UNIVERZITET U TUZLI
FILOZOFSKI FAKULTET
RAZREDNA NASTAVA-MASTER STUDIJ

Dr. sc. Nedžad Ibrahimović, vanr. prof.

Pitanja za uzmeni dio ispita iz predmeta

POETIKA I RETORIKA KNJIŽEVNOSTI

UVOD

1. Teorija književnosti vrs književna teorija

Grcka rijec theoria potice od glagola theorein („gledati nešto“) i znaci prije svega
„posmatranje“ ili „istraživanje“.

Najjednostavnija definicija discipline zvane

„teorija“mogla bi se, dakle, izvesti iz grcke etimologije – to je znanje koje tumaci neki
skup pojava i koje treba razlikovati od prakse.

Teorija književnosti je široko interdisciplinarno polje ( Džonatan Kaler),

mjesto na

kojem se međusobno sporazumevaju književnost i filozofija (Ricard Rorti), praksa (Mišel
Fuko)...
najjednostavnije receno – teorija književnosti se
može shvatiti kao vrsta znanja koja pokušava da protumaci šta
je književnost i šta su sve vrste delatnosti koje su s njom u vezi (pocev
od njenog pisanja, preko analize, interpretacije, istraživanja, sve do
samog njenog citanja). Dakle, mogli bismo najuopštenije reci kako je
teorija u stvari vrsta „znanja koje objašnjava“ (ili bar ono koje pokušava
da nam objasni) šta je književnost i sve što je s njom u vezi, ili da je
ona neka vrsta misaone spekulacije – svođenje književnosti na opšte
pojmove, definicije ili koncepcije ili, pak, sistematizovanje toka praksî

povezanih pomocu određenih pravila s njom.

Među najvažnije izvore savremene teorije književnosti treba ubrojati

poetiku,

retoriku i književnu komparatistiku, kao i filozofiju

u okviru koje su,

pocev od starog vijeka, postavljana pitanja o izvoru književnosti i njenoj prirodi.

Poetika

je – uostalom, slicno kao i retorika

(koja je takođe u velikoj meri uticala na nauku o književnosti) – obavljala
više prakticne funkcije i obezbjeđivala umjetnicka sredstva za
analizu književnih djela i stvaranje osnove za njihovu interpretaciju.12
Poetika, dakle, nije do kraja isto što i teorija književnosti u današnjem
shvatanju,13 iako je, nesumnjivo, bila jedan od najvažnijih izvora teorije.
Pored poetike, drugi, isto tako važan izvor cinila je i književna
komparatistika14 koja je nastala u XIX vijeku i koja se u pocetku intenzivno
razvijala uglavnom u Francuskoj.

Komparatistika

je istraživala

prije svega tipološke slicnosti i razlike između pojedinih nacionalnih
književnosti, koncentrišuci se takođe (posebno u vreme pozitivizma)
na određivanje uticaja i međusobne zavisnosti razlicitih književnih
kultura. Osim poetike i komparatistike, teorijski iskazi o književnosti

(ili oni koji su se mogli na nju odnositi) mogli su se naci i u djelima
vecine

filozofa

– pocev od Platona, preko Aristotela, Kanta, Hegela,

pozitivistickih mislilaca (na primer, Tena), sve do Nicea, Frojda...

2. Nauka/znanost o književnosti

Mnoge teorijske koncepcije – narocito one koje su nastale
u XX vijeku – ispoljavale su mnogo vecu srodnost s naukom (i to cesto
u „jakom“ znacenju te rijeci) nego sa znanjem i – paradoksalno – udaljavale su
se od književnosti.
Ako, dakle, pokušamo da definišemo teoriju u okviru
nauke, onda ona nece samo objašnjavati šta je književnost i razne
aktivnosti vezane za nju, vec ce prije svega služiti za uspostavljanje određenog
poretka, a ono što je „teorijsko“ istovremeno bi oznacavalo:
precizno, univerzalno, cjelovito, logicno, apstraktno, sistemsko, sigurno,
objektivno, racionalno, zajednicko itd.
U okviru strukturalizma pojavila jedna od najuticajnijih definicija teorije
književnosti koja je dugo vremena bila obavezujuca i u poljskim istraživanjima
književnosti. Prema ovoj definiciji, teorija književnosti je:
„Grana nauke o književnosti koja obuhvata saznanja o strukturalnim
i evolutivnim pravilima književnosti kao posebnoj
oblasti humanisticke aktivnosti, o opštim osobinama književnih
djela i njihovom tipološkom razlikovanju, a u određenoj
oblasti i o mehanizmima stvaralackog procesa i recepcije književnog
djela. Znanje o pojedinacnim književnim pojavama
za teoriju književnosti predstavlja samo polaznu tacku, dok
je njen suštinski cilj dopiranje do tipicnih i ponovljivih svojstava
ovih pojava: interesuju je modeli struktura, a ne konkretne,
pojedinacne manifestacije književnog stvaralaštva. Teorija
književnosti iznosi stavove koji se odnose na citave vrste književnih pojava,
a ne na pojedinacne primjere ovih vrsta.

