Struktura platnog bilansa i metode uravnoteženja

UNIVERZITET U TUZLI

EKONOMSKI FAKULTET

ODJELJENJE U TRAVNIKU

SEMINARSKI RAD

STRUKTURA PLATNOG BILANSA I METODE URAVNOTEŽENJA

Predmet:

Međunarodna ekonomija

Mentor:

Student:

Travnik, februar 2013.

SAŽETAK

U radu je opisan i pojednostavljen pojam platnog bilansa koji podrazumijeva skup svih

ekonomskih transakcija jedne zemlje sa inostranstvom u određenom vremenskom periodu.
Pojednostavljena je struktura, ravnoteža te politika platnog bilansa, koja je sastavni dio
ekonomske politike jedne zemlje, a ima zadatak da održava ravnotežu platnog bilansa
polazeći od prioritetnih ciljeva. Na kraju rada navedene su metode uravnoteženja platnog
bilansa. Definisanje platno-bilansnih problema i neravnoteža je osnovna pretpostavka od koje
treba poći u izbor, komponovanju i doziranju platno-bilansnih mjera uravnoteženja. Posebna
pažnja se usmjerava na uzroke i vrstu platno-bilanske neravnoteže.

KLJUČNE RIJEČI:

platni bilans, tekući bilans, kapitalni bilans.

UVOD

Između privrednih subjekata različitih nacionalinih privreda odvijaju se ekonomske

transakcije   u   vidu   izvoza,   uvoza,   zajmova   i   kredita.   Sve   te   transakcije   rezultiraju
međunarodnim plaćanjima putem novčanih doznaka i raznih drugih instrumenata plaćanja.
Zbog toga se ukupan pregled svih ekonomskih transakcija između subjekata jedne zemlje i
drugih zemalja, obično za godinu dana, naziva bilans plaćanja. Bilans plaćanja je sastavni dio
sistema privrednih bilansa koji iskazuje osnovne makroekonomske varijable u nacionalnoj
privredi kao i njihove međusobne odnose. Platni bilans ima razuđenije oblike statističkog
iskazivanja u odnosu na račun inostranstva, koji nije jedini ni najpotpuniju prikaz ekonomskih
transakcija sa inostranstvom među društvenim računima. Račun inostranstva je u sistemu
društvenih računa u izvjesnom smislu rezidualan, u njemu se ističu transakcije svih sektora sa
inostrnastvom.   On   je   potreban   da   bi   se   cijeli   sistem   “zatvorio”.   Sam   sistem,   međutim,
prvenstveno prikazuje proizvodnju, potrošnju i akumulaciju u domaćoj privredi. Platni bilans,
s   druge   strane,   u   potpunosti   je   posvećen   prikazivanju   ekonomskih   transakcija   sa
inostranstvom, te, stoga pretenduje na znatno detaljnije evidentiranje i prezentiranje.

Prikazivanje platnog bilansa u različitim oblicima mijenjalo se tokom historije, u zavisnosti
od toga kako se mjenjala robna i finansijska struktura međunarodnih ekonomskih odnosa.
Tako   na   primjer,   u   doba   merakantilizma,   potreba   za   razlikovnje   platnog   od   trgovinskog
bilansa   nije   se   osjećala,   zato   što   su   se   trgovinske   transakcije   obavljale   uglavnom   uz
istovremeno plaćanje zlatnim svjetskim novcem. Praktično je izvoz i uvoz bio jednak prilivu i
odlivu   zlata,   odnosno   poklapao   se   sa   obimom   međunarodnih   plaćanja   zemlje.   U   razvoju
kapitalizma i međunarodnih kreditnih odnosa, kretanje robe i novca u ekonomskim odnosima
zemlje sa inostranstvom, više se ne poklapa. Javila se potreba da se statistički registruju i
robne i finansijske transakcije sa inostranstvom, nezavisno od načina finansijske likvidacije, a
na drugoj strani bi se iskazivali svi oblici međunarodnih plaćanja jedne zemlje u određenom
vremenskom periodu.

