Uvod
Budžet predstavlja sistematizovan plan prihoda i rashoda države za određeno vremensko
razdoblje, najčešće za godinu dana.
Budžet ima karakter finansijskog plana države za jednu godinu i predstavlja jednu
prognozu, ali je i više od toga: odredbe budžeta su obavezujuće za državne organe na
rashodnoj strani i predviđeni izdaci se ne bi smjeli prekoračivati bez rebalansa budžeta, tj.
bez izmjene budžeta po istoj proceduri po kojoj je donjet.
Sadržaj državnog budžeta obično čine razvijeni spisak prihoda i rashoda, zajedno sa
njihovim planiranim iznosima za sledeću godinu, kao i pratećim procesnim i sličnim
odredbama.
Osim prihoda i rashoda u budžetu se iskazuje i deficit/suficit.
U slučaju fiskalnog deficita budžet sadrži i plan za njegovo finansiranje (zaduživanje
države, prodaja imovine i kapitala i dr.)
Javni ili državni dug čine iznosi koje je država pozajmljivala kako bi finansirala prošle
deficite. Često se upotrebljava riječ "dug", a pri tom se misli na "deficit". Razlika
između ta dva pojma može se jednostavno objasniti: ako su državni rashodi veći od
državnih prihoda, proračun iskazuje deficit koji se mora finansirati pozajmljivanjem.
Iznos deficita povećava dug i samo ga suficit može smanjiti.
2
1.1. Vrste i klasifikacija javnih rashoda
Sve veći porast javnih rashoda u savremenim uslovima, kao i njihova povećana uloga u
ekonomskom i socijalnom životu, pred finansijsku teoriju postavljaju, radi lakšeg
izučavanja, problem klasifikovanja javnih rashoda u određene grupe.
Analogno tome, postoji mnoštvo vrsta i klasifikacija javnih rashoda. Sa tim u vezi, mogu
se vršiti raznovrsne klasifikacije javnih rashoda, što zavisi prvenstveno od kriterijuma od
kojeg se polazi. To može biti forma rashoda, mjesto, vrijeme ili njihov objekat ili
subjekat. U tom konekstu, može se reći da skoro svaki teoretičar javnih finansija ima
svoju klasifikaciju javnih rashoda.
U skladu sa navedenim, postoji osnovna klasifikacija javnih rashoda:
1. Redovni i vanredni,
2. Lični i materijalni,
3. Proizvodni i transferni,
4. Novčani i nenovčani,
5. Produktivni i neproduktivni,
6. Odgodivi i neodgodivi,
7. Podjela javnih rashoda prema subjektu trošenja
.
4
1.1.2. Redovni i vanredni
Ova podjela javnih rashoda je veoma stara, a kao kriterijum se uzima vrijeme u kojem se
javni rashod javlja.
Pri tome, redovni javni rashodi imaju sledeće karakteristike :
mogu se unaprjed predvidjeti,
visina im je relativno stabilna, i
redovno se javljaju.
Javni rashodi koji nemaju navedene karakteristike spadaju u vanredne javne rashode.
1.1.3. Lični i materijalni
Ovde je kriterijum podjele objekat trošenja.
Lični javni rashodi predstavljaju javne izdatke države koji su namjenjeni izdržavanju
njenih organa uprave (plate, penzije, razni oblici pomoći, nagrade i sl.).
Materijalni rashodi odnose se na sve izdatke koje država čini u cilju obavljanja javnih
funkcija i izvršenja zadataka i mjera iz svoje nadležnosti.
1.1.4. Proizvodni i transferni
Ova podjela je novijeg datuma i nastala je kao posljedica jačanja državnog
intervencionizma, odnosno jačanja ekonomskih i socijalnih funkcija savremene države.
Proizvodnim rashodima, uvećava se društveni proizvod, i ovde spadaju:
realni rashodi, i
investicioni ili kapitalni.
Transferabilnim rashodima ne uvećava se društveni proizvod, već se samo vrši transfer
(prenos) finansijskih sredstava sa različitih segmenata.
5
II Fiskalni deficit i javni dug
Fiskalni deficit (engl. fiscal deficit) je deficit cijeloga nefinancijskoga javnog sektora, tj.
deficit države i javnih preduzeća. Obuhvata i fiskalne aktivnosti središnje banke i drugih
finansijskih posrednika.
Fiskalni deficit
je razlika izmedu ukupnih prihoda i ukupnih rashoda države, nastala u
određenom vremenskom razdoblju, najčešće godini dana.
Fiskalni deficit mora se proširiti i kvazifiskalnim deficitom koji se javlja kada finansijski
posrednici, najčešće središnja banka, obavljaju neke fiskalne zadatke (kad središnja
banka preuzima gubitke iz portfelja poslovnih banaka ili je neposredno uključena u
davanje kredita pojedinim preduzećima ili granama po subvencioniranim kamatama).
3
Većina savremenih država ostvaruje fiskalni deficit, iz različitih razloga, kao što su npr:
povećanja državnih rashoda (antirecesiona politika, krupni
infrastrukturni projekti, širenje socijalnih prava i dr.)
smanjenja poreza (stvaranje podsticajnih uslova za privatne
investicije)
Javni dug je zbir svih zaduženja države po osnovu unutrašnjih i vanjskih obaveza. Javni
dug je oblik deficitnog finansiranja javne potrošnje.
Kao instrument ekonomske politike, javni dug, u određenim okolnostima može biti vrlo
korisno sredstvo, tj;“kamen zamašnjak“ razvoja, a pod drugim okolnostima „kamen
spoticanja“ razvoja.
4
Javni dug može se shvatiti kao posljedica trajnih deficita koji se finansiraju
zaduživanjem, bilo u zemlji, bilo u inostranstvu. Drugim riječima, deficit je promjena
nivoa javnog duga između dvije godine.
5
3
.hr/wikipedia. main.
4
Muratović H; ”Uticaj javne potrošnje na privredni razvoj BiH”, doktorska disertacija, Panevropski
univerziet, Fakultet poslovne ekonomije, Banja Luka 2008
5
Švaljek S; „Fiskalni deficit i javni dug: politika, teorija i empirija“; Ekonomski fakultet;Zagreb 2000
7
