NARODNE NOŠNJE

Među tvorevinama tradicionalne kulture srpskog naroda — po ulozi u svakodnevnom životu i

značenju etničkog identiteta, kao i po likovnim i

estetskim

vrednostima — jedno od

najznačajnijih mesta pripada narodnim nošnjama. Poznate su mahom na osnovu sačuvanih

odevnih celina iz 19. i prvih desetina 20. veka, koje se odlikuju velikom raznovrsnošću oblika i

ukrasa. Ta raznovrsnost i bogatstvo zastupljeni su i u

ženskim

i u muškim nošnjama. Svaku

oblast karakterisala je posebna nošnja. Po načinu odevanja prepoznavalo se ne samo odakle je ko

nego, naročito u mešovitim etničkim sredinama, i kojoj etničkoj odnosno nacionalnoj zajednici

pripada. U svom istorijskom razvoju raznovrsne narodne nošnje, kao samosvojne tvorevine, s

mnogostrukim značenjima u životu naroda, bile su izložene i mnogim uticajima. Stoga su u

njima, osim obeležja vremena u kome su rukotvorene i nošene, sadržani i drugi odevni elementi

iz proteklih vremena.

U velikoj raznovrsnosti odevnih oblika, osim posebnih oblika nošnji od jedne do druge seoske

sredine, uočavaju se i izrazite razlike u odevanju između gradskog i seoskog stanovništva.

Građanska odeća na većem delu srpskog etničkog prostora razvijala se pod tursko-orijentalnim, a

docnije, kao u gradovima panonskog podneblja i jadranskog primorja, prvenstveno pod

evropskim uticajima. Građanska nošnja balkansko-orijentalnog stila, izrađena od skupocenih

tkanina i sa bogatim zlatnim i srebrnim vezom, bila je visokokvalitetne zanatske izrade. Seoske

nošnje, naprotiv, sve do početka 20. veka, i u materijalima i u oblikovanju, bile su pretežno

proizvod

domaće kućne i seoske radinosti. Rukotvorile su ih žene, s tim što su poneke delove

radile i seoske zanatlije. Iskustvo i tradiciju prenosili su stariji na mlađe, s kolena na koleno.

Već prvi pogled na raznovrsne seoske nošnje otkriva određene posebnosti u spajanju

funkcionalnih, likovnih i

estetskih

osobina odeće na širim prostorima. Isti ili sličan način

privređivanja, uslovljen geografskom sredinom, zatim istorijski, društveni i kulturni razvoj

uticali su na stvaranje određenih odevnih sadržaja u okviru većih kulturno-geografskih područja,

kao što su dinarsko, primorsko, centralnobalkansko i panonsko. U svakom području s obzirom na

materijal za izradu i ukrašavanje odeće koji je sredina pružala, zatim na krojne oblike i način

ukrašavanja, kao i na odevnu tradiciju i kulturne slojeve, karakterističan je osnovni tip nošnje,

koji se javlja u mnogim odevnim i ukrasnim varijantama.

Nošnje dinarskog planinskog područja zahvataju predele Srpske krajine — Kordun, Liku i

severnu Dalmaciju, zatim veliki deo Bosne i Hercegovine, kontinentalne predele Crne Gore i

jugozapadne krajeve Srbije. Utom prostranom planinskom području stočarstvo, odnosno

ovčarstvo, bilo je osnovna grana privređivanja, kome je bio prilagođen čitav način življenja.

Narodne nošnje bile su pretežno izrađene od vune. Posle tkanja vunena domaća tkanina nošena

je u specijalne stupe, "valjavice", kojih je nekada bilo mnogo na manjim rekama. Ta dorađena
tkanina, tj. sukno, u nekim krajevima bila je

prirodno

bele i smeđe boje, a u drugim predelima

bojena je u crnu, tamnomodru, ili crvenu boju. Pored mnogih delova odeće od domaćih vunenih

tkanina i sukna, u čijoj se strogoj formi naziru tragovi starobalkanske ali i tursko-orijentalne

odevne kulture, osnovu i

ženske

i muške odeće činila je konopljana ili lanena košulja u obliku

tunike s rukavima, obilno ukrašena vunenim vezom.

