MEĐUNARODNI ODNOSI

UVOD

Poslije I svj. rata i nove podjele Evrope,te nakon II svj. rata i nove povijesno-političke raskrnice izuzetno je
poraslo interesovanje za proučavanje medjunardnih odnosa.U zadnjih, više od 20 godina na
medjunardnom planu desile su se radikalne promjene, pad Berlinskog zida, raspad SSSR-a,stvaranje 14
novoformiranih medjunardno priznatih država.Danas kritičko poučavanje međunarodnih odnosa
neminovno podrazumjeva kritičko proučavanje savremenog društva,međunarodni odnosi sasatavni su dio
svakog društva.Ekonomija proučava djelovanje i promjene ekonomskih zakona u međunardnim
odnosima,pravo proučava posebnosti pravnih normi u međunarodnom životu,sociologija društvo u cjelini
itd.

Što se tiče predmeta nauke o međunardnim odnosima većina evropskih autora kao kljulnu

godinu navodi 1936 kada se u okviru Društva naroda konstatiralo:Nauka o međunarodnim
odnosima je prije svega deskriptivnog karaktera.Ona donekle pripada vrsti savremene historije
naroda i kao takva obuhvata sve oblasti,kao što su ekonomija,trgovina, razmjena,kao i oblasti
politike i kulture.-

ovo je klasična definicija međ. odnosa.

Pojavljuje se niz američkih i britanskih autora koji navode čak 8 disciplina koje imaju bitan značaj za nauku
o međunarodnim odnosima, te discipline su:međunarodno pravo,međunarodni ekonomski
odnosi,diplomatska historija, vojna historija, međunarodna politika,međunarodne organizacije,
kolonijalna vladavina i vođenje spoljnih poslova. Mnogi autori tome još dodaju i ratnu vještinu,
diplomaciju,političku gepgrafiju,demografiju i sl.
Postoje i pristupi koji jažu da nauka o međunarodnim odnosima treba da proučava samo političke
odnose,tako da se mnogi predmeti iz ove oblasti nazivaju međunarodni politički odnosi, međutim teško se
striktno odrediti samo na odnose političkog karaktera jer stvarni sadržaj međunardnih odnosa dobija
bitno drugačiji karakter.

Jednostavno, međunardni odnosi jesu politički odnosi,ali su i

ekonomski,komunikacijski, vojni,kulturni i svi ostali.

Zadatak nauke o međunardnim odnosima jeste

utvrđivanje činjenice da stanovita aktivnost izaziva posljedice,a izbor mjera i procjena ostavlja se
političarima koji bi trebali samostalno odlučivati (R.Vukadinović).Autori sa američkog tla,a sve više i
evropski autori smatraju da predmet proučavanja nauke o međunarodnim odnosima primarno obuhvata
prirodu i elemente moći država i drugih aktera u međunardnim odnosima,vođenje i sistem odlučivanja u
spoljnoj politici,te činioce koji djeluju na osnovna kretanja u međunarodnim odnosima.Razvoj nauke o
međunarnodnim odnosima seže od Platona i Aristotela preko Merxa i Engelsa,pa do savremenih
teoretičara na Zapadu i Istoku.Bez obzira na različite teorije ,bitni ciljevi su očuvanje,opstanak i jačanje
moći države.Ekonomska moć je samo jedan od elemenata onoga što čini ukupnu silu,a uz nju se veže
vojna,politička,ideološka moć,a u zadnje vrijeme i kulturna hegemonizacije .Kad se govori o faktorima
međunardne vanjske politike osnovni faktori su:

Unutrašnji ili domaći faktori:

1.politički sistem i državni oblik

2.ekonomski sistem/ek. Potencijal
3.vojna moć
4.kulturna i komunikacijska premoć
5.supremacija u procesu globalizacije
6.socijalni sistem

Vanjski faktori su:

1.međunarodni sistem ili sistem relevantnih međunarodnih faktora
2.vojna moć raspodjele snaga i diktata koju vrši jedna snaga nasuprot teoriji o ravnoteži snaga
3.međunarodna saradnja
4.stanje i potencijal međunarodne ekonomije.
Staro i oprobano sredstvo političke komunikacije jeste diplomacija,odnosno međudržavno pregovaranje ili
pregovaranje relevantnih subjekata međunardnog prava.Zadnjih decencija vrlo bitno sredstvo vanjske
politike je ekonomija i ekonomska saradnja u različitim oblicima,a uz nju ide politička,vojna i kulturna
saradnja.
Mnogi autori se slažu u tvrdnji da je kroz istoriju teoretiziranje o međunarodnim odnosima u najvećem
dijelu bilo posvećeno međunarodnim odnosima kao praktičnoj teoriji.Takva praktična teorija počivala je na
tri pretpostavke:

Država –nacija

,odnosno da oni koji donose političke odluke predstavljaju najvažnije aktere za

razumjevanje

međunarodnih odnosa

- Postoji oštra razlika između domaće i međunarodne politike
- Međunarodni odnosi predstavljaju borbu za moć i mir.

