ISTORIJA CRNE GORE

Stvaranje crnogorske države

Zetska slovenska plemena

, kao i svi Sloveni u to doba, živjela su u rodovskom (ili gentilnom)

društvenom uređenju

, koje je značilo manje-više prakomunističku organizaciju proizvodnje, primitivnu

plemensku demokratiju i skoro potpunu samostalnost plemena u političkom i vojnom smislu. Rodovski i
plemenski glavari birani su na skupštinama rodova i plemena, i bili su ograničeni u vršenju vlasti u rodu i
plemenu. Međutim, u ratovima su plemenski i rodovski glavari sve više jačali i okruživali se svojim
družinama, pomoću kojih su nametali svoju vlast drugim plemenima, gazeći sve obaveze koje im je
plemenska skupština nametala kao svojim izabranicima.

Stalno naseljavanje značilo je za slovenska plemena u Zeti

prelaz od nomadskog, odnosno polu-

nomadskog načina života ka zemljoradnji i stočarstvu

. Naseljavanje se vršilo po rodovima i svaki rod

je zaposijedao određeni krug (župu). Naseljavanje slovenskih plemena stalno je praćeno borbama sa
starosjedilačkim stanovništvom, koje su porobljavali i koristili ih kao poslugu za obrađivanje zemlje i za
lov, ponekad čak i kao članove svojih družina. Rodovski i plemenski glavari su u osvojenim oblastima
zadržavali najbolju zemlju za sebe i svoje porodice, i tako su se postepeno izdvajali iz svoje plemenske
zajednice, stavljali se nasuprot njenim interesima i volji plemena kao cjeline. Već krajem 8. i tokom 9.v.
odvijao se lagan, ali siguran proces raspadanja rodovskog društvenog uređenja koje je prerastalo u

patrijarhalno ropstvo

i rani

feudalizam

, po ugledu na vizantijski feudalizam i pod uticajem hrišćanske

crkve koja je već postajala moćan feudal i stub za jačanje centralne vlasti. Proces raspadanja rodovskog
društvenog uređenja bio je praćen oštrim sukobima između nosilaca novog društvenog uređenja i ostatka
gentilnih (rodovskih) zajednica. Ali je istorijski razvoj uslovljavao pobjedu

feudalnog društvenog

uređenja

koje je, u poređenju sa rodovskim, značilo korak naprijed u procesu razvoja društva.

Hrišćanstvo

se širilo među Slovenima iz romanskih dalmatinskih gradova, prvo na dvorovima rodovskih i

plemenskih glavara, župana i knezova i preko njih dalje u narod. Hrišćanska vjera ne samo da je
odgovarala interesima feudalaca, nego je i opravdavala novo društveno uređenje, a crkva je kao hrišćanska
ustanova bila ne samo duhovni, već i feudalni vladar. Primanjem hrišćanstva, slovenska plemena su
ulazila u krug kulturnih naroda. Sa hrišćanstvom se razvijala i pismenost kao uslov za kulturni razvoj.

Slovenska plemena u Zeti primala su hrišćanstvo od rimskih sveštenika iz romanskih gradova na
obali mora

. Uticaj rada Ćirila i Metodija, naročito njihovih učenika, na širenje hrišćanstva na slovenskom

jeziku, bio je ogroman i imao je značajne pozitivne posljedice za oblikovanje kulturnog života slovenskih
plemena, jer se tako stvarao slovenski kulturni život koji je kroz vjekove mogao da odoli rimskom
kulturnom uticaju.

Zetska slovenska plemena priznavala su vizantijsku vlast koja se najviše osjećala na obalskom
pojasu od Skadra do Kotora, u oblasti Donje Zete.

U cilju učvršćivanja svoje vlasti u Zeti, vizantijska

vlast je uvjek težila da pridobije za sebe najuglednije i najuticajnije rodovske i plemenske glavare,
nagrađujući ih raznim poklonima, a nekima od njih davala je titule vizantijskih plemića ili opraštala
poreze. Međutim, na zetskoj teritoriji se nije osjećao samo uticaj

Vizantije

Ovdje su se ukrštali i interesi

Mletačke Republike

, koja se baš u to vrijeme uzdizala kao moćna trgovačka republika koja je težila

da osigura svoju prevlast na obalama Jadrana.

