Pričanjem najraznovrsnijih priča ljudi su nastojali da objasne sebe i
društvo u kom žive. Najpoznatija i najuticajnija politička priča modernih
vremena nalazi se u tekstovima teoretičara društvenog ugovora. Ta
priča, ili jedna verovatna istorija, govori o tome kako se iz izvornog
ugovora stvaraju novo građansko društvo i nova forma političkog prava.
Obavezujuči autoritet države i građanskog prava, kao i legitimiteta
moderne građanske vlasti može se objasniti ako naše društvo shvatimo
kao posledicu sklapanja ugovora. Privlačnost ideje o izvornom ugovoru i
teorije ugovora u nešto uopštenijem smislu, teorije kojom se tvrdi da
slobodni društveni odnosi poprimaju ugovornu formu, danas je
verovatno veča nego bilo kad od sedamnaestog i osamnaestog veka,
kada su svoje priče ispričali klasični autori. Ali, danas se, bez izuzetka,
iznosi samo jedna polovina priče. O društvenom ugovoru priča se na
sve strane, ali o polnom ugovoru ne čujemo ni jednu jedinu reč.
Izvorni ugovor je polno-društveni pakt, ali priča o polnom ugovoru
je potisnuta. Standardni prikazi teorije društvenog ugovora ne
razmatraju čitavu priču, a savremeni teoretičari ugovora ne ukazuju na
to da čitava polovina sporazuma nedostaje. Priča o polnom ugovoru
bavi se i genezom političkog prava, i razjašnjava zašto je koriščenje tog
prava legitimno – ali to je priča o političkom pravu kao patrijarhalnom
pravu ili polnom pravu, o moči koju muškarči imaju nad ženama.
Polovina priče koja nedostaje govori o tome kako se uspostavlja
spečifična moderna forma patrijarhata. Novo građansko društvo koje je
stvoreno iz izvornog ugovora predstavlja patrijarhalni društveni poredak.
Teorija društvenog ugovora obično se prikazuje kao priča o
slobodi. Jedno tumačenje izvornog ugovora kaže da žitelji prirodnog
stanja menjaju neizvesnosti prirodne slobode za jednaku, građansku
slobodu koju štiti država. U građanskom društvu sloboda je univerzalna;
sve odrasle osobe imaju isti građanski rang i svoju slobodu mogu da
koriste reprodukovanjem izvornog ugovora kada, na primer, sklapaju
ugovor o zapošljavanju ili bračni ugovor. Druga interpretacija, koja
uzima u obzir verovatne istorije prirodnog stanja iz klasičnih tekstova,
kaže da slobodu osvajaju sinovi koji raskidaju svoju prirodnu
potčinjenost očevima i očinsku vladavinu zamenjuju građanskom
vlašću. Političko pravo kao očinsko pravo nespojivo je s modernim
građanskim društvom. U ovoj verziji priče, građansko društvo se stvara
kroz izvorni ugovor pošto je vladavina očeva – ili patrijarhat – zbačena.
Prema tome, čini se da je novi građanski poredak antipatrijarhalan ili
postpatrijarhalan. Građansko društvo nastaje kroz ugovor, tako da
ugovor i patrijarhat izgledaju nepomirljivo suprotstavljeni.
Ova dobro poznata čitanja klasičnih priča ne spominju da je osim
slobode ovde u pitanju mnogo više. Suština sklapanja izvornog pakta je
dominacija muškaraca nad ženama, i pravo muškaraca da uživaju
jednak polni pristup ženama. Društveni ugovor je priča o slobodi; polni
ugovor je priča o potčinjenosti. Izvorni ugovor ustanovljava i slobodu i
potčinjenost. Sloboda muškaraca i potčinjenost žena nastaju na osnovu
izvornog ugovora – a karakter građanske slobode ne može se razumeti
bez nedostajuće polovine priče koja otkriva kako se kroz ugovor
uspostavlja patrijarhalno pravo muškaraca nad ženama. Građanska
sloboda nije univerzalna. Građanska sloboda je muški atribut i zavisi od
patrijarhalnog prava. Sinovi zbacuju očinsku vladavinu ne samo da bi
stekli slobodu, već i zato da žene obezbede za sebe. Njihov uspeh u
tom poduhvatu opisan je u priči o polnom ugovoru. Izvorni pakt je i polni
i društveni ugovor: polni je u tom smislu što je patrijarhalan – tj. ugovor
uspostavlja političko pravo muškaraca nad ženama – i u smislu
uspostavljanja redovnog pristupa muškaraca ženskim telima. Izvorni
ugovor stvara ono što ću, sledeći Adrienne Rich, nazvati “zakonom
muškog polnog prava”.
i
[1] Ugovor ne samo što nije suprotstavljen
patrijarhatu, već je sredstvo kojim se moderni patrijarhat konstituiše.