Bitni zadatak međunarodnih odnosa jeste da u svjetskim kretanjima koja su brza i iznenađujuća kritički
osmisle sve osnovnekategorije,zakonitosti i tendencije,koje usmjeravanju cjelokupni društveni razvoj.

Različite teorije i pristupi izučavanju međunarodnih odnosa

Nauka o međunarodnim odnosima ozbiljnije se utemeljuje i razvija početkom 20 vijeka, iako svoje korjene
ima još u drevnim civilizacijama.Modernije ideje se odnose na spoljnu interakciju država koje razrađuju
antički mislioci,prije svih Platon i Aristotel.U svojim raspravama o ratu i miru oni unose etičke i vrijednosne
kriterije,prvenstveno kriterij pravednosti i pravde.Korjeni nauke o međunarodnim odnosima još u antičkoj
grčkoj postaju dio političke teorije koja se uporedo razvija sa osnovnim filozofskim shvatanjima o državi i
pravu.Početkom 20 vijeka proučavanje međunarodnih odnosa uglavnom se svodilo na komentare o
ličnostima i događajima,bez teorijskih generalizacija o poukama istorije ili principima koji bi mogli da
objasne karakteristične reakcije država.I svjetski rat je pokrenuo paradigmatičnu revoluciju u proučavanju
međunarodnih odnosa,s pojavom fašizma u Italiji i Njemačkoj i usponom Hitlera i Musolinija dolazi do
kritičkog sagledavanja tradicionalnog evropskog i angloameričkog razmišljanja o svjetskoj
politici.Posebno je nacizam doveo u sumnju mnoge konvencionalne teorije,samim tim što se glofiricirao
ulogu države u političkom životu.

u suštini nepromjenjiva borba među državama od kojih svaka gleda svoj interes,za premoć i položaj u
uslovima međunarodne anarhije,pri čemu svaka od država teži za ostvarenjem nacionalnih interesa.Real
politika se zasniva na glavnom aksiomu da država treba da se priprema za rat kako bi održala
mir.Realistične teorije su bile ubjedljive i popularne naročito poslije II svj. rata,početka velikog suparništva
izmedju SAD i SSSR,eskalacije hladnog rata i globalne borbe između istoka i zapada, te posebno u vrijeme
nagomilavanja atomskog oružja i nuklearnog potencijala, tada su istorijski uslovi politike sile zahtjevali
neprestanu budnost zbog opasnosti od bilo ograničenog,bilo svjetskog rata,a logika realpolitike temeljila
se na tome da je vojna bezbjednost suština svjetske politike.

Bihejvioristička teorija o međunarodnim odnosima

Bihejviorizam jeste pristup proučavanju međunarodnih odnosa koji naglašava primjenu naučnih metoda i
koji insistira da se puna pažnja posveti političkom značaju naučnog istraživanja.Sedamdesetih godina
prošlog vijeka zbog nezadovoljstva rezultatima realizma prije svega u SAD-u pojavio se pravac poznat pod
nazivom bihejviorizam koji primarno dovodi u pitanje ne samo realizam,već i ukupni
tradicionalizam.Bihejvioristi naglašavaju potrebu za egzatnim empirijskim podacima o karakteristikama
zemalja i kako se one ponašaju jedna prema drugoj.Dakle, bihejviorizam insistira na uporednom i
kvantitativnom proučavanju međunarodnih odnosa.Naučnici bihejvioristi nastoje da steknu saznanja
kumulativno tako što se suzdržavaju od sudova o istinama i vrijednostima dok nemaju dokaza koji ih
potvrđuju,nastoje da prevaziđu tendenciju klasičnog istraživanja da bira činjenice i slučajeve koji
odgovaraju predhodnim slutnjama.Umjesto toga razmatraju se svi raspoloživi podaci koji opovrgavaju ili
potvrđuju postojeću hipotezu.