3. Sterotipi u nastavi književnosti

Stereotipi

su pojmovi ( izrazi ) koje je teško iskorijeniti.

1.ŠTA JE PISAC HTIO DA KAŽE?

Ovo pitanje ( kontekst ovog pitanja) nastalo je sr.19.st. u

pozitivizmu,

jer je predmet

istraživanja pozitivizma bio autor i njegov život. Iza ovog pitanja skrivaju se

razloga

1.razlog

je vezan za sociološko-ideološki kontekst, u kojem se odvija nastava

književnosti,

2.razlog

je vezan za nastanak pozitivističke knj.teorije.

-U nedemokratskom (represivnom, konzervativnom, totalitarnom) društvenom okviru
ovo pitanje želi legitimisati poziciju moći, sa koje govori

NASTAVNIK

, jer jedini on

zna odgovor.S druge strane, unutar pozitivističkog knj.-teor. pravca, pokušavalo se o
značenjima i vrijednostima knj.teksta misliti kao o posljedici jednog

života

(

piščevog

Homera).Objediniti istinu, ljepotu i dobrotu U JEDNO je energija, koja se zove

EROS

(sinteza).Kr.19.st.i poč.20.st. ovu ideju Platona preuzima Frojd i tako

promovira život Erosa. Suprotna energija EROSU je

TANATOS

(energija smrti,

raspada, razdvajanja). U svakom društvu postoji sukob erosa i tanatosa.
-Platon je smatrao da se naša

STVARNOST

sastoji od

IDEJA

(npr. ideja stola, ptice,

cvijeta već postoji i lako je onda napraviti sto,...) i stvarnosti, koju ispunjavaju
predmeti i mi sami, odnosno svijet se sastoji

od 2 posve različite stvarnosti

: 1. svijet

vječno istih ideja i 2. svijet odraza tih ideja u objektima, sa kojima se svakodnevno
susrećemo. Saznati u pravom smislu šta je npr. sto ili bilo koja druga stvar znači
dospjeti do one ideje koja je vječno ista, jer je prava istina u tim vječno istim idejama.
Ideje su po Platonu SJEĆANJA!
-PLATONOVA Th UMJETNOSTI ( „Ijon“-Sokratova mišljenja, koja je zapisao
Platon)
-

3 namagnetisana prstena

po Platonu, vezana za TRANSCEDENTALNO

objašnjenje poezije :
1.RAPSOD ili Aed (pjevač, koji je govorio Homerove stihove po selima) magnetizira
SLUŠAOCE njegovom energijom,
2.Rapsod je pod uticajem Homerovih stihova namagnetiziran,
3.Homer je magnetiziran MUZAMA(boginjama umjetnosti), koje inspirišu umjetnike,
sve OSIM SLIKARSTVA, za koje su smatrale da nije umjetnost.
BOG( muze)

– 1.PJESNIK – 2.RAPSOD – 3.SLUŠAOCI

-ZAKLJUČAK

: Po Platonovoj Th umjetnosti pjesnici su sredstva (

MEDIJI)

rukama

BOGOVA

(transcedentalnih bića).Sva inspiracija je izvan pjesnika, a ona je

nadahnuta od bogova.
Iz ove Th umjetnosti izvedena je

ENTUZIJASTIČKA POETIKA

( pjesnici-mediji,

sredstva za ostvarivanje zadataka i ideja, koje potiču od nekog transcedentalnog bića:
muza, bogova, anđela, đavola...).
Po Platonu samo osoba koja može funkcionirati OČIŠĆENA od emocija

(KATARZA

)

može se namagnetizirati od strane muza tj. ostaje samo emocija, koja se može
namagnetizirati i promovirati ideje!

PLATONOVA OSUDA UMJETNOSTI

govori da SLIKARI kopiraju već KOPIJU

IDEJE! ( sto, ptica, cvijet...)

