odgovornost i kažnjivost lica za izvršene zločine u doba rata ili u vezi sa ratnim zbivanjima.
Tako se još tokom stogodišnjeg rata (1337-1453. godine) javila ideja rimskog pape o
osnivanju krivičnog suda koji bi bio nadležan za suđenje izvršiocima najtežih krivičnih dela
izvršenih u doba rata. No, prvi put je istorija zabeležila delatnost ovakvog suda u trinaestom,
a potom i u petnaestom veku. Tako je za vreme Šarla Anžujskog u Napulju 1268. Godine
izrešena smrtna kazna Konradinu fon Hohenstafenu za krivično delo vođenja nezakonitog
rata i za ratne zločine protiv civilnog stanovništva. Bilo je to vreme kada se nemačka carska
dinastija borila da zadrži pozicije vlasti nakon što je papa Kliment IV 1265. godine to
kraljevstvo dodelio dinastiji Anjou.
Takođe posle nezapamćenih zločina protiv civilnog stanovništva koji su izvršeni u
nemačkom gradu Brajzahu 1474. godine na predlog Francuske, Austrije, švajcarskih kantona
i gradova Gornje Rajne formiran je ad hoc krivični sud. On je bio sastavljen od 27 sudija iz
saveznih gradova (koji su u to vreme imali status grada – države). Taj sudski organ je posle
sprovedenog krivičnog postupka doneo presudu kojom je izrekao smrtnu kaznu guverneru
nemačkog grada, vojvodi od Burgundije Peteru fon Hagenbahu kao odgovornom licu za
izvršene „zločine protiv prirodnog prava i gaženja Božjih i ljudskih zakona’’. Jedan od
osnivača Međunarodnog komiteta Crvenog krsta Gistav Mojnije je još 1882. godine sačinio
Nacrt Konvencije o osnivanju međunarodnog pravosudnog tela pogodnog za sprečavanje i
kažnjavanje kršenja ženevskih konvencija. Dakle, ovaj predlog se sastojao u ideji o osnivanju
međunarodnog krivičnog suda koji bi bio nadležan za kažnjavanje lica za povrede ženevske
konvencije iz 1864. godine. No, to je još uvek vreme tradicionalog shvatanja o državnom
suverenitetu, pa ova ideja nije urodila plodom.
Dvadeseti vek donosi nove ideje u pravcu formiranja međunarodnog krivičnog suda.
5
Tako je još odredbama Versajskog mirovnog ugovora iz 1919.
godine (u odredbama čl. 227. i
230) bila predviđena obaveza pobedničkih sila da izvedu pred sud i utvrde krivičnu
odgovornost nemačkih i austrougarskih političkih i vojnih rukovodilaca na čelu sa nemačkim
carom Vilhelmom II Hoencolernom za zločine izvršene na bojnom polju i na okupiranim
teritorijama. Ovim je odredbama bilo predviđeno i osnivanje posebnog suda koji bi vodio
krivični postupak. Taj sud su trebali da sačinjavaju predstavnici Velike Britanije, Italije,
Japana, SAD i Francuske.
6
Budući da je holandska vlada odbila da izruči nemačkog cara
ovom sudu, posle Prvog svetskog rata je na sudskom procesu koji je održan pred Vrhovnim
sudom u Lajpcigu 3. februara 1920. godine od optuženih 45 lica za ratne zločine osuđeno
samo devet lica.
U toku 1920. godine je osnovan „Savetodavni komitet pravnika’’ sa zadatkom da
izradi plan za stvaranje „stalnog suda međunarodne pravde koji bi bio nadležan da sudi za
zločine koji predstavljaju kršenje međunarodnog javnog poretka ili protiv opšteg
međunarodnog prava’’ koje mu ustupe Skupština ili Savet Društva naroda. No, ubrzo je
5
Z. D. Rascmany, The Nationality of the offender and the jurisdiction of the international criminal court, The
American Journal of International Law, Washington, br. 3, 2001. pp. 606-623.
