1
Evropski Univerzitet Brčko
Fakultet zdravstvenih nauka
Farmacija
TOKSIKOLOGIJA SA ANALITIKOM
SEMINARKI RAD
APSORPCIJA, DISTRIBUCIJA I ELIMINACIJA OTROVA
U ORGANIZMU
STUDENT : PROFESOR:
ZERINA HEĆIMOVIĆ PROF. DR. MUSTAFA BURGIĆ
BROJ INDEXA 036/ 17 – FA
2
1. UVOD
Toksikologija
se definiše kao grana
nauke
koja proučava
otrove
, gdje se pod
otrovom smatra supstanca koja daje štetne efekte na živi
organizam
. Toksikologija
također uključuje i proučavanje štetnih efekata koji su uzrokovani fizičkim pojavama,
kao npr. zračenje, buka, itd. Riječ toksikologija je nastala
od
latinske
riječi
toxicus
(otrovno), a ona je nastala of
grčke
riječi
toxikόn
, koja se
odnosila na otrov u koji su se uranjale strijele.
OSNOVNI POJMOVI
Doza – količina toksične supstance unesena u organizam u određenom vremenskom
intervalu
Akutna ekspozicija – ekspozicija u kratkom
vremenskom
intervalu (manjem od 24 sata)
Subakutna ekspozicija – ekspozicija u trajanju od nekoliko sedmica do jednog mjeseca
Subhronična ekspozicija – ekspozicija koja se ponavlja u dužem vremenskom intervalu (za
testiranje na životinjama 1 – 3 mjeseca)
Hronična ekspozicija – ekspozicija u dugom periodu (više od tri mjeseca)
Akutna toksičnost – neželjeni efekti koji se manifestuju u kratkom vremenu nakon ekspozicije
Hronična toksičnost – permanentni ili dugotrajni neželjeni efekat, koji se manifestuje nakon
ekspozicije
Rizik – mjera ili vjerovatnoća nastajanja toksičnih efekata nakon ekspozicije
.
Toksičnost
je stepen kojim neka supstanca može da uzrokuje oštećenja organizma,
koje je uzrokovao
toksin
. Toksičnost se može odnositi na cijeli organizam, poput čovjeka,
životinje, biljke ili bakterije, a također i na podstrukture, npr.
ćelije
(citotoksičnost), organe
(npr.
jetra
- hepatotoksičnost), itd. Po ekstenziji, riječ
toksičnost
se može opisati i kao otrovni
efekt na veće i kompleksnije grupe, poput porodičnih i socijalnih grupa. Centralni
koncept
toksikologije
je zavisnost toksičnog efekta od
doze
; čak i bezopasne supstance
poput
vode
mogu dovesti do zatrovanosti vodom ako se konzumiraju u dovoljno velikim
dozama, dok uzimanje dovoljno malehne količine veoma otrovnih supstanci poput
otrova
zmija
može proći bez ikakvih posljedica ili efekata toksičnosti.
Trovanje
je patološki proces koji nastaje uslijed djelovanja otrovnih materija
različitog porijekla na organizam.
Otrovi
su sve one materije koje štete zdravlju i to u
minimalnim količinama i koncentracijama.
4
Raspodjela toksične tvari u živom organizmu odvija se u četiri međusobno povezana procesa:
1.
apsorpcija
2.
raspodjela
3.
metabolizam
4.
izlučivanje (eliminacija)
ARMI je kratica prema početnim slovima spomenutih procesa (eng. Absorption, Distribution,
Metabolism and Excretion, ADME). Koncentracija toksične tvari u biološkim tekućinama i/ili
tkivima, osim o dozi, ovisi i o brzini i opsegu ARMI procesa, o fiziološkom statusu pojedinca
te fizikalno-kemijskim svojstvima toksične tvari.
2.1. APSORPCIJA
Toksična tvar u većini slučajeva ima toksični učinak ako je unesena u organizam.
Prelazak toksične tvari s mjesta djelovana u krvotok zove se apsorpcija. Drugim riječima,
trovanje nastaje apsorpcijom toksične tvari,osim kod otrova koji mogu i bez apsorpcije
izazvati smrt putem šoka nastalog zbog opsežne destrukcije tkiva (npr.djelovanjem jake
kiseline
ili
lužine).
Apsorpcija predstavlja nepovratni proces u kojemu toksična tvar transportnim mehanizmima
prelazi u krvotok, a osnovni mehanizam je transport toksične tvari kroz membranu stanica.
2.1.1. PRIJENOS TVARI KROZ STANIČNU MEMBRANU
Glavna barijera za prolazak toksične tvari je prolazak kroz staničnu membranu.
Stanična membrana je tanak sloj građen od različitih vrsta molekula koji odvaja
unutarstanični dio od izvanstaničnog okruženja. Ona je u pravilu polupropusni fosfolipidni
asimetrični dvosloj izgrađen od proteina i fosfolipida, debljine oko 7 nm. Odnos proteina i
lipida je različit, pa je tako npr. u mijelinskim ovojnicama živaca, gdje lipidi služe kao
izolator, odnos 0.25:1. Takav odnos, u kojem su većim dijelom zastupljeni lipidi i nezasićene
masne kiseline, povećava svojstvo fluidnosti, a time i brzinu prolaska kroz membranu. Postoje
i membrane u kojima je taj odnos pomaknut u korist proteina.
Nekoliko je načina prijelaza tvari kroz membranu:
Slika 1.
Model tekućeg mozaika stanične membrane.
1. Filtracijom kroz pore
2. Pasivnom difuzijom
3. Aktivnim transportom
4. Olakšanom difuzijom
5. Fagocitozom/pinocitozom