MIMEZIS

je postupak (metod) ključan za nastajanje umj.djela.To je umijeće

REKONSTRUIRANJA stvarnosti putem umj.djela.Vrijednost mimezisa ovisna je o
talentu umjetnika. Platon smatra da je umjetnost puko kopiranje stvarnosti (realnog
svijeta) pa prema tome i manje je važno od filozofiranja o svijetu.

ZAKLJUČAK:
PLATON VIS ARISTOTEL :

Njihova dva shvatanja su dva arhetipska rješenja za pitanja uloge pjesnika u stvaranju
poezije. Kod Platona se radi o

ENTUZIJASTIČKOJ POETICI

, a kod Aristotela o

POETICI TEHNE

Aristotelova poetika se uzima kao prava poetika, jer se na Platonovim stavovima (bog
nadahnjuje pjesnika) ne može izgraditi pjesnička vještina.

Sve što je

REALIZAM

vezano je za

ARISTOTELA( POETIKA TEHNE

), a sve što

IREALNO

vezano je za

PLATONA

6. Aristotelova koncepcija umjetnosti; poetika tehne, mimezis

-ARISTOTEL

- antički filozof; 4.st.p.n.e.; učitelj Aleksandra Velikog; djela:

Metafizika,Organon, Poetika, Retorika,...

ARISTOTELOVA KONCEPCIJA UMJETNOSTI :

Aristotel smatra da je umjetnik

STVARALAC

preko koga se ostvaruje stvaralaštvo.

Umjetničko djelo se vrednuje prema

REALNOM SVIJETU,

koji ga okružuje

(prikazivanje realnosti).
U knjizi „Ars poetika“ je razmatrao

POETIKU TEHNE

(poetiku stvaranja), za koju

kaže da je ona teorij.misao, koja umjet.djelo (npr.poeziju) vidi kao

PROIZVOD

jedne vještine, koja se može savladati (uvježbati) i čiji se zakoni stvaranja mogu
upoznati i izučavati.

TALENAT

je po njemu vrlo važan i predstavlja prenošenje iz

realnog svijeta. Pjesnik je po njemu majstor svog zanata. Aristotel ne misli da je
pjesnik nadahnut od muza ili bogova, da ne dobija snagu od transcedencije. Njemu je
podražavanje, mimezis, urođeno tj. imanentno.

MIMEZIS

je postupak ključan za nastajanje umjet.djela pa je vrijednost mimezisa

ovisna o talentu umjetnika!

ARISTOTELOVA KATARZA

je očišćenje od emocija i trauma, ali

ponovnim

PREŽIVLJAVANJEM

. Ako neke traumatološke emocije potiskujemo jer nas bole,

onda nam umjet.djelo može pomoći da našu traumu ponovo preživimo i bit će nam
lakše, jer ćemo znati da se to i drugima događa. (Npr. Antigona-tragedija o ljubavi
sestre i brata).
Umjetnost je i terapeutska disciplina (kreat.slikanje,pisanje...).

ZAKLJUČAK:
PLATON VIS ARISTOTEL :

Njihova dva shvatanja su dva arhetipska rješenja za pitanja uloge pjesnika u stvaranju
poezije. Kod Platona se radi o

ENTUZIJASTIČKOJ POETICI

, a kod Aristotela o

POETICI TEHNE

Aristotelova poetika se uzima kao prava poetika, jer se na Platonovim stavovima (bog
nadahnjuje pjesnika) ne može izgraditi pjesnička vještina.
Sve što je

REALIZAM

vezano je za

ARISTOTELA( POETIKA TEHNE

), a sve što

IREALNO

vezano je za

PLATONA.

PSIHOANALIZA (I KNJIŽEVNA TEORIJA)

1. Topološki aspekt u proučavanju psihičkog aparata, prema S. Freudu, 54-56

Topološki aspekt (grc.

topos

– mesto). Frojd je stvorio teoriju prostornog razlikovanja

psihickog aparata. Naša psiha, dokazivao je, nije nedjeljiva cjelina, vec se u njoj mogu
razlikovati posebne sfere koje su odgovorne za razlicite funkcije. Ono što se dešava na
razlicitim mjestima determiniše naše ponašanje psihe na raznovrsne nacine. Prije svega,

proizlazi zbog prekomjerne kolicine nadražaja, aparat teži njihovom redukovanju te,
dakle, slabljenju energije libida (to je princip zadovoljstva koji se – pažnja! – ne
zasniva na porastu nadražaja, kao u hedonistickim koncepcijama, vec na njihovoj
redukciji). „Izgleda da je sva naša duševna djelatnost upravljena na to da pribavi
zadovoljstvo i izbjegne nezadovoljstvo, da se automatski reguliše principom
zadovoljstva.“

