BANJA LUKA, MAJ 2013.
UNIVERZITET ZA POSLOVNE I FINANSIJSKE STUDIJE
FAKULTET ZA POSLOVNE I FINANSIJSKE STUDIJE
BANJA LUKA
PORESKA EVAZIJA
Poreski i carinski sistem i politika
MENTOR:
STUDENT:
Doc.dr Biljana Baraković
ll-1527/10 Petar
Vlajić
1. POJAM PORESKE EVAZIJE
Reč evazija potiče od latinskog glagola
evadere
, koji znači izmaći, bežati, izbeći, i sl. U poreskoj
terminologiji ovim pojmom označavaju se različiti načini izbegavanja plaćanja poreza.
Radnje i mere koje preuzima poreski dužnik da smanji, ili u potpunosti izbjegne obavezu plaćanja
poreza, nazivaju se evazijom (izbjegavanjem) plaćanja poreza.
Većina nacionalnih poreskih zakonodavstava priznaje pravo poreskom obvezniku da svoje
poslovanje organizuje tako da plati manji porez.
Karakterističan je stav jednog sudije američkog Vrhovnog suda: „Svako može organizovati svoje
poslove tako da mu porezi budu što je moguće niži; niko nije obavezan da izabere ponašanje koje bi se
najviše isplatilo Ministarstvu finansija; ne postoji čak ni patriotska dužnost da neko uveća svoje poreze.“
Ipak, sa druge strane, ova sloboda nije apsolutna.
Na osnovu poreskih zakona poreskim obveznicima je dozvoljeno da svoje investicije organizuju
na način koji minimizira njihovu poresku obavezu, ali pod uslovom da ne krše slovo (
letter
) i namjeru
(
intent
) zakona.“
Upravo kršenje slova ili namere (cilja, duha) zakona, određuje u širem smislu, pojam izbjegavanja
plaćanja poreza, tj. poresku evaziju.
Evazija poreza je posledica nastojanja poreskog obveznika da smanji poreski teret. Evazija se
razlikuje od prevaljivanja poreza po tome što ovdje ne dolazi do plaćanja poreza.
Evazija poreza dovodi do preraspodele poreskog tereta u društvu, u odnosu na istu koju je
predvidio zakonodavac.
Poreska evazija predstavlja fenomen koji ima raznovrsne posledice, kako na fiskalnom planu (jer
u budžet ne pristižu planirana sredstva), tako i na socijalno-političkom (jer ugrožava princip horizontalne
pravičnosti), a ponašanja koja su usmerena na to da se porez ne plati često narušavaju neke društvene
vrednosti, što mora da povuče odgovarajuću reakciju - bilo na moralnom, bilo na pravnom terenu.
U osnovi poreske evazije nalazi se otpor plaćanju poreza. Intenzitet otpora zavisi od mnogih
elemenata:
1
- visine poreskog opterećenja,
- namene trošenja sredstava prikupljenih porezom,
- poreskog oblika, i
- percepcije javnosti da li je poreski sistem pravičan ili nije.
- Okolnost da pri oporezivanju djeluje zakon opadajućih prinosa poznata je već najmanje tri
vijeka. Naime, rast poreske stope dovodiće do sporijeg rasta prihoda, jer se otpor obveznika sve više
uvećava. Laferova kriva pokazuje da, poslije izvjesnog nivoa, dalji rast poreskih stopa čak dovodi do pada
poreskih prihoda.
1
Popović D., “Nauka o porezima i poresko pravo” , Beograd, 1997. str. 450
4
- Otpor plaćanju poreza u određenoj mjeri zavisi i od namjene na koju se troše sredstva
prikupljena oporezivanjem. Nepoznata namjena ili, pak, namjena kojoj se većina obveznika protivi može
dovesti do porasta otpora plaćanju poreza.
- Otpor plaćanju poreza najveći je kod neposrednih poreza, i to onih čija se osnovica utvrđuje
primjenom direktne metode. Za posredne poreze i dalje važi opaska da se „plaćaju pod anestezijom”:
mnogi konačni placi poreza nisu ni svjesni razmjera poreza na promet ili akcize, koji su ugrađeni u cijenu
proizvoda koji su platili.
- Intenzitet otpora plaćanju poreza zavisi i od toga da li javnost smatra da raspodjela poreskog
tereta sprovedena pravično ili ne. Osjećanje da je porez nepravično raspoređen ne samo da može
doprinijeti povećanju otpora plaćanju poreza nego i političkoj artikulaciji toga otpora.
Sve u svemu, da se zaključiti da otpor koji porezi izazivaju može dovesti do izbjegavanja plaćanja
poreza.
Ekonomski pristup problemu evazije poreza zasniva se na analizi individualnog ponašanja
poreskih obveznika. Način na koji poreske stope i instrumenti primjene poreza utiču na ekonomske prilike
poreskih obveznika veoma je bitan. Sistem oporezivanja i njegova primjena mogu podstaći poreske
obveznike da prikriju i netačno predstave svoje aktivnosti. Prirodna je težnja poreskih obveznika da plate
obaveze poreza i doprinosa u manjem iznosu koristeći nedorečenosti ili nedovoljnu preciznost propisa,
kao i njihova težnja da pod najpovoljnijim uslovima iskoriste poreske propise
2
.
Poreska evazija je rasprostranjena u svim zemljama, bez obzira na stepen ekonomskog razvoja i
bez obzira na oblik društvenog uređenja, što znači da je povezana sa ekonomskom situacijom u određenoj
zemlji. Ona je posljedica krize ekonomskog sistema i predstavlja metod akumulacije kapitala. Uzroci
evazije su mnogostruki:
-
ekonomsko i političko stanje u zemlji,
-
nejasnoće u zakonskim tekstovima,
-
neefikasnost poreske administracije,
-
visoka poreska davanja,
-
nestabilnost poreskih stopa,
-
stanje poreskog morala i sl.
2
Ristić Ž., Klincov T., Trninić M., “Poreska i budžetska politika EU”, Univerzitet za poslovne studije, Fakultet za
poslovne studije, Banja Luka, 2008
5