Zbog toga je ona nagrađivala poklonima pojedine

knezove, naročito one u trebinjskoj oblasti, da bi preko njih uspješnije djelovala na susjedne krajeve. Taj
sukob trgovačkih i političkih interesa na zetskoj teritoriji imao je uticaja na stvaranje državne organizacije

u Zeti, više negativnog nego pozitivnog, jer su obije strane činile sve kako bi spriječile uzdizanje
pojedinih zetskih knezova, iz straha se da on čitavu oblast ne orijentiše protiv neke od njih.

Sa raspadanjem rodovske zajednice

, gdje je bila zajednička svojina nad sredstvima za proizvodnju, i sa

pojavom privatne svojine i klasa,

pojavila se

država

, kao rezultat klasnih suprotnosti.

Država u Zeti

formirana je krajem 10. i početkom 11.v.

, kada su u Vizantiji vladale unutrašnje borbe oko prijestola.

Naročito se taj proces stvaranja države u Zeti ubrzao poslije smrti vizantijskog cara Vasilija II Maćedonca
(1025.g.), kada su zetska plemena digla ustanak protiv Vizantije, iskoristivši dugotrajne građanske ratove
koji su u njoj nastali nakon careve smrti.

Pobjeda Zete nad vizantijskom vojskom (bitka na Rumiji

1042.g.) usmjerila je istorijski put zetske države.

Nakon toga, Raška, Hum i Bosna priznale su zetsku

vrhovnu vlast i za duže vrijeme Vizantija je i ekonomski i politički istisnuta sa znatnog dijela Balkana.

Osjećajući

blisku opasnost od Vizantije

, kojoj je sada od strane Slovena direktno bila ugrožena vrlo

značajna trgovačka baza – Solun, Zeta je nastojala da osigura prijateljstva i saveze na drugoj strani.
Računajući na neprijateljstvo između Rima i Carigrada,

Mihailo Vojislavljević

se obratio

rimskom papi

Grguru VII

sa molbom da mu da kraljevsku krunu, odnosno da ga papa primi pod svoje pokroviteljstvo i

osigura mu bezbjednost od napada sa drugih strana. Papa je računao da će tako na osjetljivom dijelu
Jadrana dobiti svoje uporište protiv vizantijskih uticaja, pa je

posebni delegat svečano krunisao Mihaila

za prvog kralja Zete 1077.g.

Mihailovo prijateljstvo sa papom je uticalo na

razvoj političkih odnosa

između Zete i

Mletačke Republike

, koje su 1079.g. sklopile trgovački ugovor, prema kome je mletačka

trgovina imala isključivo pravo na zetskim tržištima. Da bi se još više približio papi i stekao njegovu
naklonost, Mihailo je zatražio od njega da obnovi Dukljansku biskupiju u Zeti koja je u Duklji postojala
do 6.v., što je i ostvareno za vrijeme Mihailovog sina

Bodin

kada je papa preko naročitog izaslanstva

osnovao Barsku nadbiskupiju sa sjedištem u Baru 1089.g., i time još jače potkopao vizantijski uticaj na
vjerske i političke odnose u Zeti.

Zeta nije dugo opstala kao samostalna država.

Njen državni život za vrijeme Vojislavljevića bio je dug

svega 67 godina, što je bilo suviše kratko vrijeme da bi se stvorilo jako državno središte. Bodinov brat

Dobrosav

je pokušao da spriječi raspad države i jednom čak odbio napad Vizantijaca, ali se protiv njega

pobunio njegov brat od strica

Kočopar

, oduzeo mu vlast i protjerao ga iz države. Za vrijeme Kočopara

nastali su tješnji odnosi sa Raškom. Kočopar je pomoću Vizantije pokušavao da oslabi uticaj Raške na
Zetu, ali je raški župan Vukan upao sa svojom vojskom u Zetu i

sjedinio je sa Raškom

Oko polovine 12.v. stvara se novo državno središte u Raškoj

, koje je izniklo u upornoj borbi protiv

Vizantije.

