mehanizmi odbrane, neposredno utiču na tjelesni, osjećajni, saznajni i socijalni razvoj članova
porodične grupe, naročito djece i to utoliko patogenije ukoliko je dijete mlađe.

Tipovi interakcija usvojeni i izgrađeni u porodičnom krugu predstavljaju modele za

identifikaciju. Dijete se identifikuje i sa tipom objektnih odnosa koji se uspostavljaju između
roditelja, braće i sestara, kao i sa njihovim ličnostima.

Izlaskom iz porodičnog kruga dijete ulazi u isti ili slični sistem odnosa sa djecom svoje

kulture. Očekujemo da će njegovi procesi fuzionisanja, odvajanja i tipovi interakcija biti slični
tipovima interakcija ostale djece u predškolskoj i školskoj ustanovi. Ovo će omogućiti veći
stepen integracije i dobrog funkcionisanja u novoj društvenoj sredini.

Predškolska i školska ustanova predstavljaju važne društvene ustanove u kojima dijete

mora da savlada sledeće odnose:



Odnos sa vaspitačem ili učiteljem, na koga dijete prenosi svoja pozitivna i negativna
osećajna iskustva vezana za ličnosti roditelja.



Ono sada obnavlja obrasce fuzionisanja i odvajanja koje je donijelo iz porodičnog kruga i
istovrijemeno želi da se približi i udalji od ove važne odrasle figure.



Oživljavanje i prenos ranijih osećajnih sadržaja, strahovanja, otpora i neprijateljstva
vezanih za roditelje i obrazaca ponašanja, može biti izvor sukoba sa ustanovom u celini.



Uspostavljanje odnosa sa grupom djece predstavlja najvažniji „posao" za dijete.



Dječje grupe, struktura i organizacija nude dijetetu bogata nova osećajna i socijalna
iskustva i nameću mu pritiske, regulacije, takmičenje, rivaliziranje i disciplinu.

Promjene u njegovim odnosima u ovim sredinama unose nove promjene u porodične odnose.

Proces odvajanja iz porodične grupe ubrzan je i može izazvati više strahovanja kod roditelja.
Hiperprotektivni stavovi roditelja spriječavaju proces individualizacije i socijalizacije u grupi
drugova i posredno mogu ometati prilagođavanje djeteta na školu u celini i njegov uspeh u
savladavanju gradiva. Roditelji koji ubrzavaju proces odvajanja i ne dozvoljavaju introjekciju i
identifikaciju, osujećuju djetetovu potrebu za sjedinjavanjem i ne neutrališu njegove primarne
pulzije. Ova grupa djece ispoljavaće takođe teškoće prilagodavanja.

Haim smatra da su kod takve djece veze sa roditeljima pune zavisnosti i nesigurnosti, da je

strah od odvajanja i gubitka objekata jači i ne dozvoljava uključivanje u grupu. Ona ispoljavaju
teškoće u osećajnoj razmeni i saučestvovanju sa drugima, nesposobna su da prihvate takmičarski
status u grupi i lako se povređuju.

Ili pak, ispoljavaju „acting out" reakcije, sklona su kontliktima i asocijalnim ispadima.

Ova naša teorijska razmatranja i saznanja nameću nam sledeća pitanja:



Prvo, kakve posljedice se mogu očekivati od ranog odvajanja djeteta od majke koja radi i
koja ga ostavlja samog ili smešta u jasle već nakon četvrtog ili šestog meseca života i
prepušta brizi mnogobrojnih i stranih osoba?

Poznato je da beba tek nakon osmog meseca života uspeva da fuzioniše dobru i lošu

majku u jedinstveni objekt. Isto tako nam je dobro poznato da svako odvajanje prije tog uzrasta,
a neka djeca i kasnije odvajanje doživljavaju kao destruktivno, jer se fuzionisanje odvija samo u
realnom prisustvu majke. Istraživanje djece na hraniteljskom smještaju otkriva nam da većina
ove rano odbacivane djece njeguje mit o majci i intenzivno trpi od posljedica ranog i nasilnog
odvajanja.

Tek krajem prve godine dijete uspeva da doživi majku kao cjelinu i u njenom odsustvu.

