Populaciona politika

UNIVERZITET U NOVOM SADU

FILOZOFSKI FAKULTET

ODSEK ZA SOCIOLOGIJU

POPULACIONA POLITIKA U SRBIJI

Mentor:Prof.dr Snežana Stojšin Student:Bojana Blečić

Novi Sad,2018 godina

Sadržaj:

1.Uvod.........................................................................................................3

2.Populaciona politika.................................................................................4

3.Fenomen nedovoljnog radjanja dece.......................................................7

4.Ciljevi strateškog delovanja....................................................................8

5.Posledice nedovoljnog radjanja...............................................................9

6.Posebni ciljevi.........................................................................................10

7.Ublazavanje ekonomske cene deteta......................................................10

8.Uskladjivanje rada i roditeljstva..............................................................11

9.Snižavanje psihološke cene deteta..........................................................14

10.Promocija reproduktivnog zdravlja........................................................16

11.Borba protiv neplodnosti........................................................................18

12.Zakon o finansijskoj podršci porodici sa decom.....................................23

13.Zaključak................................................................................................25

14.Literatura................................................................................................26

društveno – ekonomskog okruženja nisu u potpunosti realizovani. Od 2002. godine u zakonu o
budzetu Republike Srbije sredstva za brigu o deci vode se kao funkcija „Porodica i deca“ .
Funkcija planiranja porodice nije više finanskijski pokrivena ugašene su aktivnosti Republičkog
centra za planiranje porodice u delu edukacija mladih prestalo je i izdavanje „Demografskog
pregleda“ i „Potomstva“ kao informativnoh biltena namenjenih širenju informacija o razvitku
stanovništva, populacionoj politici, reproduktivnom zdravlju i drugim pitanjima značajnih za
demografski razvitak.

Godine 2005. uvodi se zakon o zdravstvenom osiguranju koji sadrži odredbe o pravima i
merama za žene u vezi sa planiranjem porodice u trudnoći za vreme porođaja i materinstva do
12 meseci. A 2008. godine Vlada Republike Srbije je usvojila „Strategiju podsticanja
radjanja“radi njenog sprovođenja ministarstvo rada i socijalne politike je formiralo Sektor za
populacionu politiku sredinom 2008. godine na celu sa pomocnikom Ministra.
Pozitivan primer populacione politike je Vojvodina koja ima usvojen Program demografskog
razvitka sa merama za njegovo sprovođenje i Sekretarijat za demografiju, porodicu i društvenu
brigu o deci. U većini opština konstituisane su komisije za populacionu politiku skupština
opština, a u svim opštinama postoje lokalne mere populacione politike.

Populaciona politika

Demograf Mirjana Rašević u svojoj istraživačkoj studiji “ Obrazovanje kao faktor fertiliteta i
populacione politike u Srbiji“ pokušava da ukaže na vezu izmedju fertiliteta i različitih socio-
ekonomskih obeležja žena. „Ne samo da je stepen obrazovanja precizno merljiva kategorija, već
je u novijim istraživanjima često korišćen kao jedan od najvažnijih pokazatelja statusa“(Rašević,
2017:602). Dugo poznata negativna veza izmedju fertiliteta i nivoa obrazovanja, poslednjih
decenija se detaljno preispituje i dovodi u vezu sa šiim kontekstom socio-ekonomskog i
kulturnog okruženja. Osnovni cilj rada je bio da se utvrdi nivo radjanja žena različitog
obrazovanja u Srbiji od 2002. do 2015. godine. U Srbiji u periodu od 2002 godine do 2015
godine broj živorodjenja je opao za nešto više od 10%, medjutim pomenuto opadanje nije bilo
ravnomerno tokom čitavog posmatranog perioda. Naime, prve četiri posmatrane godine
karakteriše stabilizacija živorodjenja na nivou od oko 72000 godišnje,od 2006 godine broj
živorodjenja lagano i kontinuirano opada. Žene bez škole karakteriše povećanje broja
živorodjenja do 2006 godine, od kada počinje opadanje radjanja ove obrazovne kategorije, da bi
na kraju posmatranog perioda broj živorodjenja iznosio manje od dve trećine u odnosu na
početnu godinu posmatranja. „Kod žena sa osnovnom školom broj živorodjenja se jasno i
linearno smanjuje tokom čitavog posmatranog perioda, tako da je u 2015.godini iznosio svega
37% živorodjenja iz 2002 godine“. (Rašević, 2017:603). „Tokom posmatranog perioda broj dece

