1.Pojam i predmet penologije
Rijec penologija potice od latinske rijeci
poena
– kazna, i grcke rijeci
logos
– nauka. Doslovno
prevedeno znaci nauka o kazni. Pojam penologija prvi put je upotrebljen u 19. vijeku, 1845. u jednom
radu njemackog teoreticara Franca Libera. On je penologiju oznacio kao disciplinu koja se bavi
naucnim proucavanjem kazni, njihovom primjenom i dejstvom. Kao samostalna autonomna naucna
disciplina pojavljuje se tek prvih decenija 20. vijeka. Prema
klasicnom, tradicionalnom misljenju
predmet penologije obuhvata samo kazne i njihovo izvrsenje. Sa razvojem krivicnog prava, razvija se
i ucenje o dualitetu krivicnih sankcija. Prema ucinocima krivicnih dijela koji su ispoljili tzv.opasno
stanje terba primjeniti mjere bezbjednosti,a u novije vrijeme se javljaju poseben mjere prema
maloljetnim uciniocima-vaspitne mjere. Sire shvatanje perdmeta penologije zastupa Pinatel, Grasberg,
Kornil,.. Pinatel smatra da se penologija bavi “proucavajem sredstava i metoda svih krivicnih sankcija
kojima jedno drustvo reaguje na izvrsenje krivicnih djela i njihove ucinioce”.
Milutinovic definise
penologiju kao
“nauku koja proucava evoluciju krivicnih sankcija, evoluciju shavtanja o ciljvima
krivicnih sankcija ,tretman osudjenih delikvenata, organizaciju, sredstva i metode pervaspitanja I
postpenalane mjere”. Unosenjem postpenalne faze ona prestaje biti samo nauka o izvrsenju kazne,vec
kako kaze Pinetal nauka koja proucava odnose osudjenog u drustvu.
2.Metodi i metodološki postupci u penologiji
Pravni metod je jedan od metoda kojim se koristi penologija. Medjutim,ozbiljne sudije penoloskim
problemima prilaze i sa socioloskog aspekta,gdje se prvi rad iz sociologije ztvora pojavio 1940.
godine. To je poznata studija
Donalda Klemera
pod nazivom
Zatvorska zajednica .
Ona se bavi
pitanjem uticaja zatvorske sredine kao jednog specijalnog socijalnog miljea na formiranje
misljenja,stavova,osjecanja i uvjerenja osudjenika od koga mnogo zavisi njihovo ponasanje i odnos
prema drustvenim normama i virjdnostima. Proucava samo licnost osdudjenog u solpu socijalnih i
realnih uslova zivota u zatvorskom ambijentu. Govori se i o tzv.klinickom pristupu, u okviru kojeg bi
dosla u obzir primjena raznih metoda upoznavanja licnosti osudjenog radi iznalazenja najpogodnijih
mjera u ppostupku resocijalizacije.
3.Metod proučavanja ličnosti osuđenog delinkventa
Proučavanje ličnosti osuđenog delinkventa predstavlja složenu metodu ispitivanja ličnosti, putem koje
se saznaju sve okolnosti i uticaji vezani za socijalni i psihički razvoj ličnosti. Cilj ove metode je da se
uspostavi savez između krivičnog dela kao svesnog čina izvršioca i krivilne sankcije koja treba da
utiče na njega da više ne vrši krivična dela. Proučavanje ličnosti treba da pruži naučna saznanja o
ličnosti i zbog toga obuhvata : saznanje uslova vasputanja i formiranja ličnosti, različitih životnih
aktivnosti delinkvenata, njegove ličnosti i društvene veze, svojstva i osobenosti psihičke strukture,
moti izvršenja dela, navike i sklonosti, nivo opšteg znanja i kulture, lični odnos prema izvršenom delu
i izrečenoj sankciji.
4.Metod proučavanja individualnog slučaja
Metod proučavanja individualnog slučaja sastoji se u proučavanju određene grupe osuđenih licaza
određena krivična dela ili lica osuđenoh na određenu krivičnu sankciju ili lica koja se nalaze u
penitencijarnoj ustanovi sa određenim režimom postupanja. Odlika ovog metoda je multidisciplinarni
pristup i učešće većeg broja stručnjaka različitog naučnog i stručnog obrazovanja u cilju celokupnog
proučavanja svih objektivinih i subjektivinih procesa nastanka delinkventne aktivnosti, delinkventne
situacije i uticaja krivične sankcije na ličnost.
5.Klinički metod
Klinički metod veoma je sličaj metodama proučavanja ličnosti delinkvenata i proučavanju
individualnog slučaja. Ličnost delinkventa se smatra bolesnom od kriminalne bolesti, ona treba da se
leči metodima i tretmanom sličnim medicinskim metodama i medicinskom tretmanu.Tretman lečenja
treba da se obavlja na medicinskim klinikama i zbog toga je ovaj metod dobio nazvi klinički metod.
