Ekološka psihologija
May 30, 2011
S. Parlić i P.V. Jeknić
Page 1
1. Definicija ekološke psihologije
Overton i niz tvrde da:
- Ekologija ponašanja teško može da se definiše kao jedna teorija ili kao jedan motod.
Ona je pre jedan opšti pogled na prirodu, jednu orijentaciju, ona je niz uverenja o vrednosti,
pretpostavki i principa koji navode na to da se problemima ljudskog ponašanja pristupi na
jedan poseban način.
Sele tvrdi da je predmet ekološke psihologije istraživanje prirode interakcije organizma ali i
čitavim populacija i sredine koju oni nastanjuju.
Stoga istraživanja moraju prihvatiti principe filogeneze, adaptacije i model povratne
informacije.
Metod mora biti prilagođen okolnostima us tvarnom svetu u kojems e ponašanje odvija na
prirodan način.
Ekološka psihologija ljudski razvoj shvata kao interakciju jedinke i njenog okruženja.
Ekologija ljudskog razvoja – obuhvata naučno istraživanje progresivne uzajamne
akomodacije između aktivnog ljudskog bića u razvoju i promenjivih odlika neposrednih
okruženja u kojima živi osoba u razvoju, dok na ovaj proces utiču odnosi između okruženja i
širi kontekst u kojem se okruženje nalazi.
Ljudski razvoj je – proces putem koga osoba u razvoju usvaja širu, diferenciraniju i validniju
predstavu ekološke sredine i postaje motivisana i sposobna da se uključi u aktivnosti koje
otkrivaju odlike sredine, održavaju ili restruktuiraju tu sredinu na nivoima slične ili veće
složenosti obblika i sadržaja.
2. Osnovni pojmovi ekologije ljudskog razvoja (ekološke psihologije)
Ljudksi razvoj je proizvod interakcije između rastućeg ljudskog organizma i njegove sredine.
Ljudski razvoj je proces pomoću koga osoba u razvoju usvaja širu, diferenciraniju i validniju
predstavu ekološke sredine i postaje motivisana i sposobna da se uključi u aktivnosti koje
otkrivaju odlike sredine, održavaju ili restrukturišu tu sredinu na nivoima slične ili veće
složenosti oblika i sadržaja. Razumevanje ljudskog razvoja traži više od posmatranja
ponašanja od strane jedne ili dve osobe na istom mestu. Ono zahteva ispitivanje
multipresonalnih sistema interakcija koji nisu ograničeni na jedno okruženje i mora uzeti u
obzir aspekte sredine koji se nalaze izvan neposredne situacije u kojoj je subjekt. Ovo se
naziva ekologija ljudskog razvoja. Tri crte ove definicije su važne.
- Razvoj uključuje promene u karakteristikama osobe koje nisu ni prolazne ni vezane
za situaciju, ona podrazumeva reorganizaciju koja ima neki kontinuitet kroz vreme i
prostor
- Razvojna promena se odvija istovremeno u dva domena, percepciji i akciji
- Sa teorijskog stanovišta svaki od ovih domena ima strukturu koja je izomorfna sa
četiri nivoa ekološke sredine.
Ekološka psihologija
2
3. Pojam i karakteristike ekološkog okruženja
Okruženje se smatra setom ugnežđenih struktura od kojih se svaka nalazi u narednoj, kao
set ruskih babuški. Na krajnjem unutrašnjem nivou nalazi se neposredno okruženje u kome
je osoba koja se razvija (dom, uionica, laboratorija, soba za testiranje...). Sledeći korak traži
da se prevaziđe posmatranje pojedinačnih okruženja i da se gledaju i odnosi između njih. Te
međusobne veze mogu određivati razvoj jednako kao što ga određuju i zbivanja u okviru
pojedinog okruženja. Bronfenbrener definiše okruženje kao mesto sa određenim fizipčkim
karakteristikama na kojem se učesnici uključuju u određene aktivnosti nalazeći se u
određenim ulogama (npr. Ćerke, roditelja, nastavnika, službenika...) tokom određenog
vremenskog perioda. Elementi okruženja su: mesto, vreme, fizički uslovi, aktivnosti, učesnik,
uloga. U okviru svake kulture ili subkulture okruženja određene vrste kao što su domovi,
ulice ili kancelarije, teže da liče jedna na drugu dok se veoma razlikuju u različitim
kulturama. Izgleda kao da u okviru svakog društva ili subkulture postoji plan koji se tiče
organizacije svake vrste okruženja. Sredine međusobno ne razlikujemo u pogledu linearnih
variabli, već ih analiziramo u sistematskim terminima. Idući od nivoa koji se nalazi u jezgru
ekološke sheme jedna od osnovnih jedinica je dijada ili sistem koji čini dve osobe. Kod dijada
se primećuje da ako kod jednog člana para dođe do procesa razvoja, do razvoja dolazi i kod
drugog. Pored dijade veliki značaj imaju i H+2 sistem – trijada, tetrada i drugi veći sistemi-.