Funkcionalizam, neoliberalizam i teorija međuzavisnosti

Ono što se može smatrati doprinosom teorije funkcionalnosti u razvoju teorije međunarodnih odnosa je
uočavanje nastajanja sistema međunarodnih odnosa unutar kojih nastaju svojevrsne pravilnosti,po kojima
se odnosi u ovakvim sistemima odvijaju.Autonomnosti međunarodnih sistema je sve prisutnija u
međunarodnim odnosima, a funkcionalisti su zaslužni što su u njihovo proučavanje unijeli niz specifičnih
metodoloških postupaka koji omogućuju tačnije proučavanje.Osnovna slabost funkcionalizma u
međunarodnim odnosima je što u svom sistemu nije u stanju da izdvoji ono što je od značaja za
međunarodne odnose,od onog što su ostale pojave,tako da zagušuje činjenicama.

Marksistički prisup međunarodnim odnosima

U evropskoj socijaldemokraciji se početkom 20 vijeka iskazuje interes za utemeljenje novog pristupa
međunarodnim odnosima.Poslije pobjede Oktobarske revolucije,te kontrarevolucije zdušno pomognute
od kapitalistilkih zemalja Zapada,pristup kritičkom proučavanje međunarodnih odnosa zadobija bitno
nove ideološke i političke dimenzije.Na baštini Marksa i Engelsa marksistički pristup međunarodnim
odnosima utemeljuje čitava plejada marksista-lenjista. Marksističkoj doktrini glavno polazište je da
međunarodni odnosi nastaju s pojavom klasnih društava,odnosno da unutarnja politika određuje
vanjsku,a društveno-ekonomski sistem bitan je faktor u profiliranju te politike.Marksistički pristup bez

obzira na sva svoja ograničenja,pa i na slom komunizma ostavio je goleme teorijske zasade i kritike
liberalnog kapitalizma,a naročito imperijalizma i kolonijalizma.

MEĐUNARODNI ODNOSI U SVJETLU VERSAJSKOG MIRA I NOVOG EVROPSKOG PORETKA

Njemačka je već početkom 20 vijeka postala važna industrijska ,ekonomska i vojna sila.Veoma brzi uspon
Njemačke i njene globalne aspiracije mjenjaju ukupnu geopolitičku situaciju.Teorija ravnoteže sile
zasnivala se na hipotezi da će se mir održati u situaciji kada je vojna sila raspoređena tako da ni jedna sila
ili blok ne mogu dominirati drugima.Trojni savez Njemačka, Austrougarska,Italija obnovljen je 1902
godine,a 1904 godine stvoren je savez Velike Britanije i Francuske,početkom 20 vijeka naglo je ojačala
Rusija,te je objektivno postala prijetnja Njemačkoj.Atentat na austrougarskoj prijestolonasljednika
Ferdinanda izvršen u Sarajevu 1914 godine nije bio nikakav uslov za izbijanje rata kako su to mnogi naivno
vjerovali,to je bio samo dobar povod za napad austrougarske na Srbiju odnosno za realizaciju planova koji
su mnogo prije skrojeni.Loša je bila procjena da napad na Srbiju ,a kasnije na neutralnu Belgiju neće
izazvati reakciju Francuske, Rusije i Velike Britanije,a 1917 pridružila im se i SAD.Ulaskom SAD-a rat je
poprimio svjetske razmjere.I svj. rat polučio je strahovita razaranja,veliku materijalnu bijedu i odnio
milione ljudskih života.On je promjenio geopolitičku kartu Evrope,njegovim završetkom propala su 4
carstva;Njemačko, Austrougarskom,Rusko i Osmansko,a formirane su nove države.U oktobru 1917 izbila
je Oktobarska revolucija po vođstvom komunista,a formirana je i prva socijalistička sovjetska republika
koja će kasnije izrasti u SSSR.Poslijeratni međunarodni poredak počinje da se formira početkom 1919
godine kada su predstavnici sila pobjednica napravili Versajski sporazum,mnoga pitanja koja su bila na
dnevnom redu u Versaju nisu rješena sve do 1923 godine.Dakle, ranih 20-tih izgledalo je da se
mežunarodni sistem stabilizovao, a da se sa preostalim teškoćama može da izadje na kraj Društvo naroda
koje se redovno sastajalo u Ženevi.Osnovni organi Društva naroda bili su Skupština svih predstavnika
članova DN,svaki član društva imao je na skupštini jedan glas.Društvo naroda osnovano sa ciljem da bude
glavni međunarodni subjekt očuvanja svjetskog mira,pokazalo se potpuno neučinkovitim i ono se
početkom II svj. rata raspalo.Drugi svj. rat trajao je gotovo 6 godina i po žrtvama bio je daleko razarajući
od Prvog.Versajskim sporazumom njemačka je drastično kaženjena i nije primljena ni u Ligu naroda,bila je
izopćena iz svih tokova međunarodne politike što je dovelo do njemačkog ubraznog naoružavanja. Strah
od dalje njemačke ekspanzije doveo je do Minhenske konferencije 1938 godine na kojoj su prisustvovali
Hitler, te britanski, premijer i vođe Francuske i Italije, oni su pristali na Hitlerove zahtjeve,dok je na istoku
jačao japanski imerijalizam i kolonijalizam.Kada je Hitler napao Poljsku Velika Britanija i Francuska su
objavile rat Njemačkoj i tako je počeo II svj. rat.

