otkrića.
Novi vek počinje u XV i XVI veku, i on ima tri osnovne faze: Liberalni kapitalizam, Monopolistički kapitalizam, Državni
kapitalizam.

8. OSNOVNE ODLIKE DRŽAVA STAROG VEKA (GRAD – DRŽAVA, ROBOVLASNIŠTVO)

Stari vek podrazumeva vreme od postanka prvih država u IV milenijumu p.n.e. do V veka n.e. Kraj starog veka
obeležava propast Zapadnog Rimskog carstva i konačno formiranje Vizantije na istoku i početak stvaranja varvarskih
državnih tvorevina na zapadu evrope.
GRAD-DRŽAVA
Zajednička odlika država Starog veka je da su se države sačinjavale u sličnoj formi kao gradovi – države. Prvi gradovi
su bili plemenski centri, versko, političko i kulturno središte i u njima su se nalazili hramovi, sudnice, većnice,
kraljevske palate. Međusobni odnosi gradova su bili ili na principu saradnje, ili na principu sukobljavanja naročito oko
obradivih površina, i na principu spajanja, nekad silom (pobedom u ratu), nekad milom (ujedinjavanjem). Uzroci
ovakvih gradova-država bili su potreba da se obuzdaju veliki rečni tokovi ili da bi se uspostavila politička kontrola nad
veliki, oblastima. Gradovi su se vremenom širili i postajali i čitave imperije (Vavilon, Rimska imperija).
Države starog veka - dele se na dve velike grupe: istočne despotije koje su najstarije države i mlađe antičke države.
Istočne despotije karakteriše jaka centralizovana vlast monarha i među njima najznačajnije su Egipat i Vavilon. U
antičke države se ubrajaju grčki polisi, helenističke monarhije i Rim.
ROBOVLASNIŠTVO
Glavna odlika Starog veka i zajednička osobina za sve države tog perioda je robovlasništvo. U robovlasničkom
društvu privreda se uglavnom zasniva na radu robova, robovi su osnovni nosioci proizvodnje.
Izvori robovlasništva su bili: zarobljavanje u ratu što jenajvažniji izvor ropstva, dužničko ropstvo, rađanje od roditelja
robova i kažnjavanje slobodnih građana za dela koja su tada značila teško ogrešenje o moral i vladajuća shvatanja
tog vremena.
Robovi se dele na nekoliko vrsta: patrijarhalni i dužnički robovi; robovi u svojini države, hramova, seoskih zajednica;
kućna posluga; i robovi koji su radili na uglednim javnim poslovima.
Postoji podela na različite vrste ropstva:
-

patrijarhalno ropstvo – karakteriše ga relativno mali broj robova, sa robovima rade i slobodni ljudi. Robovi nisu stub

privrede već pomoćna radna snaga. Njihov položaj nije tako težak i oni su nešto između roba i sluge.
-

orijentalno ropstvo – karakteriše ga manji udeo robova u društvu i privredi i robovi imaju nešto povoljniji položaj.

-klasičan oblik ropstva – odlikuje ga veći udeo robova čiji je položaj gori nego u patrijarhalnom ropstvu i privreda je u
velikoj meri zasnovana na robovskom radu. Rob postaje stvar, deo imovine.
Robovlasničke države imale su i neke druge karakteristike: dominirala je naturalna privreda zasnovana na
zemljoradnji i stočarstvu; funkcije državnih organa slabo su diferencirane; država i religija nisu odvojene, dugo su
trajale i to su bile ratničke i osvajačke države.

9. ZAJEDNIČKA OBELEŽJA PRVIH PRAVNIH ZBORNIKA I PRAVNIH SISTEMA

Zajednička obeležja prvih pravnih zbornika:
-pravnim pravilima se reguliše samo deo društvenih odnosa – prvi pravni zbornici sadrže pravila ponašanja koja su
značila odstupanje od tradicije, odnosno običaja, i pitanja koja su regulisala sukobe, konflikte.
-pravna nejednakost – je jedna od osnovnih zajedničkih osobina prava u državama Starog veka. To znači da se na
različite društvene grupe (staleže, klase) primenjuju različita pravna pravila, što je naročito vidljivo u kaznenom pravu.
-pravo starih pravnih zbornika je nerazvijeno i pod uticajem religije – prvi pravni zbornici