Aparat obrađuje ovu energiju na razlicite nacine („povezuje je“, odlaže

rasterecenje itd.). Neuspjeh aparata u obradi ove energije izjednacuje se s psihickim
smetnjama. Psihoanaliza kao terapija ima za cilj da aparatu koji ne funkcioniše dobro
povrati efikasno dejstvo.

3. Ekonomski akspekt, 56-57

Raspoređivanje libidalne energije može se kolicinski odrediti pomocu kategorijâ rasta,
pada, ravnoteže. „Pošto su kod tih procesa zadovoljstva u pitanju udesi kolicina duševnog
uzbuđenja ili energije, to posmatranja te vrste nazivamo ekonomskim.“

Osnovni princip

je sljedeci: seksualna energija mora biti rasterecena. Subjekat

zaposjeda

objekat

energijom (= zaljubljuje se [u neseksualizovanoj verziji] ili ga želi [u seksualnoj verziji]).
Zaposjedanje (=

Besetzung

, kateksija) je povezivanje libidalne energije s predstavom

predmeta. Dešava se da subjekat crpi energiju iz predmeta, ali tada mora nešto s njom da
uradi. Kad ne uspije njome da ovlada, ona tada vlada njime („to je jace od mene“). Sa
psihickim (neuroticnim) poremecajima suocavamo se kad je ekonomski obracun snaga
nejednak (= ne može da dođe do seksualnog pražnjenja). Efekat ovog neujednacenog
obracuna libidalnih snaga (= potiskivanje) jesu strah („Razocaranje i težnja [djeteta da
bude sa majkom] pretvaraju se u strah, dakle libido koji je postao neupotrebljiv i tada ne
može ostati u kolebljivom stanju, vec se prazni u obliku straha“)

i narcizam (iz raznih

razloga libido ne može da se investira u objekat, vec biva usmereno ka Ja). Na taj nacin
Frojd

dokazuje dinamicnu strukturu psihickog aparata kao efekta konflikta suprotstavljenih
psihickih sila. Naša psiha je polje sukobljavanja sila (sistema). Uopštenije receno: polje
sukobljavanja svesnog i nesvesnog – prema prvoj koncepciji psihickog aparata ili

das Ich

das Es

– prema drugoj koncepciji tog aparata. Na isti nacin Frojd tumaci i nastajanje

neuroza, osnovnog predmeta interesovanja psihoanalize. Neuroza je psihogeni poremecaj
ciji su simptomi simbolicki izraz psihickog konflikta ukorenjenog u prošlosti. „Neuroze
ne proizlaze iz seksualnosti, nego... za svoje poreklo duguju konfliktu između

seksualnosti.“

„Ljudi oboljevaju od neuroze kad im je oduzeta mogucnost da zadovolje

svoj libido, dakle ... usted ‘uskracenja’, ... i da su njegovi simptomi upravo zamena za
promašeno zadovoljenje.“

Pošto je nemogucnost zadovoljenja seksualne energije uzrok

neuroza   i   izvor   sublimacije,   psicoanaliza   –   primenjena   u   istraživanjima   umetnosti   u
frojdovskoj   verziji   –   uglavnom   se   bavi   neurotizovanim   subjektom   koji   se   izražava
pomocu teksta. Književni tekst se tako posmatra kao simbolicna reprezentacija neuroze, a
teza   o   simbolickoj   reprezentaciji   nesvjesnog   je   najvažnija   psihoanaliticka   teza   u
književnim istraživanjima koju su podjednako zastupale sve orijentacije u okviru škole.
Razlike se zasnivaju jedino na tome da li se psihoanalizi podvrgava autor, u cijoj se
biografiji traže uzroci nastanka neuroze, ili i sam tekst s kojeg prelazak na autorov život
uopšte nije pouzdan. Uporedo s „povratkom autora“, koji se trenutno intenzivira u vidu
reakcije na njegovu strukturalisticku i poststrukturalisticku „smrt“, u teoriji književnosti,
vraca se i živo interesovanje za psihoanalizu subjekta ponovo smještenog u život.