Prema onome što mi danas znamo o objektnim odnosima, prije ovog uzrasta kontakt bi morao da
bude ne samo kvalitetan nego i trajan i kontinuiran. Drastični primeri ovakvih oštećenja poznati
su svim kliničarima u vidu separacionog straha i anaklitičke depresije.

Ako je posredi rano odvajanje i smeštaj djece u ustanove izgleda da ne možemo biti sasvim

spokojni čak ni onda kad smo uspeli da ustanovu organizujemo po tipu porodice i kad smo
skratili vrijeme boravka djece u njima. Uz izvesne ograde, možemo tvrditi da će sve mere
tehničke i organizacione prirode biti manje vredne nego onaj elementarni i esencijalni afektivni
odnos koji se može uspostaviti i negovati samo između djeteta i majke ili jedne i stalne osobe u
okviru porodice.

Sigurno je da će prilagođavanje bebe na jasle zavisiti od kvaliteta prvih introjekcija i

identifikacija koje joj dozvoljavaju da organizuje autonomne odbrane od straha na odvajanje i da
obavi nova investiranja u osoblje ustanove, a da pulziono razdvajanje ne bude suviše
dezorganizirajuće . Isto tako je sigurno da većina djece izgrađuje ove odbrane tek oko prve
godine života i da je odvajanje pre tog uzrasta štetno.

Izraelski autori ističu svoja pozitivna iskustva sa podizanjem djece u ,,kibucima,, i smatraju

da su Štetne posljedice umanjene ili čak i izbegnute, jer su djeca, roditelji i osoblje „kibuca" dio
jedne iste društvene zajednice.

I drugo pitanje:

Polaznu osnovu, koja nam pomaže da diskontinuitet shvatimo kao pozitivno iskustvo,

daje nam shvatanje u kome se unutrašnja neravnoteža posmatra jednim od činioca razvoja (pored
unutrašnjih i spoljašnjih faktora koji utiču na razvoj pojedinca).

Gesel smatra, da „organizam koji se razvija neminovno u stanju nestabilne i promenljive

ravnoteže. Isto je tako neminovno, da organizam, koliko god to može, ograničava i oblike i
intenzitet te neravnoteže".

Pijažeov doprinos je u daljem razvijanju ove ideje, da „dijete poseduje autoregulativne

biološke sisteme, kojima uspostavlja sve veće stanje uravnoteženosti, što označava razvoj".

Vigotski je ukazao na to da je ova pojava kulturno uslovljena, i značajna je njegova

teorija zone narednog razvoja, tj. ideje da učenje treba da ide korak ispred razvoja. „

Bruner govori o svrsishodnosti suočavanja djeteta sa problemima koji će ga naterati da

ubrza svoj put ka sledećoj razvojnoj fazi", za to nisu dovoljni samo problemi „već je za to
potrebno osećanje nedovoljnosti, raskoraka između želja i mogućnosti, izazov koji podstiče
traganje za izlazom iz problemske situacije.

Najbolji razvojni motiv i podsticaj na aktivnost je... prevazilaženje nesklada između

onoga čemu dijete teži i onoga za šta je sposobno, pod uslovom da taj nesklad ne bude suviše
veliki da ga ne bi obeshrabrio, niti suviše mali, jer ne bi bio stimulativan".

Prelaz sa jednog nivoa obrazovanja na drugi neminovno dovodi dijete do osećanja

diskontinuiteta, ali nema razloga zašto se on ne bi posmatrao kao pozitivno iskustvo učenja, a ne
kao traumatičan doživljaj sa kojima se suočavaju neka djeca (Curtis, 1998).

Jer, svaka promjena sredine dovodi do osećanja diskontinuiteta, prekida sa poznatom

okolinom, ljudima, djecom, načinom rada...

„Iako diskontinuitet može igrati dobru ulogu u učenju i postati novo stimulativno

iskustvo ukoliko se dijete oseća sigurnim, jaz između ova dva nivoa ne treba da bude suviše
veliki. U protivnom, to će delimično ili potpuno ometati učenje i može imati negativne uticaje na
dijetetovo prilagođavanje na školu".

Klouv, DŽauet i Bejt (1982) na osnovu analize podataka do kojih su došli baveći se

pitanjem diskontinuiteta, zaključili su, da se osećanje diskontinuiteta manifestuje u sledećim
oblastima: okruženje, različitost programa i broj ljudi sa kojim je dijete u kontaktu.