Stefan Nemanja

, moćni feudalac i čovjek istaknutih organizatorskih sposobnosti i velike

vojničke vještine, uspio je da zarobljene župe i oblasti, uz stalne borbe protiv Vizantije i nepokornih
feudalaca i crkve koja ih je podržavala, u srpskim krajevima ujedini u jednu cjelinu.

Tako su se Zeta i

Raška našle opet zajedno u jednoj,

Nemanjićkoj državi

, koja će postepeno jačati ekonomski, vojno i

politički, tako da će

u 14.v. igrati prvorazrednu ulogu u događajima na Balkanu i biti moćan faktor u

odnosima sa svojim susjedima

Od Nemanje do Cara Dušana, u doba razvoja i najvišeg uspona Nemanjićke države, Zeta je stalno
imala izvjestan povlašćeni položaj

. Barska nadbiskupija igrala je vrlo značajnu ulogu u političkim i

vjerskim odnosima u Zeti, i početkom 14.v. bila je najmoćniji feudalac u Zeti. Zetski feudalci su naročito
počeli da jačaju kada je

kralj Uroš I

(1242-1276) počeo poklanjati pažnju razvoju trgovine i zanatstva.

Samovoljni podrinski feudalac

Nikola Altomanović

bio je „osinjak“ između Bosne, Dubrovačke

Republike, Zete i države kneza Lazara. Ni sa jednim od svojih susjeda nije živio u prijateljstvu. Otimao je
pojedine krajeve od svih njih.

Knez Lazar i bosanski ban Tvrtko

su zbog toga sklopili savez kojem se

Đurađ nije pridružio zbog loših odnosa sa bosanskim banom. Saveznici su pobijedili Nikolu
Altomanovića i podijelili između sebe njegove oblasti.

Bosna je za vrijeme Tvrtka bila veoma moćna država na Balkanu, koja je, između ostalog, imala u
svom posjedu nekoliko značajnih jadranskih pristaništa – Split, Šibenik i Kotor

. Ban Tvrtko je imao

namjeru da se proglasi za kralja Srbije i Bosne. To pravo zasnivao je na tome što je bio u srodničkim
vezama sa Nemanjićima. Ali o tome je sanjao i Đurađ, pa su zato stalno

među njima bili neprijateljski

odnosi

, koji su se još više pogoršali kada je Đurađ zauzeo oblasti oko Trebinja, Konavlja i Dračevice i

pripojio ih Zeti. Bosanski ban je napao na te oblasti da ih oduzme od Balšića. Borbe su bile jake i trajale
su pune 2 godine.

Nakon Đurađeve smrti

, njegov brat

Balša II

morao je da vodi duge borbe protiv feudalaca koji su

odbijali da priznaju njegovu vlast. U potkopavanju centralne vlasti u Zeti potpomogao je i kralj Tvrtko, ali
je glavni neprijatelj bila Mletačka Republika. Tako se Balša II od samog početka našao u teškoj situaciji,
kada su pojedini feudalci uz tuđu pomoć odvajali svoje oblasti i tako slabili otpornu snagu države onda
kada joj je bila najpotrebnija, s obzirom na to da su Turci brzo prodirali u unutrašnjost Balkana. Balša II je
tri puta napadao na Drač ali je tek četvrti put uspio da ga osvoji. Gospodar Drača Karlo Topija tražio je od
Turaka pomoć, koji su je rado pružili i porazili Balšinu vojsku kod Berata, na Surskom polju 1385.g.

Pogibija Balše II u borbi kod Berata još više je podigla samopouzdanje nepokornih feudalaca, pa su odbili
da priznaju vlast (Đurađevog sinovca i Stracimirovog sina)

Đurađa II

Feudalci u Gornjoj Zeti su mu

potpuno otkazali poslušnost a neki od njih su se stavili pod zaštitu Mletaka.