Jedan od razloga zbog kojih politički teoretičari tako retko
primećuju da polovina priče o izvornom ugovoru nedostaje, ili da je
građansko društvo patrijarhalno, jeste taj što se “patrijarhat” najčešće
patrijarhalno tumači kao vladavina očeva (što i jeste doslovno značenje
reči). Tako se, na primer, u standardnom čitanju teoretskog sukoba iz
sedamnaestog veka, sukoba između patrijarhalista i teoretičara
društvenog ugovora, pretpostavlja da se patrijarhat odnosi isključivo na
očinsko pravo. Ser Robert Filmer je tvrdio da je politička moć očinska
moć, i da je prokreacijska moć oca izvor političkog prava. Locke i
njemu bliski teoretičari ugovora tvrdili su da očinska i politička moć nisu
jedno isto, i da je ugovor ishodište političkog prava. Ovde su kao
pobednici izašli teoretičari ugovora; što se toga tiče, standardno
tumačenje nalazi se na čvrstom tlu. Još jednom, suštinski deo priče
nedostaje. Istinsko poreklo političkog prava previđa se i u ovom
tumačenju. O njegovoj genezi se ne pričaju nikakve priče (ovaj previd
pokušaću da ispravim u 4. poglavlju). Političko pravo vuče poreklo iz
polnog ili bračnog prava. Očinsko pravo samo je jedna, i to ne izvorna,
dimenzija patrijarhalnog prava. Moć muškarca kao oca postaje aktualna
tek pošto je on iskoristio svoje patrijarhalno pravo muškarca (muža) nad
ženom (suprugom). Napadajući očinsko pravo, teoretičari ugovora nisu
želeli da dovedu u pitanje izvorno patrijarhalno pravo. Umesto toga, oni
su u svoje teorije inkorporirali bračno pravo, i time zakon muškog
polnog prava preoblikovali u njegovu modernu kontraktualnu formu.
Patrijarhat je odavno prestao da bude očinski. Moderno građansko
društvo nije strukturirano na osnovu srodstva i očinske moći; u
modernom svetu žene su potčinjene muškarcima kao muškarcima, ili
muškarcima kao bratstvu. Izvorni ugovor nastaje posle političkog poraza
oca i stvara moderni bratski patrijarhat.
feminističke argumente. (Osim ako nije posebno naznačeno, termin
“socijalistizam” ću koristiti vrlo široko, obuhvatajući njime i marksiste,
socijaldemokrate, anarhiste, itd.) Pored bračnog i ugovora o
zapošljavanju, ispitaću i ugovor između prostitutke i klijenta, a nešto ću
reći i o robovskom ugovoru (ili, tačnije, kao što ću argumentovati u 3.
poglavlju, o ugovoru koji bi trebalo nazvati građanskim robovskim
ugovorom). Na kraju 7. poglavlja razmotriću i nešto skoriju pojavu,
ugovor koji sklapa tzv. surogatna majka. Ovi ugovori su ili regulisani ili
zabranjeni zakonom, i ja ću se na raznim mestima rasprave osvrnuti na
zakonski položaj ugovornih strana. Međutim, ja ne pišem o ugovornom
pravu. Mene ugovor zanima kao princip (društvene asocijacije)
udruživanja i kao jedno od najvažnijih sredstava stvaranja društvenih
odnosa, kao što je odnos izmedu supruga i supruge ili kapitaliste i
radnika. Osim toga, moja argumentacija se ne odnosi na svojinu u
onom smislu u kom se “svojina” obično pojavljuje u raspravama o teoriji
ugovora. Zastupnici i kritičari teorije ugovora najčešće se usredsređuju
na svojinu bilo u smislu materijalnih dobara, zemljišta i kapitala, bilo u
smislu interesa (svojina u pravom smislu) za koje bi se moglo reći da ih
pojedinci poseduju u gradanskoj slobodi. Predmet svih ugovora koji
mene zanimaju jeste vrlo specifična vrsta svojine, svojina za koju se
smatra da je pojedinci poseduju nad svojom ličnošću.
Izvesno poznavanje priče o polnom ugovoru olakšaće objašnjenje
zašto kod ugovora u kojima učestvuju žene nastaju specifični problemi.
Ti problemi se uopšte ne spominju u većini rasprava o klasičnim
tekstovima, a ne spominju ih ni savremeni teoretičari ugovora. Na
osobenosti bračnog ugovora feministkinje ukazuju bar poslednjih vek i
po, ali uzalud. Standardni komentari klasičnih priča o izvornom ugovoru
obično ne spominju da su žene isključene iz izvornog sporazuma.
Izvorni ugovor sklapaju muškarci. Mehanizam prirodnog stanja koristi se
da se objasni zašto, s obzirom na date odlike žitelja prirodnog stanja,
stupanje u izvorni ugovor predstavlja racionalan čin. Krucijalna tačka
koja se izostavlja je da su žitelji polno diferencirani, pa za sve klasične
pisce (izuzev Hobbesa) iz prirodne polne razlike sledi i razlika u
racionalnosti. U komentarima tih tekstova prelazi se preko činjenice da
klasični teoretičari konstruišu patrijarhalan prikaz muškosti i ženskosti,
šta to znači biti muškarac odnosno žena. Samo muška bića su
obdarena atributima i sposobnostima nužnim za sklapanje ugovora, od
kojih je najvažnije posedovanje svojine nad sopstvenom ličnošću.
Drugim rečima, samo muškarci su “jedinke”.
U prirodnom stanju “svi ljudi se radaju slobodni” i medusobno jednaki;
oni su “jedinke”. Ova pretpostavka doktrine ugovora stvara jedan
ozbiljan problem: kako u toj situaciji vlast jednog čoveka nad drugim
ikada može biti legitimna, kako može da postoji političko pravo? Bez
poricanja početne pretpostavke slobode i jednakosti moguć je samo
jedan odgovor. Taj odnos mora nastati kroz ugovor i, s razloga koje ću