nemaju jasnu sistematiku,

nisu odvojeni pravni instituti ni pravne grane. U početku je pravo bilo prožeto religijom, čuvari društvenih pravila su bili
sveštenici, ali se kasnije razvojem države pravo sve više udaljava od religije, laicizira se i u razvijenoj fazi postaje
potpuno sverovno.
-kazuističnost starovekovnog prava – znači da su pravna pravila formulisana s obzirom na pojedini sličaj. Nisu
postojale uopštene definicije, i zakonodavac nije nastojao da pravna pravila formuliše tako da bi se pod njih mogao
podvesti veći broj sličnih slučajeva.
-formalizam – se ogleda u tome što pravni posao ne važi ako nije obavljen u posebnoj formi, po strogo utvrđenom
postupku i uz izgovaranje strogo određenih reči. U tesnoj vezi sa formalizmom su i simbolizam i apstraktnost.
Simbolizam je pojava koja čoveka odvaja od drugih živih bića, a apstraktnost znači da za mnoge pravne poslove nije
bitan pravni osnov ili cilj tog posla, već on proizvodi dejstvo samim obavljanjem postupka.
-personalna egzikucija - je sistem kažnjavanja u kome  ako dužnik ne ispuni obavezu, sprovodi se postupak koji ima
za predmet njegovu ličnost a ne imovinu. Ova osobina se objašnjava velikim siromaštvom nerazvijenih društava.
-objektivna odgovornost -  je odgovornost za učinjeno delo bez obzira na subjektivni odnos učinioca prema delu i
njegovim posledicama. U starim pravima moglo je odovarati i maloletno dete i domaća životinja. Tek postepeno se
dolazi do shvatanja da se ne može goniti neko ako je do štete ili povrede došlo nenamerno.

Postoje 2 teorije o nastanku prvih zbornika. Prva potiče iz XIX, i prema njoj pronalaskom pisma država počinje da
zapisuje do tada nepisano običajno pravo i tako nastaju prvi zbornici - arhaične kodifikacije. A u XX veku ova teorija
se kritikuje i iznosi se mišljenje da se nije zapisivalo običajno pravo, nego su se zapisivale njegove izmene, odnosno
dopune i  unosila su se sasvim nova pravila ponašanja i tako su nastale prve kodifikacije.

10. KLASIFIKACIJE ARHAIČNIH ZBORNIKA

Prvi zbornici prava su vezani za stari vek. Postoje podele koje se zasnivaju na hronološkom kriterijumu i postoji
podela koja se zasniva na dostignutom stepenu pravnog razvitka, koju je u XX veku dao enegleski istoričar Dajmond.
Prema njegovoj podeli prvi zbornici pisanog prava se dele u 3 grupe:
-rani kodeksi – odražavaju najniži stepen pravnog razvoja koji se bavi najvećim delom krivičnim delima i njihovim
sankcionisanjem. Tu spadaju germanski zakonici s početka Srednjeg veka (franački Salijski zakonik);
-srednji kodeks - sadrže dosta krivičnog prava, ali se uvode i pravila obligacionog prava i svojinskih odnosa. Tu spada
rimski Zakon XII tablica iz sredine V veka.p.n.e.;
-klasni kodeks - sadrži pored krivičnog prava, obligacionih i svojinski odnosa i građanskopravne odnose i to uz skoro
potpuno odvajanje religije. Tu spadaju mesopotamijski zakonici pisani klinastim pismom (Hamurabijev zakonik).

11. HAMURABIJEV ZAKONIK – PRAVNA OBELEŽJA I ZNAČAJ

OBELEŽJA
Hamurabijev zakonik je donet oko 1680. godine pre nove ere (XVII vek pre n.e.). Ispisan je na crnoj kamenoj steli
-stubu, visokom preko dva metra. Na steli se nalazilo 282 propisa ali nedostaje oko 35 članova zbog oštećenja.
Karakteristike zakonika:
-prvo: Hamurabijev zakonik predstavlja u osnovi jedan svetovni tekst. U normama zakonika nema religijskih odredbi i
sankcija. Hamurabi se samo na početku i na kraju Zakonika obraća bogovima. Zakonik sadrži religijski uvod u kome
Hamurabi tvrdi da su mu bogovi naložili da vlada narodom i donese ovaj zakonik.
-drugo: po formi on deluje kao razvijeni pravni tekst. Na to ukazuje način formulisanja dispozicije, posle koje sledi
sasvim precizna svetovna sankcija.
-treće: kazuističnost - pravne norme se odnose na niz pojedinačnih situacija, bez uopštavanja i apstraktnog
obuhvatanja neodređenog broja slučajeva. U njemu nema pravne teorije ni pravnih definicija.
-četvrto: iako na prvi pogled Hamurabi nije izvršio nikakvu sistematizaciju pravnih propisa, ne može se poreći
postojanje određene logike u zakoniku i sistema u izlaganju normi, prilagođeno potrebama tog vremena.
-peto: postoje i kodifikacije postojećeg običajnog prava kao i menjanja dotadašnjih običaja i uvođenja novih propisa.
-šesto: jedna od glavnih osobina po kojima se prepoznaje Hamurabijev zakonik je brutalan sistem sankcija u kojima
dominira smrtna kazna, talion, sakaćenja.
-sedmo: razvijenost pravnog sistema tog vremena ogleda se najviše u propisima i pravnim ustanovama u oblasti
obligacionih odnosa.