Najuže neposredno okruženje u kojem se jedinka razvija i može da stupi u interakciju licem u
lice naziva se mikrosistem. Zatim, dva ili više okruženja u kojimaosoba koja se razvija aktivno
učestvuje predstavlja mezosistem. Okruženja koja ne uključuju osobu u razvoju kao aktivnog
učesnika, ali koja ipak utiču na njegov razvoj, sačinjavaju egzosistem. Makrosistem
sačinjavaju mikro, mezo i egzo sistem koja postoji ili bi mogla da postoji na nivou subkulture
ili kulture kao celina.
4. Ekološka dijada
Interpersonalni odnos nastaje kada jedna osoba u okruženju obraća pažnju na aktivnosti
druge osobe ili učestvuje u njima. Dijada nastaje kada god svaka od dve osobe obraća pažnju
na onu drugu ili učestvuje u njenim aktivnostima. Važna je za razvoj iz dva razloga:
1. Ona čini najvažniji kontekst za razvoj sama po sebi
2. Ona služi kao osnovna jedinica građe mikrosistema, omogućavajući stvaranje većih
inter-personalnih struktura (trijada, tetrada i sl.)
Dijada ima tri funkcionalna oblika koji su od značaja za unapređenje psihičkog razvoja:
1. Posmatrajuća dijada – nastaje kada jedan njen član vrlo pažljivo prati aktivnosti
drugog, koji za uzvrat pokazuje da primećuje ispoljeno interesovanje. Npr dete
pažljivo gleda roditelja koji priprema obrok i koji mu povremeno uputi koju reč. Ona
se razvija u aktivniji oblik dijade
2. Dijada zajedničkih aktivnosti – u kojem dva učesnika opažaju sebe kao osobe koje
nešto rade zajedno. Ne mora da znači da oni rade istu stvar.
Ekološka psihologija
4
Ovakav princip je primenjiv i na odnose između okruženja. Stoga se mogućnost da
okruženje, naprimer kuća škola ili radnomesto, funkcioniše efikasno kao kontekst za razvoj
smatra zavisnom od postojanja i prirode uzajamnih društvenih veza između okruženja,
uključujući zajedničko učešće, komunikaciju i postojanje informacija u svakom okruženju o
drugim okruženjima.
7. Ekološki prelaz
Ekološki prelaz nastupa kada god se položaj osobe u ekološkoj sredinimenja kao rezultat
promene uloge okruženja ali i jednog i drugog. Do ekološkog prelaza dolazi tokom čitavog
života. Naprimer, prvo viđanje majke i novorođenčeta, povratak majke i deteta iz bolnice,
smenjivanje dadilja, polazak deteta u obdanište, dolazak mlađeg brata ili sestre, polazak u
školu, napredovanje ili napuštanje obrazovanj... Sledi nalaženje, promena, gubljenje posla,
stupanje u brak, odluka da se rodi dete, useljavanje u novi stan, kupovina prvog automobila,
TV-a ili kuće, odlasci na odmore, putovanja, selidbe, promene zanimanja, emigracija,
razvodi, ponovna venčanja ili na primer razboljevanje, odlazak u bolnicu, povratak poslu,
penzija i konačan prelaz – umiranje. Razvojni značaj ekoloških prelaza proističe iz činjenice
da oni gotovo uvek znače promenu uloge tj. Očekivane vrste ponašanja povezanog sa
određenim položajem u društvu. Uloge imaju moć da menjaju način na koji se sa osobom
postupa i na koji se ona ponaša, ono što radi, čak i ono što misli i oseća. Princip je primenjiv
ne samo na osobu koja se razvija, već i na druge u njenom svetu.
8. Javna politika
To je deo makrosistema koji određuje specifične oblike egzo, mezo i makro sistema koji se
pojavljuju na nivou svakodnevnog života i upravljaju tokom ponašanja i razvoja. Ekološki
pristup proučavanjuljudskog razvoja zahteva promenu konvencionalnog v iđenja, ispravnog
odnosa između nauke i javne politike. Bazičnoj nauci je javna politika potrebna čak i više
nego što je javnoj politici potrebna bazična nauka. Poznavanje i analize socialne politike su
od suštinskog značaja za napredak u istraživanju razvoja zato što upozoravaju istraživača na
one aspekte sredine i neposredne i udaljenije, koji su najvažniji za kognitivni, emocionalni i
socijalni razvoj osobe. Kada se ispituje uticaj javne politike na bazična istraživanja ljudskog
razvoja, vrlo je važno razlikovati interpretacije zasnovane na empirijskim dokazima od onih
koje proističu iz ideoloških preferencija.