Radič Crnojević

, feudalni

gospodar u oblasti od Budve do Lovćena, otvoreno je stao na stranu Mletačke Republike protiv Đurađa II.
U toj situaciji, Đurađ II se oženio sa kćerkom kneza Lazara.

Prijateljske veze Đurađa II Balšića i kneza

Lazara su imale značajan uticaj na druge feudalce na ruševinama Nemanjićke države da se čvršće
povežu sa njima, što će imati ogromnu korist u kasnijim odlučujućim borbama protiv Turaka.

Interesi Mletačke Republike i Mađarske oštro su se sukobljavali

na obijema obalama Jadranskog

mora, i naročito na istočnoj strani. Mirom u Torinu 1381.g. Mlečani su primorani da se odreknu svih
svojih posjeda i prava na istočnoj obali Jadrana. Međutim, situacija na južnom dijelu Jadrana bila je vrlo
pogodna za mletačke kombinacije. Tamo su se feudalci borili među sobom i poneki od njih su tražili
Mletačku Republiku za saveznika, obavezujući se da će primiti njenu vlast ako pobijedi protivnike. Uz to,
opasnost od Turaka tjerala je pojedine feudalce da se stave pod mletačku zastavu, prodavajući im svoje
gradove i cijele oblasti. Tako je Mletačka Republika krajem 14.v. imala u svojim rukama cijelo arbanaško
primorje sa Dračom, a pošto su pomagali Crnojeviće protiv Đurađa II – faktički su imali i njihove posjede
u svojim rukama.

Turci

su krajem 14.v. osvojili skoro cijelu Albaniju do blizu Skadra i težili da zagospodare i zetskim

primorjem. Đurađ II je pristao da ustupi Turcima Skadar, istovremeno ga ponudivši i Mlečanima,
računajući da će se ove dvije vojnički veoma jake sile istrošiti u međusobnoj borbi i da će njemu ostati
Skadar sa okolinom, što se i desilo poslije 2 godine borbi. U bici kod Nikopolja (1396.g.) mađarska vojska
je pretrpjela poraz od Mlečana, pa je

kralj Sigismund

dao Đurađu II titulu „princepsa od Arbanije“ i

proglasio ga svojim županom na Korčuli i Hvaru. Zbog toga su

Mlečani

postali obazriviji prema Đurađu

II. Pošto su nekoliko godina ranije zauzeli Skadar, sada ga nude Đurađu II, samo da bi ga pridobili za
sebe.

Turska vojska je pod vođstvom sultana Bajazita teško nastradala u borbi sa Tatarima u borbi kod Angore
(Ankare) 1402.g. Turci su dugo poslije te bitke bili nesposobni da nastave osvajačku politiku, jer su u
državi nastale dugotrajne građanske borbe između Bajazitovih sinova. Mleci su se nadali da će u ovakvim
okolnostima sačuvati sve svoje posjede i odugovlačili su sa predajom Skadra.

U bici kod Angore Turcima je pomagao Lazarev sin Stevan, koji je oko 10 godina bio turski vazal. Poslije
ove bitke, Stevan je otišao u Carigrad sa namjerom da traži pomoć od Vizantije protiv Turaka. Đurađ
Branković to je htio da srpska država sačuva prijateljske veze s Turcima, pa je otkrio sultanu Sulejmanu
Stevanove namjere. Od sultana je dobio vojsku da pomoću nje osvoji Srbiju i potpuno je potčini Turcima.
Stevan ga je pobijedio kod Gračanice na Kosovu 1402.g., pomoću vojske koju mu je dao njegov zet Đurađ
II (koji je nedugo zatim poginuo od rana zadobijenih u ovoj bici).

Mlečani su poslije angorske bitke odbili da predaju Skadar i druge gradove u zetskom primorju.