posjeda.Kapitalizam nosi potrebu za stvaranjem jedinstvenog tržišta (monete,saobraćajnica) te očuvanjem
granica.Da bi se obezbjedilo takvo tržište potrebna je jaka centralizovana država sa upravom i
administracijom.U ovom kontekstu nameće se pitanje vrsta granica, u međunarodnim odnosima
primarno se govori o etničkim granicama.Sa nastankom modernih nacija neminovno se javlja težnja da se
granice jedne države preklapaju sa etničkim prostiranjem jedne nacije.Ovo pitanje graničnog uokviravanja
etnosa je vrlo problematično zbog šarolike strukture građana unutar država.U teorijama o međunarodnim
odnosima govori se i o prirodnim granicama,one nisu politički problematične,to su mora,rijeke,planine i
one se smatraju najidealnijom granicom za bezbjednost države.

Vojna moć kao faktor međunarodnih odnosa

Neosporno je da individualna sposobnost države doprinosi uspostavljanju njenih spoljno-političkih
prioriteta.Vojna moć ograničava potencijalni izbor političkih odluka jer ona predstavlja posredni faktor u
donošenju odluka,prije svega vođe i sve bulumente koja se stara o nacionalnoj sigurnosti.Ukupne
međunarodne odnose danas karakterizira odnos između velikih sila,sa sticanjem svekolike moći
(političke,ekonomske,kulturne) SAD postaju glavni hegemon koji mjenja postojeći sistem,demonstrirajući
silu (Irak,Avganistan...) da bi očuvale poredak u sistemu globalizacije u američkom poimanju te
riječi.Američki hegemonizam u međunarodnim odnosima prije svega ispoljava se u favoriziranju izuzetno
moćne države SAD koja vrši predominantan utica na globalni sistem.

Nacija kao faktor međunarodnih odnosa

Nacija je društveno-istorijska kategorija koja se javlja tek u određenom stepenu društva s pojavom
modernog kapitalizma.Nju određuje zajednički teritorij,zajednički jezik,kultura,tradicija ,u nekim
slučajevima zajednička vjera ili određene psihološke karakteristike.Međunarodni odnosi su u osnovi
odnosi između država ili globalnih društava.U tom konktekstu narod ili nacija su izuzetno značajan faktor
ili subjekt međunarodnih odnosa.sam svjetski/evropski poredak dugo je bio vezan za floskulu nacija-
jednako država bez obzira što su te države bile više nacionalne(u carskoj rusiji je bilo 120 nacija ili
naroda).Što se tiče međunarodnih odnosa veoma je bitna veza između nacije i države,s obzirom da
jedržava bitniji faktor ili subjekt međunarodnih odnosa.

SPOLJNA POLITIKA I SPOLJNO-POLITIČKO ODLUČIVANJE

Svaka politika djeli se na unutrašnju i vanjsku,a svaka od tih politika zavisi od političkog sistema države i
njenog ustavnog uređenja.Kada se govori o spoljno-političkim odlučiocima oni su ustavom određeni
negdje je ključan predsjednik države,a negdje skupština,negdje jednostavno parlament.U mnogim
političkim sistemima očit je raskorak između normativnog i stvarnog.Kada se govori o spoljno-političkim
odlukama i njihovim izvršiocima,pretpostavka je da u uži krug odlučioca ulaze
predsjednici,premijeri,šefovi država,istaknuti članovi vlade.Kako je u teoriji političkih sistema znano veoma