1
NARODNA SAMOUPRAVA U XVIII i XIX veku
Pre stvaranja prve zajedničke države Kraljevine Srba,Hrvata i
Slovenaca 1918. g. postajali su dosta raznovrsni oblici lokalne
samouprave.U Srbiji jos pod turskom vladavinom postojale su dve
jedinice narodne samouprave-selo i knežina,u kojima su se
uređivali I rešavali odnosi zajedničkog življenja.
Sela
su male teritorijalne jedinice.Organi samouprave su bili
seoski zborovi,seoski kmet i knez.Na seoskim zborovima
odlucivalo se o vaznim zajednickim poslovima
stanovništva.Seoski kmet je bio starešina sela i izvršni organ
zbora.Kmet je predstavljao selo u knežinskim skupštinama i
zastupao interes sela u knezinskim i nahijskim dogovorima.
Knežina
je bila najznačajnija jedinica narodne samouprave.
Organi knežinske samouprave bili su: knežinska skupština i
knežinski knez. Knežinsku skupštinu činili su: seoski kmetovi i
knezovi. Knežinska skupština je imala zakonodavnu i finansisku
vlast ( utvrđivala veličinu poreza i druge dažbine koje su sela
dužna da plate, donosile odluke o izgradnji zajedničkih objekata
itd ). Knežinski knez je imao vrlo veliku vlast i ulogu. On je bio
nosilac izvršne i sudske vlasti i predstavnik knežine u nahiji i kod
turskih vlasti.
Nahije
su bile najveća teritorijalne jedinice ali, nisu bile značajne
za narodnu samoupravu, već za tursku vlast. Nahijski starešina je
2
održao vezu između turskog paše i knezova, sa knezovima je
razrezivao porez knežinama, vršio nadzor nad knezovima itd.
Knez Miloš Obrenović je bio prinuđen, naročito Miletinom
pobunom, da donese 1835 god. tzv. „
Sretenski ustav
“. Ovim
ustavom Srbija je bila administrativno-teritorijalno podeljena na
okruge, srezove i opštine.
Po dobijanju autonomije u Srbiji donet je tzv. „
Turski ustav
“ 1838
god. u vidu sultanskog hatešerifa. Po ovom ustavu Srbija se delila
na okruge u čiji su sastav ulazili srezovi, a srezove je činilo više
opština.
Prvi zakon o opštinama donet je 1839 god. na osnovu „Turskog
ustava“ od 1838 god. Postojale su dve vrste opština, seoske i
varoške, a Beograd je imao poseban status. Organi opštine bili su
opštinski odbor i opštinski sud. Što se tiče Beograda ustanovljen
je poseban sud u rangu okružnog suda i posebna uprava policije.
Pored opština, posebnim zakonom o uređenju okružnih
načelstava i dužnostima sreskih načelnika, ustanovljeni su okruzi i
rezovi kao administrativno-teritorijalne jedinice, bez ikakve
samouprave.
Zakon o opštinama od 1866 god. menja ustrojstvo opština i
opštinske vlasti. Opštine su dvojake: varoške i seoske. Organi
opštine su: opštinski zbor, opštinski sud i opštinski odbor.
Opštinski zbor činili su svi punoletni članovi opštine, a da bi neko
postao član opštine mora da ispunjava kako opšte tako i posebne
uslove.
4
određenu porezu itd.), oficiri i vojna lica nisu imali pravo glasa,
kao ni osuđena lica.
Opštinski sud je bio najznačajniji organ. Predsednik opštine je
istovremeno i predsednik suda, pa je on najviša izvršna vlast. Sud
su činili: predsednik suda, kmetovi i njihovi pomoćnici, i članovi
opštine. Sud je imao sudsku, policisku i izvršno-upravnu vlast.
Opštinski odbor je predstavnički organ koga čine odbornici, njihovi
zamenici koje su birali članovi opštine koji su imali pravo glasa i
predsednika odbora.
Nadzor dan radom organa opštine vršili su okružni odbori i
državne vlasti.
Najvažnija jedinica bio je okrug. U njemu su postojale dve vrste
vlasti, državna i samoupravna. Predstavnik državne vlasti bio je
okružni načelnik. Njega je postavljao kralj na predlog ministra
unutrašnjih poslova.
Samoupravni organi bili su: okružna skupština, stalni okružni
odbor, izaslanici stalnog okružnog odbora po srezovima i sekretar
skupštine. Okružna skupština bila je najviši predstavnički organ
sastavljen od članova- zastupnika koje su birali kmetovi i
odbornici svih opština jednog sreza na sreskom skupu.
Stalni okružni odbor je bio izvršni organ okružne skupštine u
poslovima iz samoupravnog delokruga. Njega su činili članovi koji
su bili birani iz satava skupštine (uži sastav od tri člana) i širi
sastav još po jedan član iz svakog sreza ( sreski izaslanici).
Dužnost ovih izaslanika jje bila da u srezu izvršavaju odluke i
naredbe okružne skupštine.