Balša III

je   nastavio   da   ostvaruje   plan   svog   oca   i   postao   nepomirljivi   neprijatelj   Mlečana   (ometao   je   njihovu
trgovinu neprestano, sprječavao karavane da prevoze robu, zaplenjivao robu i sl.). Početkom 1418.g. došlo
je do rata koji je trajao 3 godine, ali koji ipak nije izmijenio situaciju. Balša III je zauzeo teritoriju oko
Skadra ali je izgubio Budvu. Mlečani su potajno potplaćivali druge feudalce da ustanu protiv Balše III, pa
je tako on morao da se bori i protiv Mlečana i protiv svojih feudalaca, mletačkih agenata u Zeti. Balša III
je otišao da traži pomoć od svog ujaka despota Stevana, ali su njegove snage bile vrlo slabe jer je Srbija
tada bila u vazalnom položaju od Turske. Balša III je ubrzo umro u Beogradu i Zetu je u nasljeđe primio

Stevan

Mlečani   su   iskoristili   smrt   Balše   III   da   osvoje   sve   gradove   na   zetskom   primorju   i   povrate   sve   one
povlastice radi kojih su vodili borbu sa njim. Bez velike borbe, despot Stevan je  1423.g.  zauzeo Bar,
opsjeo Skadar i Ulcinj. Do novog rata došlo je 1424.g. Položaj srpske despotovine je bio veoma težak jer
su i Mađari i Turci htjeli od nje da naprave bazu za međusobne borbe. U takvoj situaciji despot Stevan nije
bio u stanju da se bavi Zetskim Primorjem i odmah nakon njegove smrti,

Đurađ Branković

(njegov

naslednik) potpisao je 1435.g. sporazum sa Mletačkom Republikom kojim je faktički likvidiran svaki
uticaj srpske despotovine u Zeti, a Mlečanima omogućeno da zagospodare svim gradovima u Zetskom
Primorju.

Ipak, Đurađ nije htio da se odrekne svih svojih prava u Zeti. Ali događaji su se razvijali mimo njegove
volje.

Porodica Đurašević-Crnojević

osigurala je čvrstu vlast u obastima Gornje Zete i proširivala uticaj

na Donju Zetu. Dok je Đurađ Branković vodio borbe sa Turcima, a zatim prešao u Mađarsku da traži
pomoć, Zeta se konačno otcijepila od srpske despotovine. Đurađ Branković je otišao u Zetu u nadi se da
će tamo organizovati pomoć za oslobođenje svoje države koja je pala pod vlast Turaka, međutim nije mu
uspjelo ni da se izmiri sa Mlečanima, niti su mu Crnojevići pružili pomoć. U borbi protiv feudalaca,

Stevan Crnojević

je pokušao da sklopi savez sa

Stevanom Vukčićem-Kosačom

, turskim vazalom, koji je,

sa druge strane, kao zet Balše III Balšića, isticao svoje pravo na Zetu. Znatan dio feudalaca stao je na
stranu Kosače, koji se proglasio za „hercega od sv. Save“.

Pošto su se umirile građanske borbe u Mađarskoj, Đurađ je uz pomoć novog poljsko-mađarskog kralja
Vladislava uspio 1444.g. da oslobodi od Turaka cijelu despotovinu južno od Kruševca. Izmirio se sa

zamrla (jer je Ivan zabranio mletačku trgovinu i trgovinu sa Kotorom i drugim gradovima), a narod se
počeo služiti trampom – neposrednom razmjenom upotrebnih vrijednosti koje su ljudi sami proizvodili.

Poslije smrti Ivana Crnojevića nastao je sukob među njegovim sinovima. Najmlađi sin Staniša pošao je u
Carigrad, poturčio se i dobio ime Skender-beg. Srednji sin Stevan takođe je bio naklonjen Turcima.
Najstariji

Đurađ

, oženjen Mlečankom, zalagao se za bolje odnose sa Mlečanima i kolebljivu politiku

prema Turcima. Đurađ je stupio u vezu sa francuskim kraljem Karlom VIII, koji je planirao da organizuje
krstaški rat protiv Turaka. Stevan se nije slagao sa ovakvim planovima svog starijeg brata, pa je u
Carigradu otkrio slutanu njegove namjere. Sultan je po Stevanu poslao poruku Đurađu da odmah dođe u
Carigrad ili da u roku od 3 dana napusti Zetu. Istovremeno je skadarski sandžak-beg Feriz napao Zetu da
kazni Đurađa zbog tajnih veza sa zapadnim zemljama. Đurađ je pobjegao iz zemlje u Budvu, gdje se
ukrcao na brod za Mletke.