U ženskoj odeći su preko dugačke košulje neizostavni delovi bili tkani vuneni pojas i pregača,

skladno komponovanih motiva i boja. Od suknenih haljetaka najrašireniji je bio "zubun", "sadak"

ili "koret" — vrsta dugačkog prsluka, kao i haljina s rukavima, ukrašeni vezom i aplikacijama

čohe u boji. Glavu devojke krasila je crvena kapa, preko koje su udate žene polagale maramu

presloženu na razne načine. U muškoj nošnji karakteristične su uzane čakšire, a u nekim

regijama prostrani "pelengiri" sa širim nogavicama, veoma stari delovi nošnje. Uz njih su nošeni

prsluci sa ravnim i preklopljenim polama (gunjić, zubun, ječerma, džemadan) i kraći kaputi s

rukavima (gunj, gunja, koporan, aljina). Obavezan je bio tkani pojas raznih boja, a na glavi plitka

crvena kapa, oko koje je u mnogim krajevima zimi omotavan vuneni šal.

Ukrasi, bogato primenjeni na muškim, a osobito na

ženskim

nošnjama, odlikuju se izvanrednim

skaldom ornamenata i kolorita. Iznijansiranoj skladnosti umnogome je doprinosila prefinjena

obojenost građe za tkanine i ukrase postignuta tradicionalnim postupkom bojenja biljnim

bojama. U ornamentici polihromnog obilnog veza i u aplikacijama čohe i drugih ukrasa, koji

prekrivaju gotovo sve vidljive površine haljetaka, jednako i u tkanju, preovlađuju geometrijski i

geometrizovani vegetabilni motivi. U ostvarivanju dekorativnih i

estetskih

vrednosti vunene

dinarske odeće značajnu ulogu imao je raznovrstan srebrni nakit, koji je još više pojačava njenu

tešku i monumentalnu celokupnu formu. Jedan od najistaknutijih oblika bile su muške "toke" za

grudi, sastavljene iz više srebrnih ploča ili pucadi, često pozlaćenih. Bile su simbol junaštva i uz

njih je nošeno oružje visokokvalitetne zanatske izrade, zadenuto u pregrade širokog kožnog

pojasa.

Nošnje primorskog jadranskog područja u odnosu na veliku rasprostranjenost dinarskih nošnji

zauzimaju znatno manji prostor. Usko priobalno područje Crnogorskog primorja i

Bokokotorskog zaliva razvijalo se u mediteranskim privrednim i kulturnim uslovima,

održavajući stalne veze s planinskim zaleđem. Stoga se u nošnjama, pored mediteranskih tragova

i primesa građanske evropske odeće, susreću i elementi dinarskih nošnji planinskog zaleđa.

Za izradu odeće korišćena su domaća platna od lana, konoplje i pamuka, kao i vunene tkanine

poput sukna i raše. Osim domaćih materijala, upotrebljavale su se, naročito za svečanu odeću, i

tkanine fabričke izrade, kao što su čoha, velur, brokat, svila. Pored skupocenih tkanina, u vreme

razvijenog pomorstva, osobito tokom 18. i 19. veka, pomorci su članovima svojih porodica

donosili razne dragocenosti i modne detalje — suncobrane, lepeze i dr. Osim veza u boji i

gajtanskih našivaka, česti su bili beli bez i čipka suptilne izrade. Zlatni i srebrni nakit,

proizvod

čuvenih zlatarskih radionica, upotpunjavao je finu jednostavnost primorskih nošnji, u čijem je

vizuelnom izrazu osnovnih odevnih predmeta kolorit bio ostvaren u dve-tri osnovne boje,

ponekad i u višebojnoj kombinaciji.

U ženskoj odeći karakteristična je gornja haljina u vidu dugačke suknje, složene u nabore, za

koju je prišivan prslučić. Pojedine varijante razlikovale su se u vrsti i boji tkanine, a analogno

tome i u nazivu. Preko košulje sa čipkanim umecima i suknje — "sarže", "raše", "kamižota",

opasivan je vuneni ili svileni pojas, a s prednje strane dodavana je pregača. Od gornjih haljetaka

nošeni su prsluci i kaputići. Glava je povezivana maramom, a ponegde se nosila i plitka kapa. I u

muškoj odeći kapa je plićeg oboda, od čohe je, spolja presvučena svilom. Ostali delovi nošnje su