koje su rodile majke sa srednjom školom je opao za 20%. Sa druge strane, kod najviše
obrazovane kategorije žena, promene u broju živorodjenja u periodu 2002-2015 godine su
potpuno drugačije.Od 2005 godine broj živorodjenja od strane majki sa fakultetom počinje
linearno da se povećava( za 7,8% godišnje u proseku), tako da je 2015 godine 2,3 puta
viši.“(Raševic 2017:604).

Stopa ukupnog fertiliteta se smanjuje na području u Srbiji. „U Centralnoj Srbiji i Vojvodini stopa
ukupnog fertiliteta se smanjila ispod nivoa potrebnog za obnavljanje stanovništva.“ (Matković
1999:3)“. Od kraja pedesetih godina (ispod 2,1 deteta na jednu ženu), u sedamdesetim i
osamdesetim godinama, ona se zadržava na nivou od približno 1,72 deteta na jednu ženu,
procenjuje se da se u devedesetim godinama smanjila ispod 1,6; nivo stope na ova dva područja
je iznad evropskog proseka (1,45 1997 godine.)

Kada se govori o merama finansijske pomoći porodici, svakako je najzastupljenija dečiji
dodatak. Po pravilu njega dobijaju sva deca. „Prihvatanje principa horizontalne raspodele
materijalne podrške porodici označava napor da se ova mera ne svede samo na puki instrument
populacione politike.“(Matković 1999:28). Usled toga je veliki broj zemalja krajem 80 ih godina
odustao od ograničavanja dečijeg dodatka veličinom dohotka. U naučnim i političkim krugovima
postoji dilema da li u pronatalitentnom pristupu treba davati stimulanse samo deci viših redova
roditelja ili su stimulacije potrebne i za rodjenje prvog deteta. U mnogim zemljama iznosi
mesečnih dohodaka se povećavaju za svako naredno dete. U nekim, novčana pomoć raste sa
povećanjem godina života deteta. Pavo na dečiji dodatak je vemenski ograničeno, najčešće do 18
godine deteta. Takodje, gotovo sve zemlje imaju opcije produženog prava na dodatak u slučaju
daljeg redovnog školovanja, po pravilu do 25.godine života. Pored dečijeg dodatka postoji i niz
mera indirektnog finansijskog davanja. „Novčana pomoć svakom detetu na početku nove školske
godine ili redukcija troškova saobraćaja, u proseku za 50%. Takodje kao vid pomoći
konstituisanju porodice, u gotovo svim evropskim zemljama, zatupljena je i jednokratna novčana
pomoć pri rodjenju deteta, sa ciljem pokrivanja neposrednih troškova. U nekim zemljama postoji
i novčana pomoć koja se dodeljuje na venčanju, kao i zajam za opremanje domaćinstva, čiji se
pronatalitentni karakter ogleda u otpisivanju dela duga na rodjenju svakog deteta, dok se
rodjenjem trećeg deteta dug u potpunosti otplaćuje.“(Matković 1999:29).

Institut za demografiju iz Beča je organizovao konferenciju „Može li populaciona politika da
poveća fertilitet u Evropi. Na skupu se govorilo o nedovoljnom radjanju dece. Mirjana Rašević je
govorila o najbitnijim stavovima iznetim tokom konferencije, koje imaju za cilj da poboljšaju
fertilitet

. „Forma i fokus politike prema porodici danas su izmenjeni u odnosu na drugu

polovinu 20 veka. Politika danas nije direktno usmerena na porodicu već na favorizovanje
odredjenih formi porodične organizacije.“( Rašević 2008:93). Najmanje se diskutovalo merenje
efikasnosti politika koje imaju za cilj da povećaju fertilitet stanovništva. O pronatalitetnim
merama se uglavnom uopšteno razmatralo. „Politika koja ima za cilj da smanji nerealizovani