Đurađ

je ponovo pokušao da nagovori mletački senat da oživi akciju za pokretanje krstaškog rata protiv

Turaka. Kada je shvatio da ništa neće postići sa Mlečanima, Đurađ je otputovao u Milano kod svog ujaka,
arbanaškog vlastelina Konstantina Arijanita, koji je tada bio u službi francuskog kralja, sa namjerom da
zainteresuje francuskog kralja Luja XII da ostvari zamisao Karla VIII. Razočaran u mogućnost ma kakve
pomoći sa te strane, Đurađ se tajno vratio u svoju zemlju (preobučen u kaluđersko odijelo) i za kratko
vrijeme uspio da okupi znatan dio naroda koji je htio borbu protiv Turaka. Kada je skadarski sandžak-beg
Feriz saznao za Đurađev dolazak, poslije više pokušaja je uspio da ga namami da dođe u Skadar, gdje je
Đurađ na prevaru okovan i poslat u Carigrad. Sultan je oslobodio Đurađa od kazne ali ga nije pustio da se
vrati u Zetu. Dao mu je spahiluk (timar) u Anadoliji i tamo ga držao pod svojom prismotrom sve do smrti
1503.g.

Odmah na početku svoje vlasti, Đurađ je nabavio u Mlecima štampariju, prenio je na Cetinje i ta
štamparija bila je

prva štamparija sa ćirilovskim slovima

. Nabavljena je 1493.g. i za 2 godine štampala

je ćirilovske knjige za crkvene potrebe. U štampariji su za to vrijeme štampane 3 knjige:

Osmoglasnik ili

Oktoih

Psalitr

Molitvenik

. Upravnik Đurađeve štamparije bio je cetinjski monah Makarije koji je imao 7

pomagača.

Cetinjska ili Obodska štamparija

bila je kratkog vijeka, svega 2 godine (1493-1495), ali i

pored toga, ona je najkrupniji događaj u kulturnoj istoriji (prva štamparija kod nas, i druga po redu među
slovenskim   narodima).   Odmah   poslije   Đurađa   Crnojevića,   nestala   je   i   njegova   štamparija.   Monah
Makarije je zajedno sa Đurađem pobjegao iz zemlje, ali se nije dugo zadržao u Mlecima nego je pošao u
Vlašku, gdje je od 1507.g. nastavio sa svojim štamparskim zanatom. On je 1507.g., uz dozvolu vlaškog
vojvode   Jona   Radula,   štampao   ćirilicom

Liturgijar

, prvu štampanu slovensku knjigu u Rumuniji,

namijenjenu crkvi.

Stevan

je bio turski agent u Zeti i izvršavao je naloge skadarskog sandžak-bega. Narodne mase su se

bunile protiv njega jer su htjele borbu protiv Turaka, ali je svaka pobuna ugušena. Kada je Feriz-beg
posumnjao da Stevan ima neke tajne veze sa Mlečanima, prisilio ga je da pođe sa Cetinja i nastani se u
Vranjini, gdje se zakaluđerio i ubrzo tamo umro kao monah.

Feriz-beg

se proglasio za gospodara Zete,

za šta je dobio i potvrdu od sultana Bajazita II.

Crna Gora je postala sastavni dio skadarskog sanžakata od 1499.g.,

tj. od trenutka kada je Stevan

napustio zemlju,

pa sve do 1514.g.

Tada je po naređenju slutana Bajazita II Crna Gora odvojena i

formirana kao posebni sandžakat, a

za prvog sandžak-bega došao je Ivanov poturčeni sin Skender-beg