Koje su to vrste neravnoteže platnog bilansa? Koje su mjere za otklanjanje platno bilansne
neravnoteže? Koje su metode prilagođavanja platnog bilansa? Postoji niz pitanja vezanih za
temu koju obrađujemo, a odgovori su dati u nastavku.

1. POJAM I STRUKTURA PLATNOG BILANSA

Platni bilans jedne zemlje predstavlja pregled svih ekonomskih transakcija koje njeni

rezidenti obave s inostranstvom u određenom vremenskom periodu, najčešće u toku jedne
godine. Evidentiranje privrednih i finansijskih tokova jedne zemlje s inostranstvom mijenjalo
se tokom pojedinih perioda ekonomskog razvoja. U vrijeme merkantilizma, odnosno, u
periodu važenja zlatnog standarda, nije se postavljalo pitanje razlike između platnog i
trgovinskog bilansa. Razlog se nalazi u činjenici da je uvoz bio jednak izvozu, odnosno priliv
jednak odlivu zlata i poklapao se s obimom međunarodnih plaćanja. Razvoj kapitalizma,
uporedno s jačanjem međunarodnih kreditnih odnosa, pokazao je da robna razmjena ne mora
da bude jednaka i finansijskim tokovima, tako da se pojavila potreba da se posebno registruje
robna razmjena, a posebno finansijski tokovi.

Zbog vremenske diskrepance između ugovaranja transakcije i njene realizacije tj. plaćanja,
pojavila se potreba da se registruju sve ekonomske transakcije s inostranstvom, nezavisno od
toga kada će one biti i realizovane, odnosno potreba registrovanja svih oblika plaćanja s
inostranstvom, nezavisno od porijekla i nezavisno od toga kada će biti realizovani. Sredinom
prošlog vijeka Velika Britanija prva je počela da ih registruje, ali je dugo vremena trebalo da
prođe da bi se to činilo na sistematski, standardizovan i uporediv način na međunarodnom
planu. SAD od 1922. godine počinje da redovno objavljuje podatke o platnom bilansu. Za
razliku   od   klasične   teorije   koja   je   analizu   platnog   bilansa   temeljila   samo   na   onim
transakcijama za koje su u posmatranom periodu efektivno izvršena plaćanja (platni bilans u
užem   smislu),   savremeni   pristupi   u   okviru   platnog   bilansa   razmatraju   sve   ekonomske
transakcije s inostranstvom u određenom periodu, nezavisno od momenta efektivnog plaćanja
(širi koncept). Uporedo s promjenom pristupa u analizi platnog bilansa, mijenjale su se i
definicije   platnog   bilansa.   Među   opšteprihvaćenim   definicijama   izdvajaju   se   one   koje   je
postavio MMF. Priručnik MMF-a o platnom bilansu iz 1977. godine sadrži definiciju platnog
bilansa, kao i metodologiju evidentiranja pojedinih pozicija koje sadrži platni bilans. Prema
ovoj definiciji: „Platni bilans je statistički pregled za određeni period koji se iskazuje a)
transakcije robom, uslugama i dohotkom između jedne privrede i ostalog dijela svijeta, b)
promjene vlasništva i druge promjene u monetarnom zlatu i specijalnim pravima vučenja koje
data privreda posjeduje, promjene u potraživanjima i obavezama prema ostalom dijelu svijeta
i   c)   jednostrane   transfere   i   kontrastavke   koje   su   potrebne   za   uravnoteženje,   u
računovodstvenom   smislu,   svih   stavki   po   onim   međunarodnim   transakcijama   koje   se
međusobno   potiru.“   Razumijevanje   pojma   platnog   bilansa   prema   ovoj   definiciji
podrazumijeva definisanje rezidenata jedne zemlje i poštovanje principa promjene vlasništva
nad robom i finansijskim potraživanjima.