Ispituju se antropološko-biološke i psihološke karakteristike ličnosti osuđenog lica, ali se ne
zapostavlja i uticaj socijalnog miljea.
6.Ostali metodi izučavanja osuđeničke populacije
Posmatranje predstavlja neposredno ili posredno opažanje činjenica vezanih za osuđenika, ustanovu,
tretman i osuđeničku zajednicu.Metod posrednog posmatranja je takav metod koji se sastoji u
korišćenju posrednih izvora podataka, kao na primer različitih dokumenata, izveštaja, dosijea,
dnevnika osuđenika itd. Eksperiment je posebni metod posmatranja. Definiše se kao posmatranje
pojave koja je veštački izazvana ili veštačko izazivanje pojave u cilju njenog posmatranja. Merenje je
takav metod za prikupljanje podataka o osuđenicima kojima se prikupljaju kavlitativni podaci o
ličnostima osuđenika i to o : inteligenciji, motivaciji, stavovima, agresivnosti, egocentričnosti itd.
Merenje se sprovodi psihološkim testovima
7.Statistička evidencija i statističke metode
Statistička evidencija za osuđeničku populaciju i za izvršenje krivičnih sankcija može da bude : 1.
Koncentrična statističkaevidencija se karakteriše obuhvatanjem pojave i podataka na celoj teritoriji
države i obuhvata sve podatke o krivilnim sankcijama, institucijama, metodima tretmana, primeni
pogodnosti i kazni, uslovnom otpustu itd., 2. Fragmentirana - statistička evidencija, kao što se
zaključjuje iz samog naziva, nije potupna. Ona obuhvata ili samo podatke o ustanovama ili podatke o
određenoj kategoriji osuđenih lica ili krivičnim sankcijama 3. Rutinska - statističku evidenciju vode
pojedini organi za obavljanje svojih poslova is svakodnevnih zadataka. Tako npr vaspitači vode
evidenciju o radju grupe, rukovodioci straže o redu i disciplini itd.
8.Pojam i elementi kazne
Pojam kazne kao najstarije krivične sankcije, reakcije društva na kriminalno ponašanje i sredstva
zaštite društva od kriminaliteta.Prilikom definisanja kazne špojavljuju se tri načina sagledavanja
njegovog dejstva :
1) formalna, 2) materijalna i 3) mešovita shvatanja pojma kazne. Određivanjem formalnog pojma
kazne ističu se samo pravni elementi kazne, a zanemaruje njena sadržina. U materijalnom smislu
kazna se određuje kao realna društvena pojava, odnosno kao mera za zaštitu društva od kriminaliteta
koja treba da ostvari određeni cilj (svrhu). U tom smislu se kazna određuje kao prinudna mera
predviđena u zakonu koju izriče sud učiniocu skrivljenog krivičnog dela u cilju zaštite čoveka i drugih
osnovnih društvenih vrednosti, a koja se sastoji u oduzimanju ili ograničavanju njegovih sloboda i
prava. Iz ovako u pravnoj teoriji i pozitivnom zakonodavstvu određenog pojma kazne, proizlaze njeni
osnovni ili opšti elementi. To su: 1) kazna je prinudna mera koja predstavlja zlo koje se nanosi
učiniocu zbog izvršenja krivičnog dela1. Ona se primenjuje protiv i mimo volje učinioca krivičnog
dela kao odgovor društva na njegovu protivpravnu delatnost. Sastoji se u oduzimanju ili
ograničavanju sloboda i prava učiniocu krivičnog dela, 2) kazna ima određenu svrhu koja se želi
postići njenim izricanjem i izvršenjem. To je prvo, opšta svrha, koja je zajednička za sve krivične
sankcije. Ona se ogleda u suzbijanju dela (krivičnih dela) kojima se povređuju ili ugrožavaju
vrednosti zaštićene krivičnim zakonodavstvom (član 4. stav 2. KZ RS). I drugo, kazna ima i posebnu
svrhu (član 42. KZ RS) koja se sastoji u: a) sprečavanju učinioca da čini krivična dela i uticanju na
njega da ubuduće ne čini krivična dela (specijalna prevencija), b) uticanje na druge da ne čine krivična
dela (opšta prevencija) i c) izražavanje društvene osude za krivično delo, jačanje morala i
učvršćivanje obaveze poštovanja zakona (opšta prevencija), 3) kazna mora da bude predviđena u
zakonu pre nego što je krivično delo učinjeno. Ovo je princip zakonitosti kazne, koji je sadržan u
članu 1. KZ RS koji predstavlja jedan od osnovnih principa kaznenog prava uopšte. To znači da kaznu
ne može da propiše nijedan drugi organ sem zakonodavnog, odnosno da kaznu iziče sud u granicama
zakonom propisanim, na način i po postupku koji su zakonom određeni, 4) kazna se može izreći samo
učiniocu krivičnog dela koji je kriv za učinjeno delo. To znači da postoje dve pretpostavke za primenu
14.Kažnjavanje u srednjem veku
U fazama nastanka i razvoja feudalne državne vlasti u srednjem veku, ideji ispaštanja, kao osnovnom
cilju kažnjavanja tokom robovlasničkog perioda, bila je pridodata ideja zastrašivanja okolinr.