košulja s ukrasnim umecima, široke nabrane gaće, pojas, prsluk "ječerma" i kaput dugačkih

rukava. Značajan ukras čine aplikacije gajtana, a oko pojasa kožni "ćemer" s pregradama, u koji

nekim krajevima nošene su dve - prednja i zadnja pregača. Osim obilne primene floralnih

motiva, a u tkanju i geometrijskih ornamenata, specifična su bila oglavlja - peškiri s podloškom,

marame presložene u kape, a kod nevesta i mlađih žena cvetne krune i zlatovezne kape. Mušku

platnenu odeću sačinjavaju "rubine" (košulja i gaće) s panonskim načinom oblačenja (košulja se,

naime, obavezno nosila preko gaća). Kao i na ženskim košuljama, ukrašavanje je bilo izrazito i

na muškim. Među raznim biljnim ornamentima, posebno se isticao, kao simbol plodnosti, motiv

žitnog klasja izveden u zlatovezu.

Zimi je ženska i muška platnena odeća dopunjavana suknenim i krznenim haljecima. Na suknu

bele, mrke i smeđe boje motivi su oblikovani prišivanjem izrezanih komadića sukna i čohe u

boji, a na kožnim predmetima — aplikacijama kože na kožu. Našiveni ukrasi u kombinaciji s

vezom živih boja doprinosili su veoma živopisnom izgledu prsluka, gunjeva, kabanica i kožuha.

I pored svih raznovrsnosti odevnih sadržaja u planinskim, primorskim, blago zatalasanim i

nizijskim prirodnim sredinama, sa specifičnim uslovima narodnog života i kulture, u celini

posmatrano, sve te nošnje odlikuju se jedinstvom opšteg izraza i izgleda. To jedinstvo,

zasnovano na vekovnom narodnom iskustvu, tradiciji, potrebama i umeću, iskazuje se u

vizuelnoj harmoniji osnovnih konstruktivnih elemenata, koji čine skladnu celinu i uslovljavaju

raspored ornamentalnih kompozicija. Po likovnim svojstvima i nesumnjivo velikim estetskim

vrednostima, narodne nošnje u Srba iz 19. i prvih decenija 20. veka dosežu sami vrh

tradicionalnih umetničkih ostvarenja kolektivnog narodnog duha, ne samo svoje sredine nego i

mnogo šire.

Od kraja 19. veka, otkada tradicionalan način odevanja ustupa mesto gradskom, evropskom

odelu, narodne nošnje postale su kulturnoistorijska baštinjena vrednost, s tim što su se u dnevnoj

upotrebi zadržale samo izuzetno, u ponekim zatvorenim sredinama ili u određenim svečanim

prilikama.

Tekst: Jasna Bjeladinović Jergić

Raznolikost i bogatstvo tradicionalnog načina odevanja, oblikovanog u okvirima kolektivnog
poimanja pripadnosti i iskazivanju individualnog osećanja i umeća, zasnovano je na nasleđu i
tradiciji.

Prema načinu odevanja prepoznavalo se odakle je ko i, naročito u mešovitim sredinama, kojoj
konfesionalnoj i etničkoj zajednici pripada. Odećom se, zajedno sa nakitom, od najranijih
vremena iskazivalo kom se staleškom sloju društva pripada, kom uzrastu, a postojala je izvesna
razlika u odevanju u svakodnevnim i prazničnim prikama.

Nošnja svakog kraja sadržavala je i magijsko-obredna značenja, a u oblikovanju i izradi
raznovrsnih odevnih i ukrasnih oblika u osnovnoj funkciji zaštite tela u različitim klimatskim
uslovima. U ulozi ukrašavanja osoba koje ih nose pokazivalo se i kreativno umeće i ukus
pojedinca i zajednice.

Raznovrsna sadržajna, likovna i funkcionalna svojstva predstavljaju obeležja odevne kulture
sredina i vremena u kojima su rukotvorine nošene, sa istovremeno prihvaćenim izvesnim
odevnim elementima iz prošlih vremena.
Na formiranje odevnih osobina, pored kulturno-istorijskih činilaca kroz vreme i prostor, znatno
su uticali priroda i klimatski uslovi. Tako kultura planinaca stočarskog načina privređivanja, kao
i kultura ravničara i zemljoradnika nose u sebi svoja značenja i vrednosti, kako materijalne tako i