6
Milan Bartoš, Opšti pogled na razvoj međunarodnog ratnog prava od 1907. do 1957.godine, Jugoslovenska
revija za međunarodno pravo, Beograd, br. 2, 1958, str. 260-269.
Skupština Društva naroda taj predlog odbila kao „preuranjen’’ i pitanje osnivanja
međunarodnog krivičnog suda je ostavljeno za kasnije.
7
10 Sledeći pokušaj da se osnuje
međunarodni krivični sud u ovom međuratnom periodu usledio je 1934. godine posle atentata
na jugoslovenskog kralja Aleksandra Karađorđevića u Marseju, kada je pod okriljem Društva
naroda 1937. godine doneta Konvencija protiv terorizma kojom je predviđeno osnivanje ovog
suda. Ali budući da ova konvencija nikada nije stupila na pravnu snagu, i ova ideja je ostala
samo mrtvo slovo.
3.MEĐUNARODNI VOJNI SUDOVI
Nezapamćeni zločini izvršeni od strane nacista i fašista širom sveta za vreme Drugog
svetskog rata doveli su do organizovanja nadnacionalnih sudskih organa koji su u
sprovedenom krivičnom postupku izrekli presude najvipim nemačkih i japanskim političkim i
vojnim rukovodiocima, a koje su potom i izvrpene. Naime, savezničke sile su još 1942.
godine potpisale sporazum u palati Sent Džejms u Londonu kojim su ustanovile Komisiju
UNza ratne zločine sastavljenu od sedamnaest predstavnika svojih država. Ova je Komisija
sačinila 8.178 predmeta (dosijea) o licima koja su osumnjičena za najteže međunarodne
zločine izvršene u ovom ratu, ali i listu od 750 italijanskih ratnih zločinaca koji su
osumnjičeni za izvršene zločine upotrebom zabranjenih gasova, ubistva civila i zarobljenika u
Etiopiji za vreme kratkotrajnog rata počev 1935. godine.
Potom su savezničke sile donele odluku u vidu „Deklaracije’’ na Moskovskoj
konferenciji koja je održana 30. oktobra 1943. godine da posle okončanja rata pred sud
izvedu nemačke ratne zločince čiji zločini nemaju posebnu geografsku opredeljenost, dok je
za ostale zločince dogovoreno da im se sudi u državama gde su ta dela i izvršena. Kasnije, na
konferencijama „velike trojice’’ (predsednika SAD, premijera Velike Britanije i predsednika
vlade SSSR) u Teheranu od 28. novembra do 1. decembra 1943. godine, na Jalti od 4. do 11.
februara 1945. godine i u Potstadmu od 17. jula do 2. avgusta 1945. godine usaglašeni su
stavovi o potrebi suđenja glavnim nemačkim ratnim zločincima. Sledeći te ideje savezničke
sile su Londonskim sporazumom o gonjenju i kažnjavanju glavnih ratnih zločinaca Evropske
osovine od 8. avgusta 1945. godine usvojile Statut Međunarodnog vojnog suda.
Ovaj sud su sačinjavale četiri sudije i četiri zamenika koje su imenovale vlade: SAD,
SSSR, Velike Britanije i Francuske. Predsednik suda je biran naizmenično po državama.
Presude su donošene većinom glasova, a u slučaju jednakog broja glasova odlučivao je glas
predsednika suda. Svaka od ovih država je takođe imenovala i po jednog javnog tužioca.
Sudski postupak i pravila dokazivanja su bila uređena delom odredbama ovog Statuta, a
delom je sam sud u toku postupka donosio određena procesna pravila. Inače, sam se postupak
sastojao iz sledećih faza: 1) prethodna izjava tužioca, 2) dokazna sredstva optužbe i odbrane,
3) saslušanje svedoka, 4) reči odbrane i optužbe, 5) izjava optuženog i 6) presuda.
7
Ivan Prpić, Međunarodni krivični sud, Arhiv za pravne i društvene nauke, Beograd, br. 5-6, 1939, str. 504-
509.