Fertilitet predstavlja prosečan broj dece koju u reproduktivnom dobu rodi jedna žena

„ Radjanje dece poseduje dva aspekta: Demografski aspekt jer je radjanje dece i njegov agregat
fertilitet stanovništva odlučujuća varijabla razvitka stanovništva ( rasta stanovništva i starosne
strukture) , njegovim posredstvom brojnih socijalnih i ekonomskih procesa. Zdavstveni aspekt je,
takodje veoma bitan pošto život i zdravlje majke i deteta u velikoj meri zavise od formiranog
reproduktivnog modela i uslova u kojima se on ostvaruje.“ ( Raševic 2001:415).

FENOMEN NEDOVOLJNOG RAĐANJA DECE

Rađanje dece kao pozitivna prirodna komponenta neposredno utiče na revitalizaciju
obima stanovništva i njegove starosne strukture. Ono vrši ove dve važne demografske funkcije
samo ako njegov nivo zadovoljava najmanje potrebe prostog obnavljanja stanovništva. Bilo koji
nivo rađanja koji onemogućava da ono vrši ove dve funkcije je nedovoljno rađanje, koje ranije ili
kasnije vodi u depopulaciju i prekomerno starenje. Kritičnost nedovoljnog rađanja je tim veća,
što je ono duboko uslovljen, samim tim dugoročan fenomen i što je, u uslovima niskog nivoa
mortaliteta stanovništva, osnovni prirodni dinamičan faktor demografskih promena.
Nedovoljno rađanje, pored neposrednih uticaja na demografski razvitak, deluje i
posredno, preko starosne strukture ukupnog stanovništva, pošto u uslovima sve većeg starenja
stanovništva opšti mortalitet raste i time dodatno smanjuje efekte ionako niskog i nedovoljnog
rađanja. Važnost ovog uticaja je tim veća što gubici u broju stanovnika nastali za vreme
depopulacije ne mogu da se nadoknade dostizanjem nivoa reprodukcije koji obezbeđuje prosto
obnavljanje, već samo ukoliko nivo reprodukcije stanovništva određeno vreme bude iznad
potreba prostog obnavljanja.
„Rađanje dece daleko ispod potreba prostog obnavljanja stanovništva obeležava i
demografski razvoj Republike Srbije. Centralna Srbija i AP Vojvodina su se sa fenomenom
nedovoljnog rađanja suočile još sredinom prošlog veka. Već u 1971. godini stopa ukupnog
fertiliteta bila je za oko 15% niža od potreba proste zamene generacija u Centralnoj Srbiji,
odnosno za gotovo 20% u AP Vojvodini. „ (Drezgić 2005:201).
Niskonatalitetna područja Republike Srbije u devedesetim godinama XX veka karakteriše
jasan pad rađanja. U Centralnoj Srbiji stopa ukupnog fertiliteta između 1991. i 1999. opala je sa
1,73 na 1,40, a u AP Vojvodini sa 1,72 na 1,43 deteta po ženi. U 2000. i 2001. godini nivo
rađanja u Centralnoj Srbiji i AP Vojvodini beleži lagani rast, a u periodu 2001-2004. je
stabilizovan.

U 2005. godini na oba područja se ponovo registruje jasan pad nivoa rađanja. Prema

poslednjim podacima, odnose se na 2006. godinu, u Republici Srbiji iznosi 1,44 deteta po ženi
što je ispod evropskog proseka što iznosi 1,5 deteta po ženi.

Drugim rečima, nivo rađanja je čak 30% ispod potreba prostog obnavljanja stanovništva,

što znači da će sledeća generacija žena biti za gotovo jednu trećinu manja po broju u odnosu na
sadašnju.
Fenomen nedovoljnog rađanja dece je zakonit proces koji nije uspelo da izbegne nijedno
razvijeno društvo. Danas se, šta više, 61 zemlja suočava sa rađanjem dece ispod potreba proste
zamene generacija.