Izvršavanje propisanih kazni izazivalo svojom svirepošću strah, koji je moga obiti opomena
potencijalnim učiniocima nedozvoljenih ponašanja. U feudalnizmu nije postojalo kodifikovano
krivično zakonodavstvo.
15.Kazne i pravni izvori kazni u srednjem veku
Srednji vek se odnosi na period od V do XV veka, odnosno na period od 476. godine, kada je
germanski kralj Odoakar zbacio poslednjeg rimskog cara Romula Avgustula, pa sve do 1492. godine
kada je Kristofer Kolumbo otkrio Ameriku. Na pravne institucije feudalnih država u Srednjem veku
značajan i poseban uticaj je imala jedna organizacija – crkva. Karakteristika srednjeg veka je nastanak
feudalnih država, ali i veliki uticaj crkve. Ideja ispaštanja, kao osnovnom cilju kažnjavanja, bila je
pridodata ideja zastrašivanja okoline. Izvršenje propisanih kazni izazivalo je svojom svirepošću strah,
koji je morao biti opomena potencijalnim učiniocima nedozvoljenih ponašanja. Od krivičnih kazni
koje su se izvršavale u feudalnom dobu, prisutne su smrtna kazna, kompozicija i kazna društvene
degradacije. U srednjem veku cilj nije samo kazniti učinioca za izvršeno krivično delo, nego ga
dovesti do pokajanja mučenjem i posebno osmišljenim torturama. On, pre svega, treba da odvrati i
ostale koji su imali nameru da krenu put kriminaliteta, pa su se sve kazne izvršavale javno. Od kazni u
srednjem veku su prisutne, smrtna kazna, telesna kazna, „vražda“ tj. otkup, a u nekim
zakonodavstvima se još pominje i društvena degradacija. Zavisno od stupnja razvoja srednjovekovne
države, zavisila je i vrsta sankcije, ali i krivični postupak
16.Kažnjavanje u novom veku 17.Kazne i pravni izvori kazni u novom veku
Osim Engleske većina zakonodavstva u Evropi, sve do poslednje četvrtine XVIII veka, počivala je na
ideji javne društvene osvete i zastrašivanja. Zato se u periodu od XV do XVIII u Evropi i na
američkom kontinentu broj krivičnih dela, zaprećenih smrtnom kaznom157 i sakaćenjem, stalno
povećavao. Međutim, uprkos tako teškim kaznama nivo kriminaliteta je nastavio da raste. Zbog ratova
i bolesti, život je, za većinu stanovništva, predstavljao veliko siromaštvo. Kao rešenje uvodi se kazna
progonstva i deportacije158 koja se izvršavala prema skitnicama, prosjacima i vešestrukim
povratnicima koji su, najpre deportovani u američke kolonije, a zatim i u Australiji. U Francuskoj se
ova kazna uvodi zbog unutrašnje bezbednosti zemlje, umesto kazne zatvora. Deklaracija prava čoveka
i građanina iz 1789.godine164 direktno i indirektno je postavila niz načela krivičnog prava.
Najvažnija su sledeća: a) Odgovornost se ne može protezati na verska uverenja, te gube važnost sva
krivična dela povrede božanstva; b) Zakonom se mogu propisati samo neophodne nužne kazne; c)
Niko ne može biti kažnjen, osim u slučaju kad je zakon unapred utvrdio i odredio kaznu;165 d) Kazna
treba biti srazmerna težini dela; e) Svi građani su jednaki u pogledu zakonske zaštite i u pogledu
kažnjivosti; f) Kazne mogu biti samo lične (individualne); g) Smrtna kazna ne može predstavljati
mučenje
18.Kažnjavanje u XX veku
Početkom XX veka razvila se nesaglanost stavova između predstavnika klasične, tradicionalne
koncepcije krivičnog prava i prisalica pozitivističkog prava. Sve ovo doprinosi, da 95 se u istoriji
krivičnog prava kao savremena pojava tj. pojava XX veka, javi i pokret društvene odbrane. Naime
kroz istoriji, sagledavši razvoj krivičnih sankcija, javljaju se određene težnje: - da se pored kazne kao
vid ispaštanja, obezbedi zaštita društva; - da se pored kazni, koje imaju cilj naknadu štete za učinjeno
zlo, omogući popravljanje ako ne i prevaspitanje učinioca krivičnog dela; - da se u krivičnom
pravosuđu, obezbedi očuvanje ljudske ličnosti prema kojoj uvek mora se čovečno postupati. Različite
grupe krivičnih dela treba proučavati sa sociološkog i antropološkog aspekta. Pod uticajem sociološle
škole uveden je dualitet krivičnih sankcija. Dualitet krivičnij sanckija, kao kazne i mere bezbednosti,
proizašao je iz principa individualizacije krivičnih sankcije.
